Кіріспе
Америкалық жолбарыс жаттықтырушысы Мейбл Старк (10 желтоқсан 1889 – 20 сәуір 1968), шын аты Мэри Энн Хейни, 1920-ші жылдардағы танымал жолбарыс жаттықтырушысы болған. Ол әлемдегі жолбарыстарды бағындырған алғашқы әйелдердің бірі ретінде танылды. "Нью-Йорк Таймс" газеті кешіккен некрологында Старкты "ерлер басымдық танытқан саланың ең белгілі жануар жаттықтырушыларының бірі" деп атады.
Mabel Stark (December 10, 1889 – April 20, 1968), whose real name was Mary Ann Haynie, was a renowned tiger trainer of the 1920s. She was referred to as one of the world's first women tiger trainers/tamers. In its belated obituary, The New York Times lauded Stark as "one of the most celebrated animal trainers in a field dominated by men."
Өмірбаян
Старк дүниеге 1889 жылдың 10 желтоқсанында келді, бірақ қай жерде туғаны нақты белгісіз; Кентукки мен Теннеси штаты екеуі де туған жері болу мүмкіндігі айтылады. Кейін отбасы Кентукки штатының Принстон қаласына жақын Коббқа көшіп келді, онда анасының ата-анасы тұрған. Ол Лела мен Харди Хейнидің жеті баласының бірі еді. Старктің ата-анасы фермерлер болған, олар екі жылдың арасында қайтыс болғандықтан, 17 жасқа келгенде Старк пен оның бауырлары жетім қалды. Ол Принстон қаласындағы Кейт Петтипул тәтесімен қысқа уақыт бірге тұрды. Содан кейін Луисвиллге барып, Сент-Мэри ауруханасында медбике болып жұмыс істеді. Бірақ көп ұзамай ол Луисвилльден кетіп, оның өмірінің жазылуы қиынға соқты. Цирк достары оның карнавалдарда қандай да бір "биші" ретінде жұмыс істегенін айтады. (Көптеген цирк әртістері сияқты, Старк қызықты оқия жасау үшін шындықты әсемдеуден тартынбады. Ол тіпті бір сұхбат берушіге өзінің бай канадалықтан туғанын айтқан.) 1911 жылы ол Калифорния штатының Калвер-Сити қаласында орналасқан Аль Г. Барнс циркіне келді, онда ол жануарларды жаттықтырушы Аль Сэндспен танысты. Ол қысқа уақыт бойы "атты әйел" (ат үстінде салт атты) болып жұмыс істеді, бірақ үлкен мысықтармен жұмыс істегісі келді. Ол кейіннен үйленетін әйгілі "мысық адамы" Луис Ротпен жұмыс істей бастады. (Старк төрт-бес рет үйленген.) Көп ұзамай ол рингте жолбарыстарды жаттықтыратын жаттықтырушы болды. Бастапқыда олар оған "балондық номер" жасатты, ол платформада арыстанға мініп, содан кейін педальді басып, салют ату үшін механизмді іске қосты. Бірақ 1916 жылы ол шоудың басты жолбарыс әрекетін көрсетті. 1916 жылдың 18 ақпанында Старк Калифорния штатының Сан-Бернардино қаласында өткен Ұлттық апельсин шоуында Pacific Electric көрмесіне репетиция жасап жатқанда, Луи есімді арыстанның шабуылына ұшырап, қатты жараланды. Старктің күйеуі Луис Рот әйелі мен репетицияны көруге жиналған көрермендердің айқай-шуына қарамастан, арыстанның бетіне револьверден бос патрон атып жіберді. Арыстан Старктің сол қолын аузына тығып алып, бірнеше рет айналды. (Ротты сол күні Джефф есімді арыстан да жарақаттаған болатын. Ол жануардың ашық жақшаларына оқ атып, қолына терең жарақат алған.) Старкты аңғарадан есінен танып, ауруханаға апарып, қол-аяғын сындырған. Бұл Старктің соңғы үш жылда үшінші рет шабуылға ұшырауы еді. 1914 жылы Мичиган штатының Детройт қаласында парад кезінде оған барс шабуыл жасады, ал 1915 жылдың қысында Калифорния штатының Венеция қаласында ол жараланды. Ол Раджа есімді ауру, құрттай самырсынды жолбарыс баланы асырап алып, оны өзімен бірге атақты күресуге тәрбиеледі. Ол бұл мақсатқа жағажайда ойнап, оны үй жануарлары ретінде ұстап жүрді. Старктің өмірбаянында: "Раджа маған қарай жүгіріп келеді. Ол артқы аяқтарымен, ал алдыңғы аяқтарымен мойнымды айналдырды. Бір-екі рет бұрылып, оны жерге жығып тастадым да, үш-төрт рет айналып шықтық. Мен оның аузын ашып, бет-әлпетімді ішіне салдым да, аяғымнан секіріп тұрдым". 1922 жылы ол Ringling Bros. және Barnum & Bailey циркіне қосылуға шақырылды, онда ол Мэдисон Сквер Гарденде жолбарыстар мен қара пантерамен өнер көрсетті. Осы маусымның соңында цирктегі алты жабайы жануарлардың өнерінен Старк ең табыстысы болды. 1923 жылы ол Ринглингтің орталық рингінде ойнады, бірақ екі жылдан кейін 1925 жылы циркте барлық жабайы жануарлар әрекеттеріне тыйым салынды. Еуропаға барып, циркте өнер көрсеткеннен кейін, ол 1928 жылы АҚШ-қа оралып, Джон Робинсон Шоумен жұмыс істей бастады. Мейн штатының Бангор қаласында ол батпақ аренада табан тірегін жоғалтып, жолбарыстарынан қатты зардап шекті. Оның аяғы, бет-әлпеті жараланып, иығында тесігі, дельтоидты буыны жыртылған және басқа да көптеген жарақаттары бар. Оны жаттықтырушы Террел Джейкобс құтқарып, бірнеше аптадан кейін рингке оралды. Ол 60 жылдай жолбарыстармен жұмыс істеген кезінде көптеген рет ұрып-соғылып, ауыр жарақат алған. Бір кездері ол рингте 18 ірі ойыншымен күрескен. Ол 1929 жылы Sells Floto циркінде өнер көрсетті, содан кейін 1930 жылы Ринглингке сатылғаннан кейін Барнсқа қайта қосылды. Ол 1938 жылғы маусымда Ринглинг Брос және Барнум & Бейлиге қосылғанға дейін сол жерде қалды. 1932 жылы ол және оның жолбарыс әрекеті Paramount Pictures кинофильміне түсірілді. Фильмде Старк өзінің жолбарыстарын үлкен жоғарғы жағында өрт шыққан кезде сынап көреді. Ол шағын цирктермен гастрольдерде жүріп, Жапонияда өмір сүрді, онда ол 50-ші жылдары циркте өнер көрсетті. Ол Калифорнияға оралып, карьерасын Таузэнд Оукстағы Джунгл Компаундта (кейін Джунглленд деп аталды) аяқтады. Старк 1960 жылдары теледидарда кейде пайда болды. Мысалы, ол What's My Line? танымал жексенбілік CBS телебағдарламасында ерекше мамандық иесі ретінде қонақ ретінде болды. 1968 жылы Джунглленд жаңа иесіне сатылды, ол Старк ұнамай, оны жұмыстан шығарды. Ол кеткеннен кейін көп ұзамай оның жолбарыстарының бірі қашып кетіп, атып өлтірді. Старк жануардың жойылғанына ашуланып, ренжіді және егер иелері оның көмегін сұрағанда, ол жолбарысты қауіпсіз түрде ұстап ала алатынын сезінді. Үш айдан кейін ол барбитураттардың артық дозасын қабылдап, өзіне қол жұмсады. Өзінің "Hold That Tiger" өмірбаянының соңғы беттерінде Старк: "Шығару есігі ашылады, мен айқайлап, қамшымды шапалақтаймын, 'Келіңдер!' Жолбарыстар сызылып, арыстап, бір-біріне немесе маған секіреді. Бұл теңдесі жоқ қызығушылық, ал осысыз өмір маған тұрғанға лайық емес", - деп жазады. Ол 1968 жылдың 20 сәуірінде қайтыс болды.
Мұра
2001 жылы Роберт Хоуфтың "Мейбл Старктің соңғы اعترافы" атты Старк өміріне арналған көркем әңгімесі жарық көрді. Оқиға 1968 жылы өтеді, сол жылы Старк өз-өзіне қол жұмсады. Бұл оның өміріндегі оқиғалардың ойдан шығарылған баяны. Режиссер Сэм Мендес сценарийді әйелі Кейт Уинслеттің басты рөлде ойнауы мүмкін фильмінің түсірілуі үмітімен сатып алды; бірақ түсірілім кестесі әлі жарияланған жоқ. 2017 жылы Лесли Земекистің "Мейбл, Мейбл, жолбарыс жаттықтырушысы" атты деректі фильмі көрсетілді.