Кіріспе

Конго Демократиялық Республикасындағы этникалық топ – Яка халқы Конго Демократиялық Республикасының оңтүстік-батысында, Анголамен шекаралас орналасқан африкалық этникалық топ. Олардың саны шамамен 300 000-ға жуық, және олар Суку халқымен туыс. Яка халқы Кванго және Уамба өзендері арасындағы орманды дала аймағында қоныстанған. Олар яка тілінде сөйлейді. Ауызша дәстүрлерінде Лунда тайпасы 17 ғасырда Квангоға келіп, Конго патшалығының құрамына кірген халықты кездестіргендігі айтылады. «Яка» – Конго патшалығының батырларына берілген құрметті атақ. М’панзу ұрпақтарының Конго тіліндегі сөзінде осы атау кездеседі: «Beto, mayaka mbata; mayaka mpunza, mayaka mbele.» (Аудармасы: «Біз соққыларды, жебелерді және қылыштарды ұстаймыз» – жаулар оларға лақтыратын). Олардың ауылдарында басшылар бар, Конго үкіметі оларды саяси лауазым ретінде мойындайды. Яка халқы негізгі азық-түлік ретінде маниок, тәтті картоп және жүгері егіп, оны балық және жабайы жануар етімен толықтырады. Дәстүрлі түрде олар аң аулауда иттердің көмегін пайдаланады. Ауылдық және аймақтық басшылардың екеуі де құрмет көрсету мақсатымен, арыстан мен піл сияқты күшті жануарлардың бөліктерін үнемі жоғары басшыға табыс етеді. Басшылықтың тағы бір маңызды белгісі – мбеле фоко, екі жақты қылыш, ол фаллос пішіндес ағаштан және теріден жасалған қынына салынған. Бұл қылыш негізін қалаушы ата-бабаны бейнелейді және басшының тәртіпті сақтау, азық-түлікпен қамтамасыз етудегі рөлін, сондай-ақ өмір мен өлімге билігін көрсетеді. Ол тек өлім жазасын орындау және соғыс кезінде ғана қолданылады. Жер басшылары биліктің символы ретінде бвени деп аталатын рафиядан тоқылған бас киім киеді.

Бетқоғаздар

Яка мәдениетінде маскалардың рухани күші бар деп саналады және олар рухтар әлемімен байланыс орнату үшін қолданылады. Олар көбінесе бишілер мен орындаушылардың рәсімдер мен салт-дәстүрлер кезінде киеді және ата-бабалар мен басқа да табиғаттан тыс күштердің рухтарын бейнелейді деп есептеледі. Статуэткалар Яка қоғамында кеңінен қолданылады. Статуэткалар армандарды түсіндіруге және болжау рәсімдерінде ата-бабалармен байланыс орнатуға көмектеседі, себебі мүсіндердің өткенді, қазіргіні және болашақты көре білу қабілеті бар деп саналады. Статуэткалар емдеу рәсімдерінде де қолданылады. Оларды емдік заттармен ыдыратады немесе сирек жағдайларда фигуралардың ішкі қуыстарына салынады, және олардың ауруларды және дерттерді емдеуге қабілетті екеніне сенеді. Олар сондай-ақ зұлым рухтарды қуып, жеке адамдарды немесе қауымдастықтарды рухани қорғау үшін қолданылатын рәсімдерде де пайдаланылады. Осы заттарсыз статуэткалардың ешқандай мағынасы жоқ, олар тек осы заттармен дайындалуын күтіп тұр.