Хезқаястың таққа таласуы және Эфиопия тарихындағы орны

Кіріспе

18 ғасырдың басында Эфиопия тағына талапкер, 1789 жылдан 1794 жылға дейін Эфиопия императоры болған Хезкей (13 қыркүйек 1813 жылы қайтыс болды) – Соломон әулетінен шыққан император. Ол Іясу III-нің ұлы еді.

Билік

Езекияны Вехнидегі патшалық түрмеден Азай Дагале мен Кантиба Айдар алып келді, олар оны император етіп тағайындады, ал биліктегі император Текле Гиоргис бірнеше көтерілістерді басу үшін науқан жүргізіп жатқан еді. Текле Гиоргис осы қауіпті басу үшін Арингодан аттанды, бірақ Дежазмахтар Амаде мен Али Борше, Рас Алигаздың ізбасарларының жасақтарымен бірге оны Салам ауылында кездестіріп, әскерін қоршауға тырысты; Текле Гиоргис қашып құтылуға тырысып, Абай өзенінен өтіп, Гожамға бас сауғалады. Осы арада Езекияның император ретінде жасаған алғашқы әрекеттерінің бірі – Гөжамның губернаторы ретінде Рас Хайле Йосадикті және Дамоттың губернаторы ретінде Фитаврари Иконян Дежазмақты тағайындау болды. Э. А. Уоллис Бадждің айтуынша, өзінің билігінің алғашқы жылдары Хезкия Тигрэйді шапқан Селасс үшін пана болды. Езекия Сеннардың шекарасына қарай шабуыл жасап, оны тонап, қиратты. Алайда, Корольдік жылнама басқаша баяндайды. Ол билікке келгеннен кейін көп ұзамай император Текле Гиоргис Гондарға аттанды, ал оның алға жылжуын естіген соң Хезкей қаладан қашып кетті. Хезкей Кемекемге жеткенде оған Дежазмах Хайлу Эште, Фитаврари Иконян, Дежазмах Хайлу Тербенос және басқалар қосылды; күш-жігер алған Хезкей Гондарға қайтып барды, ал Текле Гиоргис қаланы тастап, Денгел Бер арқылы Гожамға барды, онда оған Рас Хайле Йосадик қосылды және олар Гондарға бірге жүрді. Бірақ соңғы сәтте Текле Гиоргис Хезкеймен шайқасудан бас тартып, Вехни тауына қарай жолға шықты. Хезкейдің жақтастары оны Гондарға қайтаруға тырысты, бірақ оны Кэгназмах Гуаледждің басып алғанын анықтады; олар Сар-Вехаға қашқан Гуаледжді жеңді. Хезкейдің билігінің алғашқы жылында Рас Бетуад Алигаз тікелей араласа алмады, өйткені ол өз позициясын нығайтуға бел буған еді: ол ағасы Рас Алидің орнын басуға қарулы қарсылыққа тап болды, оның ішінде өзінің отбасы мүшелері Дежазмах Алула, Фитаврари Садик және Жантирар Ясуф. Осы қиындықтарды шешкеннен кейін, ол император Хезкияға көмекке Макет Азмах Вольде Микаелді жіберіп, оны қолдады. Осыған қарамастан, үлкен иелердің көпшілігі Хезқияны қолдаса да, Текель Хайманот өзінің баспанасынан Годжамда өз тағайындауын жасап, Хезқияның билігін әлсіретті, "өйткені патшалық екіге бөлінді". Келесі жылы Текле Гиоргис өзінің негізгі қолдаушысы Рас Текле Йосадикпен қақтығысты; Текле Гиоргис Годжамнан қашып кетті, оны қабылдаудан бас тартқан басқа бір асыл адам Дежазмах Гадлудан қолдау іздеді; Текле Гиоргис одан кейін Рас Алигазға көмек сұрап жүгінді, ол оң жауап берді, бірақ Текле Хайманот Филакит Герегердегі Алигаз сарайына келгеннен кейін ол Емакинаға қамалды. Содан кейін Хезкей 1790 жылы жаңбырлы маусымды Филакит Герегерде өткізді, содан кейін Гондарға оралды. Император Хезкияның 1791 жылы жасаған жалғыз әрекеті туралы жазуға лайық деп санаған елші генералдың киімімен Рас-Алигазға барып, жаңбырлы маусымды Гондарда өткізген. 1792 жылы император Хезкей өзінің негізгі қолдаушысы Рас Алигазға қарсы әрекет жасады: сол жылы Хезкей, Абуна Йосаб және Ихеге Вольде Иясус кеңес өткізді, онда олар "Галлаға бағынбайтындықтарын" мәлімдеді – бұл Алигазға немесе оның отбасына қатысты анық сілтеме; Корольдік жылнама сол жылдың соңында Гондар маңында император мен эфиопиялық шіркеудің екі көшбасшысы жеңілген шайқас болғанын жазды. "Галланың келуімен осылардың бәрі жасалды". Көп ұзамай Хайле Ванд Бевоссен Емакинаға барып, Текле Гиоргисті азат етті; олар Лалибелаға барды, онда император біраз уақыт тұрып, өз жақтастарын жинады. Езекия өзінің қарсыласы Емакинаны тастап кеткенін естігенде, Гондардан әскердің басында алдымен Ценьянаға, содан кейін Дежазмах Хайле Эштедің үйіне барды, онда оларға Рас Алигаз қосылды, олар "бірге кеңес берді". Кейін бірнеше шайқастар болды, содан кейін Хезкей Дэнгель-Берге қашып кетті. Қайта қалпына келтірілген император Текле Гиоргис келесі қадам туралы шешім қабылдау үшін өзінің жақтастарымен кездесті, бірақ келісімнің болмауы 1793 жылдың соңында Текле Гиоргистің Вегераға, Дежазмах Габриэльдің Бегемдерге баруына әкелді. Патшалық жылнамасында оның билігінің соңында дежазмах Вольде Габриэль деген әскербасы Гондар аймағына кіргені және "негустың [Хезкейдің] рұқсатынсыз тағайындап, қызметтен босатып жібергені" жазылған. Бірнеше айдан кейін қанағаттанбаған Баламбара Ассерат Дежазмахты қуып шығу үшін астанаға кірді, ал шайқаста оның адамдары Корольдік қоршаудың бір бөлігі болған Ган Такалды өртеп жіберді. Хезкей соңғы рет таққа қайтаруға тырысты, 1793 жылдың соңына дейін Гондарға Кэгназмах Маре'ед, Дежазмах Гугса және Дежазмах Аклогтың қолдауымен кірді. Алайда, Хезкей бірден Рас Алигаздың лагеріне қайтып келді, ал Маре'ед пен Аклог Гондарда бір айдан кейін өз провинцияларына кетіп қалды. Корольдік жылнамасы Хезкейдің 1802 жылы Загеден Гондарға бара жатқанда ұлы, император Егвале Сейонды кездестіргенін жазды. Оның ұлы содан кейін оның сапарының соңына дейін оны сүйемелдеді және Ихеге үйіне жеткізді. Саяхатшы Генри Солт Солтүстік Эфиопияға жасаған сапарында 1809/1810 жылдары Хезкейдің әлі тірі болғанын байқады.

Hezqeyas was brought down from the Royal prison on Wehni by Azaj Dagale and Kantiba Ayadar, who made him Emperor, while the reigning Emperor, Tekle Giyorgis, was in the field campaigning against several revolts. Tekle Giyorgis started from Aringo to suppress this threat, but the Dejazmaches Amade and Ali Borshe, with detachments of Ras Aligaz's followers, met him at the village of Salam, and tried to encircle his army; Tekle Giyorgis managed to escape and crossed over the Abay to find refuge in Gojjam. Meanwhile, one of the first acts of Hezqeyas made as emperor was to appoint Ras Haile Yosadiq governor of Gojjam and Fitawrari Ikonyan Dejazmach of Damot. According to E. A. Wallis Budge, in the early years of his reign Hezqeyas provided a refuge for Selasse, who had raided Tigray. Hezqeyas made raids towards the frontier with Sennar, which he plundered and lay waste to. However the Royal Chronicle provides a different narrative. Shortly after his elevation Emperor Tekle Giyorgis marched on Gondar, and upon learning of his advance Hezqeyas fled from the city. When Hezqeyas reached Kemekem, he was joined there by Dejazmach Hailu Eshte, Fitawrari Ikonyan, Dejazmach Hailu Terbenos, and others; reinforced, Hezqeyas marched back to Gondar and Tekle Giyorgis abandoned the city, proceeding to Gojjam by way of Dengel Ber, where he was joined by Ras Haile Yosadiq, and together they marched on Gondar. But once there, at the last moment Tekle Giyorgis declined to engage Hezqeyas in battle and instead proceeded to Mount Wehni, where he released his relatives from the Royal prison. Hezqeyas' supporters attempted to restore him to Gondar, but found Qegnazmach Gualej had occupied it; they defeated Gualej who fled to Sar Weha. For much of the first year of Hezqeyas' rule the Ras Betwodded Aligaz could not directly intervene to support this emperor because he had his hands full consolidating his own position: he faced armed resistance to succeeding his brother Ras Ali, including members of his own family such as Dejazmach Alula, the Fitawrari Sadiq, and the Jantirar Yasufe. When he was able to resolve these challenges, he supported the Emperor Hezqeyas by sending the Maqet Azmach Wolde Mikael to assist him. Despite this, although the majority of the great lords supported Hezqeyas, Tekle Haymanot made his own appointments from his refuge in Gojjam, undermining Hezqeyas' authority, "for the Kingdom was split in two." The following year Tekle Giyorgis had a falling out with his primary supporter Ras Tekle Yosadiq; Tekle Giyorgis fled Gojjam, seeking the support of another noble, Dejazmach Gadlu, who refused to receive him; Tekle Giyorgis then turned to Ras Aligaz for help who responded positively, but once Tekle Haymanot arrived at Aligaz's palace at Filakit Gereger he was imprisoned at Emakina. Hezqeyas then spent the rainy season of 1790 at Filakit Gereger before returning to Gondar. The only action emperor Hezqeyas took that the chronicler felt was worth recording in 1791 was to send a general's robe to Ras Aligaz and spend the rainy season in Gondar. It appears that in 1792 Emperor Hezqeyas acted against his primary supporter, Ras Aligaz: that year Hezqeyas, Abuna Yosab and Ichege Wolde Iyasus held a council where they declared that they will "not submit to the Galla"—a clear reference to either Aligaz or his family; the Royal Chronicle records that later that year a battle was fought near Gondar where the Emperor and the two leaders of the Ethiopian church were defeated. "And on the coming of the Galla all that was what was done." Not long after this, Haile Wand Bewossen went to Emakina and freed Tekle Giyorgis; they proceeded to Lalibela where the Emperor resided for a while, apparently mustering his supporters. When Hezqeyas heard that his rival had left Emakina, he advanced at the head of an army from Gondar, first to Tsenjana, then to the house of Dejazmach Haile Eshte where they were joined by Ras Aligaz, where they "took counsel together." Several battles then followed, ending with Hezqeyas fleeing to Dengel Ber. The restored Emperor Tekle Giyorgis then met with his supporters to decide on their next step, but a lack of consensus led to Tekle Giyorgis going to Wegera and Dejazmach Gabriel going to Begemder late in 1793. The Royal Chronicle records that towards the end of his reign one of the warlords, Dejazmach Wolde Gabriel, entered Gondar and "made appointments and dismissals without leave of the Negus [Hezqeyas]." A few months later the disgruntled Balambaras Asserat entered the capital city to expel the Dejazmach, and in the fighting his men set fire to the Gan Takal, part of the Royal Enclosure. Hezqeyas made one last attempt to retain the throne, before the end of 1793, entering Gondar with the support of Qegnazmach Mare'ed, Dejazmach Gugsa, and Dejazmach Aklog. However, Hezqeyas immediately returned to Ras Aligaz's camp, while Mar'ed and Aklog remained in Gondar for one more month before leaving for their provinces. The Royal chronicle notes Hezqeyas met his son the Emperor Egwale Seyon in 1802, as he was travelling from Zage to Gondar. His son then escorted him for the rest of his journey and conducted him to the house of the Ichege. The traveler Henry Salt notes that Hezqeyas was still alive at the time of his visit to northern Ethiopia in 1809/1810.