Кіріспе
Жюль Верннің 1994 жылғы "ХХ ғасырдағы Париж" романы – Жюль Верннің ғылыми фантастикалық туындысы. Кітап 1960 жылдың тамызындағы Парижді бейнелейді, Вернь үшін болашаққа 97 жыл арыға тартады, онда қоғам бизнес пен технологияны бағалайды. 1863 жылы жазылған, бірақ 1994 жылы ғана жарық көрген роман, технологиялық жағынан дамыған, бірақ мәдени тұрғыдан кемсіз әлемде өмір сүруге тырысатын жас шалдың тағдырын баяндайды. Бұл туынды технологиялық цивилизацияның қараңғы, антиутопиялық суретін салады. Вернь жасаған көптеген болжамдар таң қалдыратын дәлдікпен орындалды. Дегенмен, оның баспагері Пьер Жюль Гетцель кітапты қабылдамады, себебі оның ойынша, ол тым қиялдауға берілген және "Баллонда бес апта" романынан нашар сатылатын болар еді.
Paris in the Twentieth Century is a science fiction novel by Jules Verne. The book presents Paris in August 1960, 97 years in Verne's future, when society places value only on business and technology. Written in 1863, but first published in 1994, the novel follows a young man who struggles unsuccessfully to live in a technologically advanced but culturally backward world. The work paints a grim, dystopian view of a technological civilization. Many of Verne's predictions are remarkably on target. However, his publisher, Pierre Jules Hetzel, did not accept the book because he thought that it was too unbelievable and that its sales prospects would be inferior to those of Verne's previous work, Five Weeks in a Balloon.
Қорытынды
Романның басты кейіпкері – 16 жасар Мишель Дюфреной, ол әдебиет және классика мамандығы бойынша бітіреді, бірақ оларды тек бизнес пен технология бағаланатын болашақ әлемде ұмытылған деп санайды. Әкесі музыкант болған Мишель – тым кеш туған ақын. Мишель құрметті ағасы, мсье Станислас Бутардин және оның отбасымен бірге тұрады. Бітіру күнінен кейін Бутардин Мишельге банкте жұмыс істей бастайтынын айтады. Бутардиннің пікірінше, Мишель бизнес әлемінде ештеңе істей алмайды. Сол күні Мишель ХІХ ғасырдың классик жазушылары, мысалы, Гюго мен Бальзактың шығармаларын іздейді. Кітап дүкендерінде тек технологияға қатысты кітаптар ғана бар. Мишельдің соңғы үміті Император кітапханасы. Кітапханашы оның көптен бері жасырын ағасы, мсье Гугенен екенін біледі. Гугенен әлі де өнер саласында жұмыс істейді, ол отбасының қалған бөлігі үшін "ұят" саналады, сондықтан Мишельдің туған күндеріне, бітіру кештеріне және басқа да отбасылық шараларға қатысуына тыйым салынған, бірақ ол Мишельдің өмірін қашықтан бақылап отырған. Олардың жеке кездесуі алғаш рет болып жатыр. Жаңа жұмысында Мишель Касмодж және Ко Банкіндегі барлық тапсырмаларды орындауға тырысып, сәтсіздікке ұшырайды, содан кейін ол "Леджерге" тағайындалады, онда Мишель бухгалтер Мсье Квинсонға есептерді диктофонға жазады. 30 жастағы Квинсонс "Леджерге" бухгалтерлік есептерді жазады. Квинсонс Мишельге бұл жұмыс оның тамақтанып, пәтер алып, өзін асырауына мүмкіндік беретінін айтады, сонымен қатар ол оған атақ пен байлық әкелетін құпия музыкалық жобасын аяқтауға көмектеседі. Мишельдің үйлеспеушілікке қатысты қорқынышы сейіледі; ол оқырман болып қалады және жұмыстан кейін өзінің жазбаларын жазуға уақыт табады. Екеуі Гугенен ағасына барады, сондай-ақ Мишельдің бұрынғы мұғалімі мсье Ришелот және Ришелоттың немересі, мадемуазель Люси де оларға қосылады. Квинсонс Мишельді өзінің досы Жак Аубанемен таныстырады, ол солдат болу армандайды – бұл арманның орындалуы мүмкін емес, өйткені соғыс жүргізу ғылыми болып кеткен, сондықтан енді солдаттарға мұқтаждық жоқ. Тек химиктер мен механиктер ғана қару-жарақтарды пайдалана алады, бірақ тіпті оларға да бұл кәсіп тыйым салынған, өйткені "соғыс машиналары" соншалықты тиімді болғандықтан соғыс мүмкін емес, ал барлық елдер мәңгілік тоқырауға түскен. Біраз уақыттан кейін Мишель мен Люси бір-біріне ғашық болады. Мишель Квинсонспен әйелдер туралы сөйлейді, ол қайғылы түрде бұрынғы әйелдердің енді жоқ екенін түсіндіреді: ақылсыз, қайталамалы зауыт жұмысының және қаржы мен ғылымға мұқият назар аударудың нәтижесінде көптеген әйелдер цинизмге, жаман мінезге, неврозға шалдыққан мансаптық әйелдерге айналды. Ашуға беріліп, Квинсонс "Леджерге" сия төгіп, олар екеуі жұмыстан шығарылады. Квинсонс Германияға кетеді. Соғыссыз, музыкалық және көркемдік прогресс жоқ қоғамда жаңалықтар да жоқ, сондықтан Мишель журналист бола алмайды. Ол Квинсонстың бос пәтерінде тұрып, керемет поэзия жазады, бірақ өте кедейлікте өмір сүреді, сондықтан ол көмірден алынған синтетикалық тағамдар жеуге мәжбүр болады. Ақырында ол "Үміттер" атты поэзия кітабын жазады, бірақ оны Париждегі барлық баспагерлер қабылдамайды. 1961 жылдың соңына қарай бүкіл Еуропа бұрын-соңды болмаған қатал қысқа тап болады. Барлық ауыл шаруашылығы зардап шегеді және азық-түлік қоры жойылады, нәтижесінде жаппай ашаршылыққа ұшырайды. Температура 30 градусқа дейін төмендейді және Еуропадағы барлық өзендер мұздап қалады. Көңілі құлазып, Мишель Люсиге ақ гүлдер сатып алуға соңғы ақшасын жұмсайды, бірақ ол өзінің пәтерінен жоғалып кеткенін біледі, оның әкесі университеттегі риторика пәнінің соңғы оқытушысы қызметінен айырылғаннан кейін шығарылған. Ол Париждегі аштықтан өлген мыңдаған адамның арасында оны таба алмайды. Ол кеш бойы Парижде сарсаң күйде шарлайды. Мишель өзін Электрдің шайтаны қуып жететініне сенімді болады, бірақ ол қайда барса да, оның ықпалынан құтыла алмайды. Оқиғаның кульминациялық нүктесінде жүрегі ауырған Мишель, достары мен жақындарынан айырылып, Париждегі тоңған, механикаландырылған, электрлік ғажайыптар арқылы саяхаттайды. Субъективті баяндама бірте-бірте сюрреалистікке айналады, өйткені азап шеккен суретші үмітсіздіктің соңғы құрылысында ескі зират айналасында айналып, ақырында қарға құлап түседі.
1960 жылға арналған болжамалар
Кітапта 1960 жылғы технологияның сипаттамасы, белгілі бір жағынан, 1960 жылдардың нақты технологиясына өте жақын. Кітап ішкі жану қозғалтқыштарымен ("газ кабиналары") жұмыс істейтін автомобильдерді, қажетті қолдау инфрақұрылымын, мысалы, жанармай құю станцияларын және асфальтталған жолдарды, магнит пен қысылған ауамен қозғалатын жоғары және жер асты жолаушылар пойыздары жүйелерін, жоғары жылдамдықты пойыздарды, көкжайларды, түні бойы бүкіл қалаларды жарықтандыратын электр шамдарын, факс машиналарын ("сурет телеграфтарын"), лифттерді, интернетке ұқсас желіде бір-біріне хабарлама жібере алатын қарапайым компьютерлерді (электр қуатымен жұмыс істейтін, үлкен қашықтықтарға ақпарат жібере алатын күрделі механикалық есептегіштер ретінде сипатталған), жел энергетикасын, автоматтандырылған қауіпсіздік жүйелерін, электр орындығын, қашықтан басқарылатын қару жүйелерін, сондай-ақ соғысты ойлап та көрмейтіндей құрылымды жоя алатын қару-жарақтарды егжей-тегжейлі сипаттайды. Кітапта сонымен қатар қала шеттерінің өсуі, жаппай жоғары білім берудің дамуы (кіріспе сахнада Дюфреной 250 000 студенттің бітіру рәсіміне қатысады), универмагтар мен ірі қонақүйлердің пайда болуы туралы да айтылады. Әйелдердің жұмыс орындарына келуімен және заңсыз туған балалардың көбеюімен феминизмнің бір түрі де пайда болды. Бұдан бөлек, кітап 20 ғасыр музыкасын дәл болжап, электрондық музыканың пайда болуын күтіп, синтезаторға ұқсас музыкалық аспапты сипаттайды және классикалық музыка орындауларының жазылған музыкамен алмастырылуын көрсетеді. Сондай-ақ, ойын-сауық индустриясында жиі жалаңаш және жыныстық мазмұнды көріністері бар сахналық қойылымдардың басым болатынын болжайды.
Әдеби мәні және сын
Верннің жоғалған романының пайда болуы заманауи сыншылар арасында қызу пікірталас туғызды, олардың көпшілігі кітапты жылы қарсы алып, оны "көрнекті және ықтимал" деп бағалады. Алайда, кейбіреулері бұл кітапты Верннің баспагерінің болжағандай, болашаққа қатысты артық пессимистік көзқараспен қарағанын айтты. Роман Францияда бестселлер атанды, онда оның жарыққа шығар алдында кеңінен насихатталды. Кейбір сыншыларды баспагердің кітапқа жасаған шулы жарнамасы көңілін қалдырды, бірақ көпшілігі оның "ұлы тарихи маңызы бар еңбек" екенін мойындады. Сыншы Эвелин С. Липер 1996 жылы Верннің ең үздік роман үшін Хьюго сыйлығына ие болуға лайық екенін айтты және сол жылы Верннің туындыларынан жақсырақ романды оқымағанын жазды. Хьюго сыйлығы жыл сайын өткен жылғы ең үздік ғылыми-фантастикалық туындыны марапаттау үшін табыс етіледі. Роман Верннің әдеби жетістіктерін зерттеушілер үшін де маңызды, олардың кейбіреулері оның ешбір туындысы бүкіл өркениеттің болашағын дәл болжамағанын бұрыннан-ақ айтып келген.