Кіріспе

Орта ғасырлық әңгімедегі кейіпкер "Аққу рыцары" немесе "Аққу салтбастысы" – құланға тартылған қайықпен келген, қызды қорғап, құтқаратын таинсты рыцарь туралы орта ғасырлық әңгіме. Оның жалғыз шарты – оның есімін ешқашан сұрамау. Алғашқы нұсқалары, Джон де Альта Сильваның "Долопатос" еңбегінде, бұл рыцарьдың кім екені нақты көрсетілмейді. Бірақ ежелгі француз крестовый циклдағы "chansons de geste" оны "Лебедь рыцары" (Le Chevalier au Cigne, алғашқы нұсқасы 1192 жылғы) етіп, Буйлондық Годфридің әйгілі ата-бабасы ретінде бейімдеді. "Chevalier au Cigne", сондай-ақ Хелиас деп те аталады, L'Islefort (немесе Illefort) пен оның әйелі Беатрикстің ұлы ретінде көрінеді – бұл ең танымал нұсқа, ол кейінірек 14 ғасырдың аяғындағы орта ғасырлық ағылшын "Cheuelere Assigne" әңгімесіне алынған. Батырдың анасының аты мәтінге байланысты Элиокс (вероятно, Хелиас есімінің қайталанысы ғана) немесе Беатрикс болуы мүмкін, ал испан нұсқасында ол Исомберте деп аталады. Кейінірек неміс ақыны Вольфрам фон Эшенбах өзінің "Британия жырлары" эпосына Лоэнгрин рыцарын қосты (13 ғасырдың бірінші тоқсаны). 1257 жылы Конрад фон Вюрцбург жазған неміс мәтінінде де есімсіз Аққу рыцары бейнеленген. Вольфрам мен Конрадтың мәтіндері Рихард Вагнердің "Лоэнгрин" операсының либреттосын жасау үшін пайдаланылды (Веймар, 1850). Мотивтің тағы бір мысалы – құланмен сүйретілген қайықта жатқан, өлген Брангемуер рыцары, ал оның оқиғасын Критиен де Тройестің "Персеваль" әңгімесінің бірінші жалғасында Гавейннің інісі Геррехет (Гарет немесе Гаерис) жалғастырды.

Шығуы: гибридтік оқиға ма?

"Күлік балалары" бастапқыда Годфри циклынан және жалпы алғанда, "Күлік ертегісінен" бөлек болған сияқты. Әңгіменің барлық нұсқалары "Заң адамының ертегісі" және "Эмаре" сияқты рыцарлық романстарға ғана емес, сонымен қатар "Қолсыз қыз" сияқты халық ертегілеріне де ұқсайды. Ол "Алты аққу" ертегісімен де байланысты, онда құсқа айналған ағайындарды олардың әпкесі құтқарады. Ғалымдар оқиғаның бірнеше әңгімелердің бірігуінен туындаған болуы мүмкін деген пікірде. Джеффри М. Майерс "күлік балалары" ертегісінің (лотарингиялық шығу тегі бар шамаланған аңыз) халықтық дәстүрден жиналған нұсқаларының болуына байланысты тәуелсіз оқиға екенін қорғады, ал фольклоршы Джозеф Джейкобс оны "жақсы танымал континенттік халықтық ертегі" деп санады ("Жеті аққу (немесе қарғалар)" туралы). Сабина Баринг Гулдтың сөзіне сәйкес, күлік балаларының ертегісі "Күлік рыцарына" түсіндіру беру үшін қосылған. Сол сияқты, француз ғалымы Гедеон Хьюэ, Гастон Паристің осы ертегіге жасаған зерттеуін толықтырып, Долопатос екі халық аңызын өңдегенін айтты: "Ағайындардың құсқа айналуы" (болашақтағы ATU 451 типтегі ертегі) және "Кенжеге қызғанышпен қараған әпкелер" (болашақтағы ATU 707 типтегі). Неміс ғалымы Эрнст Тегетофф та оқиғаның екі бөліктен тұратын комбинация екенін мәлімдеді: Генуэва немесе жамандалған әйел (мүмкін германдық текті) және бауырларын жануарларға айналудан құтқаратын әпкесі туралы әңгіме (мүмкін келттік текті). Профессор Энн Э. Дуган да осыған ұқсас пікір білдірді, бұл оқиғаның "жалған айыптау тақырыбын, Күлік рыцарын және күлік балалары туралы "германдық халық ертегісін" біріктірген "гибридтік оқиға" сияқты көрінетінін айтты. Голландтық фольклоршы Юрген ван дер Коой Йоханнес үш әңгімені "біріктіргеніне" келісім білдірді: ATU 451 типі, Күлік рыцарының әңгімесі және адам мен "су әйелінің" арасындағы неке (ол оны "Мелюзин мотиві" деп атайды).

Долопат

Иоганн де Альта Сильваның Dolopathos sive de Rege et Septem Sapientibus (шамамен 1190 ж.), Римнің жеті данасының латын нұсқасы – крест жорығы цикл өлеңдерінің алғы күші болған лебедь балаларының әңгімесі. Бұл ертегі француз ақыны Герберттың "Ли романс де Долопатос" романына бейімделген. Оқиғасы былай:

Аты-жөні белгісіз жас лорд ақ елікке аң аулау кезінде жолдан адасып, бір сиқырлы орманға түседі. Онда ол алтын әшекейін ұстап, суға түсіп жатқан құпия әйелге (әлде аққу қызы, әлде пери) кездеседі. Олар бірден ғашық болып, махаббаттарын толықтырады. Жас лорд оны өз сарайына әкеледі, ал ол (алдын ала айтқандай) алты ұл мен бір қызды, мойындарына алтын тізбектер байлап, жетілік тудырады. Бірақ оның зұлым қарындасы жаңа туған сәбилерді жеті күшікпен алмастырады. Орманда балаларды өлтіруге бұйрық берілген қызметші оларды бір ағаш астына тастап кетеді. Жас лордқа оның зұлым анасы қалыңдығы бір топ күшік туғанын айтады, ол оны жеті жыл бойы мойнынан бастап жерге көмеді. Біраз уақыттан кейін жас лорд аң аулау кезінде балаларды орманнан табады, ал зұлым ананың өтірігі ашыла бастайды. Қызметші оларды іздеуге жіберіледі, ол балаларды аққулар түрінде суға шомылып жатқанын, ал олардың қарындасы алтын тізбектерін күзетіп тұрғанын көреді. Қызметші жігіттердің тізбектерін ұрлап, оларды адам кейпіне қайта айналдырудан сақтайды, ал тізбектер алтын шеберге әкелінеді, содан кейін олар тостаған жасауға балқытылады. Аққу ұлдар жас лордтың көліне түседі, ал оның шынжырларының сиқырымен адам кейпіне айналып, алға-артқа айналатын әпкесі бауырларына нан алуға сарайға барады. Соңында жас лорд оның хикаясын сұрап, шындықты біледі. Алтын шебер шын мәнінде тізбектерді еріте алмайды, сондықтан оларды өзі үшін сақтап алады. Олар енді алты ұлға қайтарылады және олар күш-қуатын қайта алады, бірақ бірін қоспағанда, шебер сынақ кезінде зақымдаған. Сондықтан ол жалғыз өзі аққу түрінде қалып қояды. Бұл жұмыста бұл – "Аққу рыцары" ертегісіндегі аққу, нақтырақ айтқанда, бұл аққу "алтын тізбекпен қарулы рыцарды қайықта сүйреген" (quod cathena aurea militem in navicula trahat armatum). Жоғалып кеткен жас лордты Венгриядан тыс билеуші король Лотармен және қызды Элиокспен алмастырды. Лотар жолдан адасып, фонтанға тоқтайды, ұйықтап жатқанда, таулы тоғайлардың ағаштарынан шыққан Элиокс оны күтеді. Король Лотар анасының қарсылығына қарамастан, оған үйленуді шешеді. Алайда Элиокс жеті бала туып, содан кейін өлетінін және олардың бірі Шығыстың патшасы болатынын болжайды. Лотар соғысқа кеткенде, патша анасы Матрозилия қызметшісіне балаларды екі себетке салып, орманға шығарып, олардың анасы жыландар туып, олардың шағуынан қайтыс болды деген өтірікті дайындауды бұйырады. Бірақ қызметші балаларды жол ақынының үйіне тастап, олар аман қалады. Жеті жылдан кейін оларды Rudemart есімді ашкөз сарайлық табады. Балалардың мойындарындағы алтын тізбектерге қызығып, ол оларды ұрлау туралы патша анадан нұсқау алады, бірақ олардың санын ескермегендіктен, қызға тиесілі тізбекті жоғалтады. Алты жігіт тізбексіз аққулар түрінде ұшып кетеді, ал олардың әкесі Лотар оларды қорғау туралы жарлық шығарады. Патшаның туысы оған ұнату үшін құстардың бірін аулауға тырысады, бірақ патша ашуланып, алтын табақты лақтырады. Содан кейін Матрозилия жөндеу үшін әшекейдің бірін ұсынады. Ақырында шындық аққу бауырларының қарындасы арқылы ашылады. Барлық жігіттер адам кейпіне қайта оралады, бірақ біреуі ғана. Басқалары өздерінің тағдырын іздесе, бір жігіт ағасынан ажырамай, аққуға айналып, Аққу рыцары болады. Беатрикс нұсқасында ана да әділетті жазалаушы. Исомберте нұсқасында әйел жек көретін некеден қашып жүрген ханшайым. Кейде бұл тек ұрпақ туралы қысқаша мәлімет болып табылады. Бұл ертегінің екінші нұсқасын норманды Жан Ренарт жазған деп есептеледі. Брабантта Аққу рыцарының аты Хелиас. Бұл оны грек күн құдайы Гелиоспен байланыстырады деп болжайды, бірақ бұл есім шын мәнінде пайғамбар Илияның есімінің жалпы түрі, алайда ол Хориб тауымен және от күймесімен байланысты болғандықтан, грек күн құдайына ортодоксалды ғибадатпен байланысты болды.

Лоенгрин

13 ғасырдың басында неміс ақыны Вольфрам фон Эшенбах "Аққу рыцарі" мотивін өзінің "Парзиваль" эпосына бейімдеді. Мұнда оқиға басты кейіпкер Парзиваль мен Пелрапеир патшайымы Кондвирамурстың ұлы Лохеренгринмен байланыстырылған. Басқа нұсқалардағыдай, Лохеренгрин – лебедь тартқан қайықпен әйелді қорғау үшін келген рыцарь, бұл жағдайда Брабанттың Эльзасы. Олар үйленеді, бірақ ол оның атын сұрау тыйым салынған кезде кетуге мәжбүр болады. 13 ғасырдың соңында ақын Нухузиус (Nouhuwius) Вольфрамның қысқа әңгімесін "Лоэнгрин" романына бейімдеп, кеңейтті. Ақын кейіпкердің атын сәл өзгертті және оқиғаға жаңа элементтер қосты, Грааль мен Аққу рыцарі тақырыптарын Киелі Рим империясының тарихымен байланыстырды. Бұл нұсқада батырдың аты мен тегі туралы сұрауға тыйым салынған ереже алынып тасталады, бұл рыцарь мен ханшайымға бақытты аяқталуға мүмкіндік береді. 1848 жылы Рихард Вагнер осы ертегіді өзінің танымал "Лоэнгрин" операсына бейімдеді, қазіргі күні "Аққу рыцарі" оқиғасы осы арқылы ең көп танымал.

Мұра

Бұл әңгіменің венгр тіліндегі нұсқасын венгр журналисі Елек Бенедек жинақтап, "Hattyú vitéz" деген атпен венгр халық ертегілерінің жинағында жариялады (Magyar mese és mondavilág). Венгрия этнографы Гааль Кароли (néprajzkutató) және австриялық славяншыл Герхард Ньюкловский Станицте хабаршы Анна Сифковицтен "Labudova dlvuojka" (неміс: Die Schwanenfrau, ағылшынша: "Лебедь қыз") деген атпен хорват тіліндегі ертегі жинады. Бұл ертегіде граф орманда қызды табады; ол алтын тізбегін шешіп, аққуға айналып көлге шомылады. Ол қызға үйленеді және олардың үш баласы болады – екі ұл мен бір қыз. Бірақ оның қалың есі балаларды үш итке ауыстырып, орманда өлтіруді бұйырады. Қызметші оларды өлтірмей, орманға тастап кетеді. Кейіннен әжесі балалардың тірі екенін біліп, қызметшісіне олардың алтын тізбектерін ұрлап, оларды мәңгілікке аққу түрінде қамауға бұйырады.