Кіріспе
Бидай және басқа да дәнді дақылдардағы ақуыздар. Глиадин (проламиннің бір түрі) – бидай және Triticum туысына жататын басқа да дәнді дақылдарда кездесетін ақуыздар класы. Глютеннің құрамына кіретін глиадиндер нанның пісу кезінде дұрыс көтерілуіне қажетті. Глиадиндер және глютенин – бидай тұқымының глютен фракциясының екі негізгі құрамдас бөлігі. Бұл глютен бидай ұны сияқты өнімдерде кездеседі. Глютен глиадиндер мен глютенин арасында шамамен тең бөлінеді, бірақ әртүрлі көздерде айырмашылықтар болуы мүмкін. Глиадиндер мен глютенин суда ерімейді, бірақ глиадиндер 70% сулы этанолда ериді. Глиадиннің үш негізгі түрі бар (α, γ және ω), оларға организмде целиакия (немесе целиак) ауруы кезінде төзбеушілік пайда болады. Бұл ауруды диагностикалау соңғы кезде жақсарып келеді. Глиадин ішек эпителийін өткізе алады. Глютен қамтитын тағамдарды жеген сау аналардың сүтінде бұзылмаған глиадиннің жоғары деңгейі анықталады.
Gliadin (a type of prolamin) is a class of proteins present in wheat and several other cereals within the grass genus Triticum. Gliadins, which are a component of gluten, are essential for giving bread the ability to rise properly during baking. Gliadins and glutenins are the two main components of the gluten fraction of the wheat seed. This gluten is found in products such as wheat flour. Gluten is split about evenly between the gliadins and glutenins, although there are variations found in different sources. Both gliadins and glutenins are not water soluble, but gliadins are soluble in 70% aqueous ethanol. There are three main types of gliadin (α, γ, and ω), to which the body is intolerant in coeliac (or celiac) disease. Diagnosis of this disease has recently been improving. Gliadin can cross the intestinal epithelium. Breast milk of healthy human mothers who eat gluten containing foods presents high levels of non degraded gliadin.
Химия
Глиадиндер - ішкі тәртіпсіз ақуыздар, яғни олардың пішіні үнемі өзгеретін, зерттеуді қиындататын қасиетке ие. Ақуыздардың суреттік талдауы мен компьютерлік модельдеуі глиадиндердің орташа пішіні эллипс тәрізді екенін көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, бұл ақуыздың гидрофобтық ядросы және еркін, тәртіпсіз құйрығы бар, ал пішіні түйеқұйрықшаға ұқсас болуы мүмкін. Дисульфидтік байланыстар арқасында кеңейтілген полимерлік желілер құрайтын глютенин сияқты басқа глютен ақуыздарымен салыстырғанда, глиадиндер клеткада мономерлі молекулалар болып табылады, тіпті олардың көптеген қасиеттері ұқсас болса да. Әсіресе, төмен молекулалық салмақты глютенин, глиадиндердегідей бірдей орналасқан цистеиндерге ие. Дегенмен, глиадиндер клеткада полимерлер құрай алмайды, себебі олардың цистеиндері гидрофобтық өзара әрекеттесулер нәтижесінде синтез кезінде тізбек ішінде дисульфидтік байланыстарды жасайды.
Биохимия
Глиадиндер проламиндер болып табылады және электрофоретикалық жылдамдық пен изоэлектрлік фокустау негізінде ажыратылады. Глиадин пептидтері ішек бөгетін белсенді тасымалдау арқылы кесіп өтеді.
Демидидтелген глиадин
Деамидтелген глиадин глютенді қышқылмен немесе ферменттік өңдеу арқылы өндіріледі. Тін трансглутаминазасы ферменті көп мөлшерде кездесетін глютаминдердің бір бөлігін глутамин қышқылына түрлендіреді. Бұл глиадиндер спиртте еруге қабілетті болғандықтан, тағамның сапасын өзгертусіз басқа тағамдармен (мысалы, сүтпен) араластыруға болмайды. Деамидтелген глиадин суда ериді. Деамидтелген α/β глиадинге қарсы жасушалық иммунитет α/β глиадинге қарағанда күштірек болады және симптомдық глютенге сезімтал энтеропатияға алып келуі мүмкін.
Целиак ауруы
Целиак ауруы (немесе целиак ауруы) – бұл созылмалы, иммундық медиацияланған ішек ауруы, онда организм глютеннің құрамдас бөлігі болып табылатын глиадинге төзбеушілікке ұшырайды. Целиак ауруы бар адамдар бидай, арпа және сұлыға өмір бойы төзбеушілік танытады, олардың барлығы проламиндерді қамтиды. Бұл аурудың басты мәселесі – оның көбінесе көп жылдар бойы анықталмай қалуы, нәтижесінде бірнеше ағзаға ауыр зақым келтіруі мүмкін, ал қазіргі уақытта көптеген жағдайлар анықталмай, диагнозы қойылмай және емделмейді. Глиадин ақуыздары генетикалық бейімділігі бар адамдардағы бұрмаланған иммундық жауаптан туындаған аутоиммундық энтеропатияны (ішек ауруын) тудыруға қабілетті. Глиадин ақуыздарындағы белгілі бір аминқышқыл тізбектері осы әрекетке жауапты. Бұл CD4+ T-жасушаларының ішек эпителийіндегі деаминацияланған глиадин полипептидтік тізбектерін тануы нәтижесінде пайда болады. Содан кейін CD8+ T-жасушалары эпителийге еніп, глиадин мен трансглутаминазаға тән NK рецепторларын білдіреді, бұл эпителийішілік T-жасушаларының апоптоз арқылы энтероциттерді өлтіруіне себеп болады. Ауру асқазан-ішек жолының жеңіл немесе тіпті белгілері жоқ болуымен, сондай-ақ организмнің кез келген органына әсер ететін, көбінесе толық симптомсыз болатын ішекке жатпайтын көріністердің кең спектрін қамтиды. Ол 1-ші типті қант диабеті, тиреоидит, глютендік атаксия, псориаз, витилиго, аутоиммундық гепатит, герпетикалық дерматит, бастапқы склерозирующий холангит сияқты кейбір аутоиммундық аурулармен байланысты. Целиак ауруын емдеудің жалғыз жолы – қатаң глютенсіз диета, онда ауру адам глютені бар өнімдерді тұтынудан бас тартады. Ауруды емдеу үшін қолжетімді және тиімді ем іздеулер жүргізілді, бірақ глютенді тұтынудан бас тарту – жалғыз ем болып қалады.