Кіріспе

*Кин-дза-дза!* – 1986 жылы «Мосфильм» студиясы шығарған, Георгий Данелия мен Реваз Габриадзе жазған әңгіме бойынша Георгий Данелия режиссерлік еткен советтік фильм. Бұл – Жерден келген екі ер адамның қателікпен ғарышқа саяхаттап, *Кин-дза-дза* жұлдыздық жүйесінен келген екі шетелдікпен және олардың соңғы заман әлемімен кездесетін дистопиялық ғылыми-фантастикалық қара комедия.

Сюжет

Бұл оқиға 1980-ші жылдардағы Мәскеуде басталады. Владимир Машков, әдеттегі, бірақ қатал құрылыс шебері, Вова аға, жұмыстан шаршап үйіне оралады. Әйелі одан азық-түлік алып келуін сұрайды, сондықтан Вова жақын дүкенге барады. Қала орталығында, қазіргі Жаңа Арбат даңғылында, аяқтары жолақ, жыртылған пальто киген бір адам, өтетін адамдарға ерекше тілекпен жүгінеді: "Маған Тентурадағы планетаңның нөмірін айтшы? Немесе, кемінде, спиральдегі галактикаңның нөмірін?" Вова аға мен скрипка тартып жүрген жас грузин студенті (Скрипкашы) тоқтап, осы бейтаныс адаммен сөйлеседі. Ұзақ әңгіме барысында, бейтаныс адам оларға телепортация құрылғысын көрсетеді, оны ол "ғарышта жылжу құрылғысы" деп атайды. Вова аға осы бейтаныс адамның айтқанының рас екенін тексеруді шешеді, ескертулеріне қарамастан, құрылғыдағы кездейсоқ батырманы басады. Кенеттен Вова аға мен Скрипкашы "Кин-дза-дза" галактикасындағы "Плюк" планетіне көшіріледі. Бұл планетаның тұрғындары адамдарға ұқсайды, бірақ олардың технологиясы сырттай қарағанда қарапайым, ал мәдениеті варварлық, адамзаттың өзіне сатиралық еліктеу. Олар телепатия арқылы байланысады, олардың мәдениетінде көбінесе қолданылатын сөздер – "ку" (ку) және "кю" (кью), біріншісі жақсылықты білдіреді, ал екіншісі – барлық жамандыққа қарсы айтылатын қарғыс сөз. Алайда, плюкандықтар орыс және грузин тілдерін тез үйреніп, сөйлей алады. Плюк қоғамы екі топқа бөлінеді: "чатландар" және "патсактар" ("патсак" сөзі "кацап" сөзінің кері жазылуы, басқа пікір бойынша, "пацан" – жігіт деген сөзден шыққан, орыстарды қорлайтын термин). Осы айырмашылықты анықтау үшін флешкаға ұқсас шағын құрылғы – "визатор" қолданылады. Визаторды чатландыққа бағытталғанда, құрылғыдағы шам қызғылт сары түске жанады, ал патсаққа бағытталғанда – жасыл түске. Сондай-ақ, патсактар мен чатландар арасындағы әлеуметтік айырмашылықтар тұрақты емес екені атап өтіледі: Плюк – чатландар планеті болғандықтан, чатландар артықшылыққа ие, ал патсактар оларға құрмет көрсету үшін белгілі бір рәсімдерді орындауы керек; алайда, патсактардың үстемдік құрған және чатландардың бағынышты болған патсак планеталары да бар. Визатор Вова аға мен Скрипкашының патсак екенін көрсетеді. Қаруды ("транклюкаторларды") қолдануға және өз еріктерін жүзеге асыруға рұқсат етілген жалғыз топ – "эцилопс" (полиция сөзінің кері жазылуы). Патсак немесе чатландық болудан басқа, басқаларға деген құрмет олардың шалбарларының түсімен анықталады; әр түрлі түстер төмен дәрежелі адамдардың оларға белгілі бір санда "ку" деп айтуын талап етеді, осылайша олардың бағынуын көрсетеді. Плюкандық қоғамның номиналды басшысы – П.Ж., барлығы оған шын ниетпен құлшылық етеді және оған деген құрметсіздік қатаң жазаланады; алайда, П.Ж.-мен жеке кездескенде, ол зиянсыз және ақымақ болып көрінеді. Плюктегі отын "люц" деп аталады және ол судан жасалады. Барлық табиғи сулар, көрінеді, люцке айналдырылған, сондықтан ішуге жарамды су – құнды тауар (әрине, оны тек люцтен ғана жасауға болады). Сюжеттің көп бөлігі Плюкте қарапайым ағаш таяқшалар ("кетсе") өте құнды деп саналады деген фактіге негізделген. Вова аға мен Скрипкашы екі жергілікті тұрғынмен, Уэф пен Бимен кездеседі, олар Жерге оралу үшін жерлік дуэтке көмектеседі немесе тастап кетеді, бұл Уэф пен Бидің кемесін жөндеуді немесе П.Ж.-дің жеке резиденциясына шабуыл жасауды қамтиды. Вова аға мен Скрипкашы фильмнің басындағы сол адамды кездестіреді, бірақ ол жоғалып кетеді, сондықтан олардың онымен бірге кеткені белгісіз. Содан кейін фильм бастапқы сахнаға оралады. Алайда, Вова аға сыртқа шыққанда, қала орталығында ешкім жоқ; сонымен қатар, ол Скрипкашымен кездескенде, олар бір-бірін тани алмайды. Кенеттен, қызыл шамдары жанған трактор оларды "эцилоптарға" еске салады, екеуі де рефлекстік түрде "ку!" деп айтады, Плюкте талап етілгендей. Олар бірден бір-бірін таниды. Вова аға аспанға қарап, Уэф пен Би орындаған әнді естиді.

Шығару

Фильм Ресейде DVD форматында шықты, бірақ Жапониядан басқа еш жерде көзге түспеді. Бұл себебі, фильм ұзақ уақыт бойы ағылшын тіліндегі субтитрлермен ресми түрде жарық көрмеді. Фильм түсіріліп жатқанда, "Ку" (Ку) деген сөз, "К.У." әріптерімен ұқсас дыбысталып, сол кездегі КСРО Коммунистік партиясының Бас хатшысы К.У. Черненкоға сілтеме жасағандай болғандықтан, цензура қаупі туды. Черненко 1984 жылы партия басшылығына келді, бірақ 1985 жылы қайтыс болды, соның нәтижесінде мәселе шешілді. 2005 жылы RUSCICO (Ресей кино кеңесі) фильмнің түпнұсқа орыс дыбысымен және ағылшын мен француз тілдеріндегі дубляжбен жаңа нұсқасын шығарды. Оған ағылшын және басқа тілдердегі субтитрлер де қосылды. 2013 жылы фильмнің цифрлық түрде жаңартылған Blu-ray нұсқасы жарық көрді. Фильм ағылшын тіліндегі субтитрлермен Mosfilm арқылы YouTube-та қолжетімді.

Сыни жауап

"Бала ақ өтірік" журналы түпнұсқасы жарық көргеннен кейін отыз жыл өткен соң, "Кин-дза-дза!" фильмін "Тарковский арқылы Монти Пайтонмен кездесетін "Безум Макс" деп сипаттап, оның көрермендер үшін маңыздылығын сақтап қалғанын айтты. Russia Beyond 2016 жылы бұл фильмді ресейліктер әлі де жақсы көретінімен келісті. 2016 жылдың 1 желтоқсанында Google "Кин-дза-дза!" фильмінің 30 жылдығын Google Doodle арқылы атап өтті.

Анимациялық қайта жасау

2013 жылы Данелия "Ку! Кин-дза-дза!" (Ку! Кин дза дза!) атты фильмнің анимациялық қайта жасалған нұсқасын шығарды. Анимациялық нұсқа түпнұсқа фильмнің сюжетіне негізделген, бірақ балалар мен халықаралық көрермендерге арналған. Оның бюджеті 140 миллион рубльді құрады. "Ку! Кин-дза-дза!" 2013 жылғы Азия-Тынық мұхиты экрандық сыйлықтарында "Үздік анимациялық фильм" сыйлығын жеңіп алды. Анимациялық қайта жасалған фильм негізінен қолмен салынған анимациялық фильм, сонымен қатар компьютерлік анимация да қолданылған.