Кіріспе

Католик монахтарының ордені – Базилиандық монахтар. Базилиандық монахтар – Кесария епискобы Ұлы Базилийдің (330–379) ережесін ұстанатын грек-католик монахтары. "Базилиан" термині көбінесе Католик шіркеуінде грек-католик монахтарын Католик шіркеуіндегі монахтық өмірдің басқа түрлерінен ажырату үшін қолданылады. Шығыс православие шіркеуінде барлық монахтар Әйгілі Базилийдің ережесін ұстанатындықтан, олар өздерін "Базилиан" деп бөліп көрсетпейді. Базилийдің монахтық ережелері мен институттары маңызды, себебі олардың монахтық өмірді қайта құруы Шығыс православие және кейбір грек-католик монахтығының негізін құрайды. Батыста осындай қызмет атқарған Нурсиялық Бенедикт өзінің "Бенедикт ережесін" Базилийдің және басқа ерте шіркеу әкелерінің жазбаларынан алған.

Киелі Василий ережесі

Базилиандар деген атаумен Әйгілі Василийдің ережесін ұстанатын барлық діндарлар кіреді. "Ереже" Батыс монастырь ережелері сияқты конституция емес; керісінше, ол аскеттік өмір туралы сұрақтарға оның жауаптарының жинағы – сондықтан да нақты түпнұсқа атауы: Аскетикон. Оның атымен аталған ереже және басқа да аскетикалық жазбалардың Василийге жатқызылуы күмәнді. Бірақ, кемінде, екі ережені – Үлкен Аскетикон мен Кіші Аскетиконды оның жазбалары деп мойындауға бейімділік бар. Оның монахтық жүйесі туралы ең дұрыс түсінік оның монахтық өмірінің басында Григорий Назианзбен болған хат алмасуынан алынуы мүмкін. Әйгілі Василий өзінің Аскетиконын 356 жылы Каппадокиядағы Ирис өзенінің жағасындағы өзі құрған монастырь мүшелері үшін жазған. Осы қауымды құрудан бұрын Василий Мысыр, Сирия, Месопотамия және Палестинаға барып, сол елдердегі монахтардың өмір салтын өз көзімен көрген. Соңғы елде және Сирияда монахтық өмір көбінесе шөлге кетіп, денелік аскетизмде шектен тысқа шығуға бейімделген. Әйгілі Василий Понттағы Неокесария маңында монастырь құрғанда, ол осы тенденцияларға қарсы тұруды мақсат етті. Ол кенабиттік өмірдің шөлге кеткен өмірден жоғары екенін, ораза мен аскетизм дұға мен еңбекке кедергі келтірмеуі керек екенін, еңбек монастырь өмірінің ажырамас бөлігі болуы керек екенін, тек кәсіп ретінде емес, сонымен қатар басқаларға көмектесу үшін, сондықтан монастырьлар қалаларға жақын орналасуы керек екенін мәлімдеді. Григорий Назианз кеңес және тәжірибесімен Әйгілі Василийге көмектесті. Бұл монахтықтағы жаңа бағыт болды. Өзінің ережесінде Василий катехизистік әдіс қолданады: шәкірт сұрақ қояды, ал ұстаз жауап береді. Ол ертедегі аскетикалық қауымдарды аралағанда, мүшелері сұрақтар қоятын. Оның жауаптары 366 жылы жарық көрген "Кіші Аскетиконды" құрады. Ол жоғары тұрғандар мен монахтардың мінез-құлқына басшылық ететін даусыз қағидаларды ғана белгілейді. Ол монахтарын Киелі кітапқа жібереді; оның пікірінше, Киелі кітап – барлық монахтық заңнаманың негізі, нағыз ереже. Сұрақтар көбінесе монахтар ұстануы керек жақсы қасиеттер мен олардан аулақ болуы керек жаман мінез-құлықтарға қатысты. Көптеген жауаптарда Киелі кітаптан бір немесе бірнеше аяттар келтіріледі және олардың мағынасын түсіндіретін түсіндірме беріледі. Базилиан ережесінің ең керемет қасиеттері – оның сақтығы мен даналығы. Ол жергілікті, жеке және күнделікті өмірдің көптеген егжей-тегжейлерін шешуді жоғары тұрғандардың қарауына қалдырады; ол мейрамның материалдық жағын немесе монастырьдың әкімшілік ережелерін анықтамайды. Кедейлік, бағыну, бас тарту және өзінен бас тарту – Әйгілі Василий монастырь өмірінің негізі деп есептейтін қасиеттер. Базилиандар арасында жазу өнері мен қолжазбаларды көшіру құрметке ие болған. Көшіру өнерінде ерекше көзге түскен монастырьлардың арасында Студий, Афон тауы, Патмос аралындағы монастырь және Сицилиядағы Россано болды; бұл дәстүр кейіннен Римге жақын Гроттаферрата монастырында жалғасты. Бұл монастырьлар, сондай-ақ басқалары да діни өнер студиялары болды, онда монахтар қолжазбалардағы, суреттердегі және алтынмен жасалған зергерлік бұйымдардағы миниатюраларды жасауға тырысты.

Белгілі молшылықтар

Византиялық Леонтий (543 ж. қайтыс болды), алтыншы ғасырдағы христологиялық даулар туралы теологиялық жазбалардың ықпалды сериясының авторы. Иерусалимдік Софроний, 634 жылы Иерусалим патриархы, монах және теолог, Исаның маңызды табиғаты мен оның ерікті іс-әрекеттері туралы доктриналық дау-дамайда православиелік ілімнің басты жақтаушысы болды. Максим Исповедник, Хрисополис аббаты (662 ж. қайтыс болды), жетінші ғасырда Византия монахтығының ең көрнекті өкілі. Иоанн Дамаскин, христиан дінін түсіндіретін еңбектер жазды және бүкіл әлемдегі Шығыс христиандық практикасында, сондай-ақ Батыс лютерандығында Пасхада әлі күнге дейін литургиялық түрде қолданылатын әндер жазды. Византия монастырьлары тарихшылардың ұзақ тізімін ұсынады, олардың көпшілігі монахтар болған: Георгий Синцелл, «Таңдалған хронографияны» жазған; оның досы және шәкірті Теофан (817 ж. қайтыс болды), Кизикке жақын «Ұлы дала» аббаты, тағы бір «Хронографияның» авторы; патриарх Никефор, 815–829 жылдары тарихи «Краткий изложение» (Византия тарихы) және «Қысқартылған хронографияны» жазған; Георгий монах, оның жылнамасы 842 жылға дейін тоқтатылған. Бұдан өзге, грек литургиясының дамуына үлкен үлес қосқан көптеген монахтар, агиографтар, гимнологтар және ақындар болды. Әндердің авторларының арасында: Роман Мелодист, Андрей Крит, Косма Иерусалим және Иосиф Гимнограф. Бастапқыда Шығыс шіркеулері патриархтар мен епископтарды монастырлардан таңдап алған. Кейіннен, діни қызметкерлердің көп бөлігі үйленген еркектерден таңдалғанда, бұл әдет кеңінен таралды, өйткені епископтық лауазым үйленген адамдарға берілмейтін болғандықтан, ол некеге тұрмауға ант берген дін қызметкерлерінің құқығына айналды. Осының нәтижесінде монахтар Батыс шіркеулерінің жоғарғы дін қызметкерлеріне сәйкес жеке топты құрды; бұл монастырларға үлкен ықпал етті және әлі де береді. Олардың кейбіреулерінде діни қызметкерлер мен миряндарға теологиялық білім беріледі. Шығыстағы әйелдер монастырьлары әйелдер монастырьларының ережесін қабылдады және Базилиан монахтарының конституциясынан алынған үлгілерді қолданды. Әулие Кирилл мен Әулие Мефодий, славян халықтарының елшілері ретінде белгілі миссионерлер болды. 1980 жылы папа Иоанн Павел II оларды Нурсиялық Бенедиктпен бірге Еуропаның серкесі деп жариялады. Мұсылман шапқыншылығы кезінде көптеген монастырлар, әсіресе Анатолиядағы және Константинополь маңындағы монастырлар қиратылды.

Италиядағы базилиандар

Ұлы шиғыстан кейін базилиан монастырларының көпшілігі Шығыс Православ шіркеуінің құрамына кірді; алайда, Италиядағы кейбір базилиан монастырлары Батыс шіркеуімен рухани байланыста қалды. Киелі Нил Кіші – монах және Италияда Киелі Василийдің ережесін таратушы. Нил Россанодағы Сент-Марк ораториясын жақын жердегі шөлге кеткен монахтар үшін демалыс орны ретінде құрды. Бұл оратория, қала Норман билігіне өткеннен кейін де, Латын обрядынан гөрі Грек обрядын ұзақ сақтап келді. Россано Ілтебігі – Византия империясы Италия түбегін қайта басып алғаннан кейін жазылған, 6-ғасырға жататын, әсем безенділген Ілтебік кітабы. 1004 жылы Нил Гроттаферратада Санта-Мария базилиан монастырының негізін қалады; оны Нилдің шәкірті, грек тегінен шыққан Гроттаферраталық Бартоломей аяқтады. Константинополь құлағаннан кейін гректердің Батысқа қоныс аударуы осы қауымдастықтарға белгілі бір мәртебе берді. Гроттаферрата аббаты болған кардинал Бессарион, базилиандардың кітапханаларындағы әдеби мұралар арқылы олардың рухани-интеллектуалдық өмірін жандандыруға тырысты. 1561 жылы Базилиан орденінің басқа итальяндық монастырлары Гроттаферрата монастырымен біріктірілді. Испан базилиандары 1835 жылы басқа ордендермен бірге таратылды және қайта құрылған жоқ.

Діни ордерлер

Ұлы Василий ордені: 1631 жылы құрылған, Римдегі Санти Серджио е Бакко дельи Украиниде орналасқан Грек-католик шіркеулерінің украиндық/белорус монастырьдық діни ордені. Украиналық Студит монахтары: 17 ғасырда Ұлы Василий орденіне сіңірілген ежелгі орден, 1919 жылы қайта жаңғыртылды. 1683 жылы құрылған мелкиттік грек-католик шіркеуінің Базилиандық сальваториандық ордені. Басты үйі – Ливанның Жоун қаласындағы Сент-Сэвиор монастыры. 1696 жылы құрылған мелкиттік грек-католик шіркеуінің Жақияның Базилиандық Хоуэриттік ордені. Басты үйі – Ливандағы Дхур-Эль-Хоуэрдегі Иоанн Баптист шіркеуі. 1697 жылы құрылған мелкиттік грек-католик шіркеуінің Базилиан Алеппиялық ордені. Орденнің бас кеңсесі Ливанның Жунье қаласында орналасқан. 1737 жылы құрылған мелкиттік грек-католик шіркеуінің Базилиан Хоуэриттік сестері. 1740 жылы құрылған мелкиттік грек-католик шіркеуінің Базилиан Алеппиялық сестері.