Кіріспе
Қытайға шабуыл жасаған коалиция (1900–01)
Сегіз ұлттың одағы – 1900 жылы Боксерлер көтерілісі кезінде Қытайдың солтүстігіне басып кірген көпұлтты әскери коалиция. Оның ресми мақсаты – Қытайдағы шетелдік империализмді жоюға ниеттенген Боксерлер жасақтары қоршап алған Пекиндегі шетелдік елшіліктерді құтқару еді. Одақтас әскерлері Германия, Жапония, Ресей, Ұлыбритания, Франция, АҚШ, Италия және Австрия-Мажарстаннан құралған, олардың жалпы саны шамамен 45 000 сарбазды құрады. Қытай да, одақтас шетелдік елдер де соғыс жариялау туралы ресми мәлімдеме жасаған жоқ. Одақты біріктіретін ешқандай шарт немесе келісім болған жоқ. Батыстың кейбір тарихшылары 1900 жылдың тамызынан басталган қақтығыстардың алғашқы кезеңін «көп жағдайда азаматтық соғыс» деп сипаттайды, алайда маусымдағы Таку форттары шайқасы Цин үкіметін Боксерлерді қолдауға мәжбүр етті. Басып кірудің сәтті аяқталуымен, келесі кезеңдер жазалаушы отарлық экспедицияға айналды, ол Пекин мен Солтүстік Қытайды бір жылдан астам уақыт бойы тонады. 1901 жылы Боксерлер протоколына қол қойылғаннан кейін әскери әрекеттер аяқталды.
Өмірбаян
Боксшылар, шаруалар қозғалысы, 1899 және 1900 жылдары Қытайдың солтүстігінде шетелдік миссионерлерге, азаматтарға және қытайлық христиандарға шабуыл жасап, өлтірді. Цин үкіметі мен оның Императорлық әскері боксшыларды қолдады және маньчжурлық генерал Ронглудың басшылығымен Пекиндегі (кейін Пекин деп аталған) Легация ауданында бас сауғалаған шетелдік дипломаттар мен азаматтарды қоршап алды. Дипломатиялық кешенді Қытай армиясының Увэй артқы дивизиясы және бірнеше боксшылар (Ихэтуань) 55 күн бойы, 1900 жылдың 20 маусымынан 14 тамызына дейін қоршап алды. Легация ауданында 473 шетелдік азамат, сегіз елдің 409 сарбазы және шамамен 3000 қытайлық христиан бас сауғалады. Қытайдағы британдық министр Клод Максвелл Макдональдтың басшылығымен елшілік қызметкерлері мен қауіпсіздік қызметкерлері қолдағы қарумен және қытайлық христиандар тапқан, ал одақтастарға берген бір ескі зеңбірекпен қорғанысты. Ол зеңбірек, түтігі британдық, шассисі итальяндық, оқ-дәрілері орыс, ал экипажы американдық болғандықтан "Халықаралық қару" деп аталды. Пекиндегі Солтүстік собор, католик шіркеуінің Бейтангы да қоршауда болды. Бейтангты 43 француз және итальяндық сарбаз, 33 шетелдік католик діни қызметкері мен монах, және шамамен 3200 қытайлық католик қорғады. Қорғаушылар азық-түлік жетіспеушілігінен және кешен астындағы туннельдерде жарылған қытай миналарынан ауыр қатыгездіктерге ұшырады. 1900 жылдың 14 тамызында одақтастар Тяньцзиньден Пекинге Легация ауданының қоршауын бұзу үшін аттанды.
Әскери іс-қимыл, жазалау экспедициялары және тонау
1900 жылғы 14 тамызда одақтас әскерлер Пекинге басып кірді және қаланы басып алды. Олар Цин империясының Увэй корпусын бірнеше шайқаста жеңіп, қоршауға және Боксерлер көтерілісіне жылдам тоқтатты. Императрица-Жетім Циси, император және жоғары лауазымды шенеуніктер Император сарайынан Сианьға қашып, бейбіт келіссөздер үшін Ли Хунчжанды одаққа жіберді. Одақтас әскерлер Пекиннен Солтүстік Қытай ауылдарына жылжығанда, Боксерлер көтерілісшілері деп күдіктелген немесе оларға ұқсас адамдардың белгісіз санын өлімге жіберді, бұл оқиға алғашқы қысқа метражды фильмге түсірілді. АҚШ теңіз жаяу әскерінің бірі неміс және орыс әскерлерінің әйелдерді зорлап, кейін штыкпен өлтіргенін көргенін жазды. Пекинде болғанда одақтастар сарайларды, ямендерді және мемлекеттік ғимараттарды тонады, мәдени мұраларға, әдебиет және тарих кітаптарына (атақты Юнле Дадианды қоса алғанда) және мәдени ескерткіштерге (Тыйым салынған қала, Жазғы сарай, Сишан және Ескі Жазғы сарай) есепке келмейтін зиян келтірді. Соңжу ғибадатханасынан (嵩祝寺) 3000-нан астам алтын жалатылған қола Буддалар, 1400 көркем туынды және 4300 қола бұйым тоналды. Тыйым салынған қала сарайларының алдындағы мыс резервуарлардың алтын жалатылуы одақтас әскерлермен сыпырылып, қазірге дейін көрінетін із қалдырды. Минг Юнле дәуірінде (1403–1408) 2100 ғалым жинаған, барлығы 22 870 томдық «Юнле Дадиан» 1860 жылғы Екінші Опиум соғысында жартылай жойылды. Кейін ол Нанчизи көшесіндегі Император сарайына жиналды. 1900 жылы одақ оны тауып, толығымен жойды. «Юнле Дадианның» бір бөлігі бекіністер салуға пайдаланылды. «Төрт қазынаның толық кітапханасы» (немесе «Сику Кваншу») Цин Цяньлун дәуірінде 360 ғалым құрастырды. Онда 3461 көне кітап, барлығы 79 309 том жинақталған. Кітаптың барлығы жеті жинақтан тұрды. Олардың бірі 1860 жылғы Екінші Опиум соғысы кезінде жойылды. 1900 жылы Сегіз ұлт одағы тағы 10 000-нан астам томды жойды. Ханлин академиясында құнды кітаптар, қолжазбалар, Сун әулетінің кітаптары, әдебиет және тарих материалдары, сондай-ақ бағалы суреттер сақталған. Сегіз ұлт одағы жинақтарды тонады. Осы тоналған кітаптардың бір бөлігі қазір Лондон мен Париж мұражайларында сақтаулы.
Австрия-Мажарстан
Австрия-Мажарстан көтеріліс басталғанда Порт-Артурдың ресейлік концессиясында орналасқан бір крейсерге ие болды, . «Зента» крейсерінің теңізшілері ғана австро-венгрлік күштердің арасында әрекетке қатысты. Олардың бір бөлігі қоршаудағы елшіліктерді қорғауға қатысты, ал тағы бір бөлігі құтқару операцияларына қатысты. Маусым айында австро-венгрлер Тяньцзинь темір жолын боксшыларға қарсы ұстап тұруға көмектесті және Бейжіңдегі Тонгчжоу маңындағы Хай өзенінде бірнеше қарулы джонктарды атып түсірді. Олар Тяньцзиньге жақын орналасқан Таку форттарын басып алуға және капитан Роджер Кейстің төрт қытай эсминецін жағалап, тұтқындауына қатысты. Австрия-Венгрия әскери-теңіз күштері Қытайға крейсерлерді және жаяу әскер ротасын жіберді. Қыркүйекте келген олар көптеген шайқастар аяқталғандықтан және елшіліктер құтқарылғандықтан кешігіп келді. Крейсерлер мен «Зента» бірнеше қытай бекіністерін атқылап, басып алуға қатысты. Австро-венгрлер көтеріліс кезінде минималды шығынға ұшырады. Боксшылар көтерілісінен кейін қытай жағалауында крейсер тұрақты түрде орналастырылды, ал Пекиндегі австро-венгрлік елшілікке жаяу әскерлер жасағы орналастырылды. 1959 жылғы «Музыканың дыбысы» мюзиклімен танымал болған лейтенант Георг Людвиг фон Трап көтеріліс кезінде SMS Kaiserin und Königin Maria Theresia кемесінде көрсеткен батылдығы үшін марапатталды.
The Austro Hungarian Navy sent the cruisers , , and a company of marines to China. Arriving in September they were too late since most of the fighting had ended, and the legations had been relieved. The cruisers and the Zenta were involved in the shelling and capture of several Chinese forts. The Austro Hungarians suffered minimal casualties during the rebellion. After the Boxer Uprising, a cruiser was maintained permanently on the Chinese coast, and a detachment of marines was deployed at the Austro Hungarian embassy in Beijing. Lieutenant Georg Ludwig von Trapp, made famous in the 1959 musical The Sound of Music, was decorated for bravery aboard SMS Kaiserin und Königin Maria Theresia during the rebellion.
Британ империясы
Боксерлер көтерілісінің бастапқы кезеңінде Ұлыбритания Оңтүстік Африкада Екінші Буер соғысымен айналысып жатқан. Осыған байланысты, әскер соғыспен байланысқандықтан, британдықтар Қытай эскадрильясына және көбінесе Үндістаннан келген әскерлерге сүйенуге мәжбүр болды. Тяньцзинь жанында орналасқан Корольдік теңіз күштерінің Қытай эскадрильясы линкорлар мен , крейсерлер , , , , және , сондай-ақ эсминецтер мен құралған.
Британдық күштер одақтағы үшінші ең ірі контингентті құрады және келесі бөлімшелерден тұрды: Теңіз бригадасы, 12-ші Корольдік далалық артиллериясы батареясы, Гонконг және Сингапур артиллериясы, Корольдік Уэльстік фюзилерлердің 2-ші батальоны, 1-ші Бенгал лансерлері, 7-ші Раджпут жаяу әскері, 24-ші Пенджаб жаяу әскері, 1-ші Сикх жаяу әскері, Гонконг полкі, 1-ші Қытай полкі, Корольдік инженерлер және басқа да қолдау персоналы.
Австралия отарлары
Австралия отарлары 1901 жылға дейін біріккен федерация болып құрылмағандықтан, бірнеше колония өздігінен, бірін-бірінен тәуелсіз түрде британдық контингентке көмек көрсету үшін теңіз және әскер күштерін жіберді. Мысалы, Оңтүстік Австралия барлық теңіз күштерін – HMCS Protector атты канонерлік қайықты жіберді. Австралия Сегіз Ұлттар Одағының ресми мүшесі болған жоқ, және оның әскерлері маңызды шайқастарға қатысу үшін кешігіп келді.
Үндістан
Ұлыбритания 10 000 әскер жіберді, олардың көп бөлігі үнді әскерлерінен тұрды – балучилер, сикхтер, гуркхалар, раджпуттар және панджабилер.
Германия
1897 жылы қарашада екі неміс миссионерінің өлтірілуінен кейін Германия Қытайда беделді болып қалыптасты. Циндао портымен бірге Цзяочжоу шығанағындағы концессия Шығыс Азия эскадрильясы үшін теңіз базасы және сауда порты ретінде пайдаланылды. Неміс концессиясын Императорлық неміс теңіз күштері басқарды және гарнизонмен қамтамасыз етті. 1900 жылғы маусымда Боксер көтерілісі басталғанда, концессия гарнизоны III теңіз батальонынан (1126 адам), теңіз артиллериясы батареясынан, Командалық бөлімшенің 800-ге жуық әскерінен және Шығыс Азия эскадрильясының теңізшілерінен тұрды. Боксерлердің қаупі күшейгендіктен, III теңіз батальонының шағын қарулы тобы Пекин мен Тяньцзиньге неміс мүдделерін қорғауға жіберілді, ал қалған күштердің көп бөлігі Циндаоға жасалатын шабуылдарды болдырмау үшін қалып қойды. Пекиндегі шетелдік елшіліктерінің қоршауы Германияны және басқа еуропалық державаларды одақтас күштерді нығайту үшін Қытайға қосымша күштер жіберу қажеттігіне көндірді. Германиядан жіберілген алғашқы әскерлер I және II теңіз батальондарынан құралған теңіз экспедициялық корпусы болды. Олардан кейін генерал Альфред фон Вальдерзее басқаруындағы әдеттегі армиядан 15 000-ға жуық еріктілерден тұратын Шығыс Азия экспедициялық корпусы (Ostasiatisches Expeditionskorps) келді. Оның құрамына бастапқыда төрт, кейін алты екі батальондық жаяу әскер полкі, ягер ротасы, атқыштар және далалық артиллериядан жеке полктер, сондай-ақ түрлі қолдау және логистикалық бөлімшелер кірді. Қытайға келгеннен кейін, ол бірнеше апта бұрын Қытайға келген теңіз экспедициялық корпусын өз құрамына қосты. Неміс әскерлерінің көп бөлігі ірі шайқастарға қатысуға кеш келді. Экспедициялық корпустың алғашқы бөлімдері 21 қыркүйекте, елшіліктер босатылғаннан кейін Такуға келді. Осының салдарынан экспедициялық корпустың көп бөлігі негізінен гарнизондық міндеттерді орындады. Олар қалған боксерлердің шағын топтарымен бірнеше ұсақ шайқастар жүргізді. 1901 жылдың басында экспедициялық корпус таратылып, Германияға қайта шақырылды.
Франция
Француз Индокитайында орналасқан II/9-шы, I және II/11-ші RIMa атты үш теңіз жаяу әскер батальоны Қытайға жіберілді. Олар генерал Анри Николас Фрей басқаратын 1-ші бригадаға қосылды. 1900 жылдың шілдесінде 2-ші және 3-ші жаяу әскер батальондары Тулоннан жол тартып, бірақ қыркүйекке дейін Қытайға жетпеді. Қазан айында, шығынға ұшырағандықтан және кезекпен алмастырылғаннан кейін, алғашқы үш батальон Қытайдағы француз экспедициялық корпусының бас қолбасшысы генерал Режи Войронның бұйрығымен теңіз жаяу әскерлерінің 16-шы полкіне қосылды. 1901 жылдың 1 қаңтарында 16-шы RIMa колониялық жаяу әскердің 16-шы полкі болып қайта аталды. Науқан аяқталған соң, ол Тяньцзиньдегі жаңа базаға көшіп, штаб-пәтері Қытайдың бұрынғы адмиралтейство ғимаратында орналасты.
Италия
1898 жылы италиялықтар Сан-Мун шығанағын концессия ретінде талап етті, бірақ қытайлықтар бас тартты. Содан кейін Италия әскери-теңіз флоты Сан-Мун шығанағына эскадрилья жіберді, бірақ басқа шаралар қабылданбады. Эскадра сол жерде қалды, ал 1900 жылдың жазында Боксерлік көтеріліс басталғанда, итальяндық крейсерлерден жасалған отрядтар Пекинге жіберілді. Италия әскерлерінің бастапқы құрамы әскери кемелердің теңізшілерінен тұрды. Олардың бір бөлігі француздықтарға Пэй Тан католик соборын қорғауға көмектесті, ал тағы бірі 55 күндік қоршау кезінде Пекиндегі Еуропалық елшіліктерді қорғады. Италиялық теңізшілер Таку форттарына шабуылдарға және Тяньцзиньді басып алуға қатысты. Кейіннен Италиядан 83 офицер, 1882 сарбаз және 178 атпен үлкен контингент жіберілді. Контингентке 1-ші, 2-ші, 4-ші, 5-ші, 6-шы, 8-ші, 9-шы және 11-ші Берсальери полктерінен бір-бір ротадан құрылған Берсальери батальоны кірді. Бұған қоса, 24-ші желілік полк, Альпини еріктілері, пулемет батареясы және бірнеше инженерлер де Қытайға жіберілді. Италия әскери-теңіз флоты да далалық артиллерия батареясын ұсынды. Боксшыларға қарсы итальяндық экспедициялық күшті құраған 1965 офицер мен сарбаз ресми түрде Қытайдағы итальяндық патша әскерлері деп аталды. 1900 жылдың тамызында, күштер астанаға жеткенде, италиялықтардың елде жеті крейсері мен 2543 адамы болды. Олар Қытайдың солтүстігіндегі жағалау және ішкі аймақтарда көптеген операцияларға қатысты. Боксшыларға қарсы науқанда соғысқан шамамен 2000 итальяндық сарбаз бен офицердің көп бөлігі қақтығыс аяқталғаннан кейін Пекиннен қайтарылды. Италия Тяньцзиньде концессиялық аймаққа және Шанхай өтегішіндегі бекініс иелену құқығын алды. Қытайда итальяндық мүдделерді қорғау үшін шағын әскери эскадрилья мен теңіз гарнизоны сақталды.
Жапония
Жапония ең көп әскер контингентін ұсынды – 20 840 адам, сондай-ақ 18 әскери кеме. Барлық әскердің 20 300-і генерал-лейтенант Ямагучи Мотоми басқаратын 5-ші жаяу әскер дивизиясының құрамында болды, ал қалған 540-ы – Жапон императорлық теңіз күштерінің рикусентай (теңіз жаяу әскері). Боксерлік көтеріліс басталғанда, Жапонияның Солтүстік Қытайдағы Тяньцзиньде орналасқан 215 әскері болды, олардың көп бөлігі «Касаги» крейсерінен және капитан Симамура Хаяо басқаратын «Атаго» жапондық канонерлік кемесінен шыққан рикусентайлар еді. Жапондықтар Сеймур экспедициясына 52 адам жіберді. 12 маусымда Сеймур экспедициясының ілгерілеуі Боксерлер мен Қытай армиясының біріккен күштерімен 30 шақырымдай қашықтықта тоқтатылды. Сан жағынан кем одақтастар Тяньцзиньге шегінді және 300-ден астам адам қаза тапты. Токиодағы армия штабы Қытайдағы жағдайдың нашарлап бара жатқанын байқап, амбициялық жоспарлар жасады, бірақ үкімет бес жыл бұрынғы Үштік интервенциядан кейін, батыс державалары сұрамаса, үлкен әскер контингентін жіберуден бас тартты. Алайда үш күннен кейін генерал-майор Фукусима Ясумаса басқаратын 1300 әскерден тұратын уақытша күш Солтүстік Қытайға жіберілді. Фукусима ағылшын тілін білгендіктен таңдалды, бұл оған британдық командирмен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. 5 шілдеде күш Тяньцзиньге жақын жерге қонды. 17 маусымда «Касаги» мен «Атаго» кемелерінен шыққан рикусентайлар британдық, орыс және неміс теңізшілерімен бірігіп, Тяньцзинь маңындағы Таку бекіністерін басып алды. Британдықтар қауіпті жағдайды ескере отырып, Жапониядан қосымша күштер сұрауға мәжбүр болды, себебі аймақтағы қолжетімді күштердің бірі – жапондықтар еді. Ол кезде Ұлыбритания Бур соғысына қатысып жатқандықтан, британдық әскердің көп бөлігі Оңтүстік Африкада тұрды. Сонымен қатар, Үндістандағы гарнизондарынан көптеген әскерлерді жөнелтуге уақыт кетіп, ішкі қауіпсіздікке нұқсан келтіруі мүмкін еді. Жеке күмәнін жеңіп, сыртқы істер министрі Аоки Шудзо одақтас коалицияға қатысудың артықшылықтарын елемеуге болмайтынын түсінді. Премьер-министр Ямагата да келісті, бірақ кабинет мүшелерінің кейбіреулері жапондық әскерлерді ірікте орналастырудың тәуекелдері мен шығындарына байланысты британдықтардан кепілдіктер талап етті. 6 шілдеде 5-ші жаяу әскер дивизиясы Қытайға жөнелтуге дайындыққа келтірілді, бірақ нақты кесте белгіленбеді. 8 шілдеде Пекиндегі шетелдік елшіліктерді қоршаудан босату үшін көбірек әскер қажет болғандықтан, британдық елші жапондық үкіметке жапондықтардың қатысуы үшін бір миллион фунт стерлинг ұсынды. Содан кейін 5-ші дивизияның алдыңғы бөлімдері Қытайға аттанды, жапондық күштерді 17 000 одақтас күштердің 3800-іне жеткізді. 5-ші дивизияның командирі генерал-лейтенант Ямагучи Мотооми Фукусимадан операциялық басқаруды қабылдады. Жапондық әскерлер 14 шілдеде Тяньцзиньге шабуылға қатысты, ал одақтастар кейіннен біріктіріліп, 5-ші дивизияның қалған бөлігі мен басқа да одақтас күштерді күтті. 14 тамызда елшіліктерді қоршаудан босатылды; 13 000 жапондық күш ең ірі жеке контингент болды, ол шамамен 33 000 одақтас экспедициялық күштің 40 пайызын құрады. Жапондық әскерлер жақсы көрсетті, бірақ британдық әскери бақылаушы олардың агрессивтілігі, тығыз құралымдары және шабуылға тым әсерлі ұмтылысы салдарынан артық және пропорционалсыз шығындарға ұшырағанын айтты. Мысалы, Тяньцзинь шайқасында жапондықтар одақтастардың жартысынан астамын құрады – 730 адамның 400-і, бірақ күштің төрттен бірін (3800) құрады. Сол сияқты Пекинде жапондықтар жоғалтулардың үштен екісін құрады – 453 адамның 280-і, бірақ шабуыл күшінің жартысынан азын құрады.
Ресей
Ресей Жапониядан кейін екінші үлкен күшті құрады, 12 400 әскермен, олар негізінен Порт-Артур мен Владивостоктан келген гарнизондардан тұрды. 1900 жылдың 30 қарашасында адмирал Евгений Иванович Алексеев Шэньянның қытай әскери губернаторы Цзэн Цзиді Маньчжуриядағы қытайдың тәуелсіздігін жоққа шығарып, оны Ресейдің бақылауына беру туралы келісімге қол қоюға мәжбүр етті.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та Боксерлер көтерілісін басу "Қытайға көмек экспедициясы" деп аталды. АҚШ 1898 жылғы испан-американ соғысынан кейін Филиппинде орналасқан американдық күштерінің болуына байланысты Боксерлер көтерілісін басуда маңызды рөл атқара алды. Бейжіңде қоршауда қалған шетелдіктердің арасында USS Oregon және USS Newark кемелерінен 56 американдық теңізші мен морпештер болды. Герберт Гувер мен Лу Генри Гувер қоршау кезінде шетелдік аумақта тұрды, ал мистер Гувер сол кезде Қытай инженерлік және кен өндіру компаниясында жұмыс істеді. Мистер Гувер баррикадалар салуға көмектесті және денесі сау ерлерден қорғаныс жасау тобын құрды. Миссис Гувер аурухана ашуға көмектесті, жаралыларды күтімге алды, сүт фермасын ұйымдастырды, түнгі күзетке қатысты, күзетшілерге шай жеткізді және Mauser .38 жартылай автоматты пистолетін алып жүрді.