Кіріспе

Грамматикалық көңіл-күй

Оптативтік көңіл-күй (/Q//p//t//ə//t//ɪ//v/ немесе /Q//p/'/t//eɪ//t//ɪ//v/; қысқартылған) – белгілі бір әрекетке қатысты тілек немесе үміт білдіретін грамматикалық көңіл-күй. Бұл кохортативтік көңіл-күйдің кеңейтілген түрі болып табылады және субъюнктивтік көңіл-күймен тығыз байланысты, бірақ тілеу көңіл-күйінен өзгеше. Ағылшын тілінде морфологиялық оптатив жоқ, бірақ түрлі конструкциялар оптативтік мағынаны білдіреді. Морфологиялық оптативтік көңіл-күйі бар тілдердің мысалдары: ежелгі грек, албан, армян, грузин, фриуль, қазақ, күрд, навахо, ескі прус, ескі парсы, санскрит, түрік және юпик тілдері.

Индоевропалық

Оптив – бұл протоиндоеуропа тілінің төрт бастапқы модальды түрдің бірі (қалған үшеуі – индикатив, субъюнктив және императив). Дегенмен, көптеген үнді-еуропа тілдері мұрадағы оптивті жоғалтты, ол формалық категория ретінде немесе функционалдық тұрғыдан, яғни субъюнктивпен біріктіріліп, тіпті субъюнктивті оптивпен алмастырды.

Ежелгі грек тілі

Ежелгі грек тілінде оптатив тілектерді және мүмкіндікті тәуелсіз сөйлемдерде білдіру үшін қолданылады (бірақ одан басқа да функциялары бар, мысалы, қазіргі уақыттағы шындыққа қарсы келетін жағдайларды білдіру). Тәуелді сөйлемдерде (мақсат, уақыт, шарт, және тікелей емес сөйлеу) оптатив көбінесе өткен шақтағы бас етістіктермен бірге қолданылады. Тілек білдіретін оптатив жеке тұрады немесе εἴθε бөлшегімен басталады. Мүмкіндік білдіретін оптатив тәуелсіз сөйлемде әрқашан аударылмайтын ἄν бөлшегімен бірге келеді, ал тәуелді сөйлемде жеке тұрады. Койне грек тілінде оптатив субъюнктивпен алмастырыла бастады; Жаңа өсиетте ол негізінен тұрақты тіркестерде қолданылды. Оның жіктелуі тематикалық етістіктерде οι (oi) және аттематикалық етістіктерде ι сияқты екі дыбысты қамтиды.

Герман тілдері

Кейбір герман тілдерінің етістік формалары, көбінесе субъюнктивтер деп аталатындар, шындығында Proto-Indo-European optative-тің ұрпақтары. Готикадағы қазіргі заманғы субъюнктиві nimai "алсын!" ежелгі грек тіліндегі қазіргі заманғы оптатив φέροι "арқасында болуы мүмкін!" дегенмен салыстырылуы мүмкін. Ескі Indo-European optative-тің субъюнктив арқылы бейнеленгені готика тілінде анық көрінеді, ол тұрақты тілек пен ниетті білдірген ескі, "нағыз" Indo-European субъюнктивін жоғалтқан. Оның функциясы бастапқыда тек мүмкіндіктерді, нақты емес нәрселерді және жалпы тілектерді көрсететін оптативтің қазіргі формасы қабылдады. Форма мен функционалдылықтағы германдық жаңалық – өткен мен болашақтың нақты еместігін көрсететін оптативтің өткен шағы. Бұл гот тілі, Көне Жоғарғы Неміс, Көне Англия және Көне Норвег тілдеріндегі мәліметтермен дәлелденеді. (Жаңа) оптативтік өткен шақты нақты емес көңіл-күй ретінде қолдану, бір кезде кемелді шақ болған Proto-Germanic өткен шақтан кейін басталды, ол Indo-German aorist-ін ығыстырды (Euler 2009:184-ке қараңыз). "Leve de Koning" ("Патша гөрі болсын!") деген біршама архаикалық голланд мақалы – бүгінгі герман тілдеріндегі оптативтің қалпының тағы бір мысалы.

Латын тілі

Латын тілінде де жаңа субъюнктив Индоевропалық оптативке негізделген. Латын тіліндегі бұл өзгеріспен бірнеше ескі субъюнктив формалары болашақ шаққа айналды. Сәйкесінше, тыйым салу (теріс тілек және тыйым) *ne + оптатив қазіргі заман формасының үйлесімімен жасалған.

Румын тілінде

Румын тілінде шартты және тілектес сезімдердің формалары бірдей, сондықтан оларды көбінесе тілектес-шартты сезім деп атайды.

Санскрит тілі

Санскрит тілінде оптатив етістіктің түбіріне екіншілік жұрнақтар қосылып жасалады. Ол кейде тілектерді, өтініштерді және бұйрықтарды білдіреді: бхарес "сен көтере аласың" (белсенді сөз) және бхаретас "сен өзің үшін көтере аласың" (орталық). Ол сондай-ақ мүмкіндіктерді білдіреді (мысалы, kadācid goṣabdena budhyeta "ол, мүмкін, сиырлардың маңырауынан оянуы мүмкін") немесе күмән мен белгісіздікті білдіреді (мысалы, katham vidyām Nalam "қалай Nala-ны тануға болады?"). Оптатив кейде шартты райдың орнына қолданылады.

Фин тілі

Фин тілінде оптатив немесе екінші императив – архаикалық форма, көбінесе поэзияда кездеседі және бірінші императивпен бірге қолданылады. Ол дауыстылар үйлесімділігіне байланысты ko және kö жұрнақтарын пайдаланады, ал бірінші императивте ka және kä жұрнақтары қолданылады, екеуі де дыбыс өзгерісіне (консонантты градациияға) түседі; мысалы, kävellös (сен жүресің) – бұл етістіктің қазіргі уақыттағы, белсенді сөздік формасы, ал ällös kävele – теріс формасы (жүрме). (Осыған сәйкес келетін бірінші императивтік формалар – kävele және älä kävele.) Оптативте барлығы 28 етістік түрін жасауға болады, белсенді және пассивті сөздік формаларымен, қазіргі және өткен уақыттарымен, жеке және көпше түрдегі үш тұлғасымен, сондай-ақ ресми көпше түрімен. Дегенмен, осы формалардың көпшілігі, тіпті барлығы да өте сирек кездеседі және кәсіби емес мамандарға таныс емес. Күнделікті тілде тек бірнеше сөз тіркестері сақталған; мысалы, «оллас хювя» (ollos hyvä) дегенінің орнына «оле хювя» (ole hyvä) деп айтуға болады («рахмет» немесе «алғыңыз келсе»). Бұл форма күлкілі, әдемілеу мән береді. Оптивтік формалдылықты бірінші және екінші императивтермен де білдіруге болады. Мысалы, Адам құқықтарының жалпы декларациясының тоғызыншы бабы «Ешкім де еркіндігінен заңсыз айырылмауы керек» деген сөздермен басталады, мұнда «алмауы керек» (älköön pidätettäkö) – «ұстамау керек» (ei pidätetä) императивінің формасы. (Сонымен қатар, шартты мінезді (isi) және pa жұрнағын бірге қолдану оптативтік мағынаны береді, мысалы, olisinpa («егер мен болсам»). Мұнда тілек орындалмағаны және орындалмауы анық.)

Жапон тілі

Жапон тіліндегі тілектеу (оптатив) ба (ば) немесе тара (たら) сияқты шарттық сөздерді қолдану арқылы жасалады. Мысалы, "Менде көбірек уақыт болса еді" деген тілек "Егер уақыт болса, жақсы болар еді" деп тікелей беріледі. (時間があれば良いのに Jikan ga areba ii noni.), мұнда "болу" дегенді білдіретін aru етістігінің ба шартты түрі areba қолданылады. Ii – "жақсы" сөзінің қазіргі шақтағы түрі, бірақ егер ол өткен шақтағы yokatta (よかった) түрінде айтылса, сөйлем тілек немесе үміт емес, өкінішті білдіреді. Жоғарыдағы мысал "Егер уақыт болғанда, жақсы болар еді" (時間があればよかったのに) түріне өзгереді, бұл уақыт жетіспеуі салдарынан қалып қойған мүмкіндік туралы айтылған кезде қолданылады. Тілектеу көңіл-күйін білдіру үшін, әдетте сыпайы түрінде етістікке 様に (yō ni) жұрнағын қосуға болады. Мысалы, "Сапарыңыз қызықты болсын" (楽しい旅になります様に).

Моңғол тілі

Моңғол тіліндегі оптив немесе "тілек білдіру формасы" (Хүсэх Хэлбэр) көбінесе "тыңдаушыға қатысы жоқ тілек туралы басқа адамға айту" үшін қолданылады. Бірақ, күнделікті сөйлеу тілінде оны тілек білдіретін екінші жаққа берілген бұйрық ретінде де қолдануға болады. Ол етістіктің түбір сабағына аасай/ ээсэй/ оосой жұрнағын қосу арқылы жасалады. Мысалы: Үзэх = көру. үз—ээсэй. Ол өткен шақта тілек білдіру үшін де қолданылуы мүмкін.

Түрікше

Түрік тіліндегі оптатив – тілек көңіл-күйінің (дилек кипи) бір бөлігі болып табылады, ол бұйрық, ниет, қажеттілік немесе тілек сипаттарын көрсетеді. Оның бірнеше семантикалық нюанстары бар. Мысалы, "келу" деген сөз (инфинитив: gelmek) оптативте гелейим түріне өзгереді. Бұл бір сөзден тұратын сөйлемді құрап, контекстке қарай "Мен келермін", "Мен келуі мүмкін", "Мен келуді қалаймын", "Мен келуім керек" деген мағыналарды білдіреді.