Көне Рим әйел гладиаторлары

Кіріспе

Әйел гладиатор, әйел римдік гладиаторлар

Гладиатрикс (gladiatrices) – ежелгі Римдегі гладиатордың әйелдер арасындағы аналогы. Ер гладиаторлар сияқты, гладиатрикстер де түрлі ойындар мен мерекелерде көрермендерді қызықтыру үшін бір-бірімен немесе жабайы жануарлармен күресті. Олар туралы мәліметтер өте аз. Олар ер гладиаторлар қолданған қару-жарақтардың көп бөлігін пайдаланған болуы мүмкін, бірақ олардың саны ер гладиаторларға қарағанда әлдеқайда аз болды және көрермендер тарапынан ерекше, сирек кездесетін құбылыс ретінде қарастырылды. Олардың пайда болуы соңғы Республика және ерте Рим империясы кезеңіне жатады, ал 200 жылдан бастап ресми түрде тыйым салынды. Олардың бар екендігі Рим элитасының өкілдері жазған бірнеше естеліктер мен өте аз сандағы жазулар арқылы белгілі.

Тарих

Рим тарихында әйел гладиаторлар сирек кездеседі. Егер кездессе, олар "ешқандай зәулім көріністердің ерекше белгісі" болып есептеледі. 66 жылы Нерон Армения патшасы Тиридатес І-ге әсер ету үшін эфиопиялық әйелдер, ерлер және балаларды мунусқа (көңіл көтеру шарасына) шайқастырды. Римдіктер әйел гладиаторлар туралы жаңалықты қызықты немесе тіпті абсурд деп санаған көрінеді; Ювенал өз оқырмандарын "Мевия" есімді, аренада "қолында найзамен және ашық кеудемен" шошқаларды аулайтын аң аулаушы әйел туралы айту арқылы қызықтырады, ал Петроний бай, төменгі топқа жататын азаматтың мақтанға құмарлығын сынап, оның мунусына арба немесе күймеден шайқасатын әйелдің қатысуын мысалға келтіреді. 89 жылы Домициан билігінде "Амазонка" деп сипатталған әйел гладиаторлардың арасындағы шайқастар өткізілді.

Оқыту және жұмыс

Гладиаторлардың белгілі бір мектебінде әйел гладиаторлардың болғанына немесе оқытылғанына ешқандай дәлел жоқ. Весли кейбіреулері Collegia Iuvenum (ресми "жастар ұйымдары") жеке ұстаздарымен оқыған болуы мүмкін деп болжайды, онда 14 жастан асқан жігіттер "еркек" дағдыларды, соның ішінде соғыс өнерінің негізгі түрлерін үйрене алады. Ол үш жазуды ықтимал дәлел ретінде ұсынады; бірі, Реат қаласынан, он жеті жасқа тоғыз айға толғанда қайтыс болған Валерияны еске алады және ол өз коллегиумына "жатады"; қалғандары Нумидия мен Фикулеядағы коллегиумдарға қатысы бар әйелдерді еске алады. Көптеген қазіргі зерттеушілер оларды әйелдер гладиаторларына емес, коллегияның қызметшілеріне немесе құлдарына арналған естеліктер деп сипаттайды. Дегенмен, әйел гладиаторлар, еркек әріптестеріне ұқсас жаттығулар, тәртіп және мансап жолын ұстанған болуы мүмкін; бірақ, одан аз қарқынды жаттығу режимімен. Еркек гладиаторлар әдетте ұқсас шеберлік пен қабілетке ие жауынгерлермен күрескендіктен, әйелдер үшін де солай болғанға ұқсайды. Галикарнас қаласынан табылған мармардан жасалған ескерткіште екі дерлік бірдей гладиатордың бетпе-бет келгені бейнеленген. Біреуі Амазония, екіншісі Ахиллия деп аталады; олардың соғысқа ұқсас "сахналық есімдері" мифтік жауынгер әйелдер тайпасына және батыр Ахиллдің әйелдік нұсқасына сілтеме жасайды. Әйтпесе, олардың ешқайсысын ер немесе әйел деп анықтау мүмкін емес. Әрқайсысы басы ашық, жағасы, белбеуі, тікбұрышты қалқаны, қысқа қанжары және маникасымен (қолды қорғау) жабдықталған. Олардың аяқтарындағы екі дөңгелек нысан, әдетте, олардың тастап кеткен шлемдерін білдіреді. Бір жазуда олардың жекпе-жегі missio деп сипатталған, яғни олар босатылды; бұл рельеф және оның жазуы олар тең дәрежеде, құрметті "тең түс" үшін күрескенін көрсетеді.

Ата-ананың мәртебесі мен адамгершілігі

Гладиаторларға қатысты белгілі бір заңдық және моральдық кодекстер қолданылған. 22 жылғы жарлықта сенаторлық санаттағы барлық ер адамдарға (эквиттерді қоспағанда), оның ішінде немерелеріне дейін, ойындарға қатысуға тыйым салынды. Бұл тыйымды бұзу олардың әлеуметтік статусын және белгілі бір құқықтық мүмкіндіктерін жоғалтуға әкелді. 19 жылғы Тиберий тұсында бұл тыйым Larinum жарлығы арқылы кеңейтілді, оған эсквиттер мен азаматтық мәртебесі бар әйелдер де енді. Осыдан бастап, аренада кез келген қызмет атқаратын барлық адамдар ("infames" деп жариялануы мүмкін еді). Бұл жоғары мәртебелі әйелдердің ойындарға қатысуын шектеуді көздегенімен, gladiator мектептерінде (Ludi) қызмет ететін немесе көмектесетін, gladiator әйелдерінің күйеулері, серіктестері немесе ізбасарлары (Ludia) сияқты, төмен мәртебелі (азамат емес) әйелдерге, бостандық алған немесе құлдарға ешқандай әсер етпеді. Жарлықтың шарттары сыныптық, жыныстық емес тыйымды көрсетеді. Римдік моральдық қағидаларына сәйкес, барлық gladiator төменгі әлеуметтік топтан болуы керек еді. Бұл қағиданы сақтамаған Калигула сияқты императорлар ұрпақтарының наразылығына ұшырады. Кассиус Дион, көп құрметтелген император Тит әйел gladiatorларды қолданғанда, олардың лайықты төменгі топтан екенін атап өтуге тырысты. Ювенал ойындарда көрінетін жоғары мәртебелі әйелдерді "өз жынысының қадір-қасиеті мен міндеттерін ұмытқан бай әйелдер" деп сипаттады. Олардың ылақтыққа берілуі өздеріне, олардың жынысына және Римнің әлеуметтік тәртібіне ұят келтірді деп есептелді. Жануарларды аулайтын әйелдер (bestiarii) батылдығы мен шеберлігі үшін мақтау мен жақсы беделге ие бола алды. Марциал арыстанды өлтірген әйелді сипаттады, бұл оның император Титке жақсы әсер етті. Бірақ Ювенал Мевиядан әсерленбеді, ол "ер адам сияқты" найзамен шошқа аулады. Кейбіреулер әйел gladiatorларды кез келген сыныптан римдік сезімталдық, мораль және әйелдіктің бұзылуының белгісі деп қарастырды. Император болғанға дейін Септимий Север император Коммод қайта жаңғыртқан Антиохия Олимпиада ойындарына қатысқан болуы мүмкін. Септимийдің римдіктерге де осындай құрметті әйелдер спортының көрсетілімін ұсынуға тырысқанда, көпшілік оны әдепсіз ұрандармен және ысқырықтармен қарсы алды. Осының салдарынан ол 200 жылдан бастап әйел gladiatorларды қолдануға тыйым салды. Әйел gladiatorлардың саны және олардың пайда болу уақыты туралы аз ғана мәліметтерге қарамастан, одан да көп және ертерек әйел gladiatorлар болған болуы мүмкін. Маккалоу Август дәуірінде, император немесе оның лауазымды тұлғалары ұсынған сәнді, көпшілікке ұнайтын ойындар мен жаңалықтар мемлекеттің эксклюзивті құқығына айналған кезде, төменгі топтан құралған gladiatores mulieres-тің байқалмаған енгізілуін болжайды. Жалпы алғанда, Римнің элиталық билігі екі жынысты да азамат емес аренарилердің өмір сүруіне және қызметіне бейжай қарады. Larinum жарлығы төменгі топтан құралған әйелдер туралы ештеңе айтпағандықтан, оларды gladiator ретінде пайдалануға рұқсат етілді. Септимий Севердің кейінірек әйел gladiatorларға салған толық тыйымы практикалық қолданыста таңдамалы болуы мүмкін, жеке және отбасылық беделін жоғалтатын жоғары мәртебелі әйелдерге бағытталған. Дегенмен, бұл Римде төменгі топтан құралған әйел gladiatorлар көп болғанын білдірмейді. Ер gladiatorлар өте танымал болды және империяның өнерінде және бейнелерінде кеңінен бейнеленді. Әйел gladiatorлардың тек бір ғана нақты бейнесі сақталған. Олардың римдік тарихтарда пайда болуы өте сирек, және бақылаушылар оны әдеттен тыс, экзотикалық, ауытқушылық немесе таңғажайып деп сипаттайды. Бруне римдіктерде әйел gladiatorларға арналған нақты сөз болмағанын атап өтеді. Бұл классикалық дәуірде де осылай болған. Әйел gladiatorды "gladiatrix" деп атаудың ең алғашқы жазбасы классикалық кезеңнен кейін, 4-ші немесе 5-ші ғасырда Ювеналға жасалған scoliast-тың еңбегінде кездеседі, Сатира 6, 250-251, онда Ювенал мазақтап, ludus-та жаттығудан өтіп жатқан әйел Флоралияға (Флора мерекесіне) дайындалып жатыр ма, әлде "осы оймен тағы бір нәрсе жоспарлап, нағыз аренаға дайындалып жатыр ма" деп сұрайды.

A number of specific legal and moral codes applied to gladiators. In an edict of 22 BC, all men of senatorial class (not including equites) down to their grandsons were prohibited from participating in the games, on penalty of infamia, which involved loss of social status and certain legal rights. In 19 AD, during the reign of Tiberius, this prohibition was extended under the Larinum Decree, to include equites, and women of citizen rank. Henceforth, all arenarii (those who appeared in the arena, in any capacity) could be declared "infames". This would have limited the participation of high status women in the games, as intended, but would have made no difference to those already defined as infames, such as the low status (non citizen) women, freed or slave, who might serve or otherwise assist in the gladiator schools (known as Ludi) and be gladiators' wives, partners or followers (Ludia). The terms of the edict indicate a class based, rather than a gendered prohibition. Roman morality required that all gladiators be of the lowest social classes. Emperors such as Caligula, who failed to respect this distinction, earned the scorn of posterity; Cassius Dio takes pains to point out that when the much admired emperor Titus used female gladiators, they were of acceptably low class. Juvenal describes high status women who appear in the games as "rich women who have lost all sense of the dignities and duties of their sex." Their self indulgence was held to have brought shame upon themselves, their gender, and Rome's social order; Women beast hunters (bestiarii) could earn praise and a good reputation for courage and skill; Martial describes one who killed a lion a Herculean feat, which reflected well on her editor, the emperor Titus; but Juvenal was less than impressed by Mevia, who hunted boars with a spear "like a man." Some regarded female gladiators of any class as a symptom of corrupted Roman sensibilities, morals and womanhood. Before he became emperor, Septimius Severus may have attended the Antiochene Olympic Games, which had been revived by the emperor Commodus and included traditional Greek female athletics. Septimius' attempt to give Romans a similarly dignified display of female athletics was met by the crowd with ribald chants and cat calls. Probably as a result, he banned the use of female gladiators, from 200 AD. There may have been more, and earlier female gladiators than the sparse evidence allows; McCullough speculates the unremarked introduction of lower class gladiatores mulieres at some time during the Augustan era, when the gift of luxurious, crowd pleasing games and abundant novelty became an exclusive privilege of the state, provided by the emperor or his officials. On the whole, Rome's elite authorities exhibit indifference to the existence and activities of non citizen arenari of either gender. The Larinum decree made no mention of lower class mulieres, so their use as gladiators was permissible. Septimius Severus' later wholesale ban on female gladiators may have been selective in its practical application, targeting higher status women with personal and family reputations to lose. Nevertheless, this does not imply low class female gladiators were commonplace in Roman life. Male gladiators were wildly popular, and were celebrated in art, and in countless images across the Empire. Only one near certain image of female gladiators survives; their appearance in Roman histories is extremely rare, and is invariably described by observers as unusual, exotic, aberrant or bizarre. Brunet remarks that the Romans had no specific word for female gladiators as type or class. This seems the case during the Classical era. The earliest reference to a woman gladiator as gladiatrix is post classical, made in the 4th or 5th century by a scoliast on Juvenal, Satire 6, 250 251, where Juvenal mockingly asks if a woman under training in a ludus is preparing for the Floralia (the festival of Flora) or "if she plans something more in that mind, and is preparing for the real arena"/nam vere vult esse gladiatrix quae meretrix (“for truly she wants to be a gladiatrix who is a prostitute”).

Жерлеу

Көптеген гладиаторлар "көму клубтарына" жазылу ақысын төлеп, өлімнен кейін өздерінің дәрежесі мен мамандығына арналған бөлек зираттарда лайықты жерленетіндерін қамтамасыз еткен. 2001 жылы Лондонның Саутварк ауданында табылған кремациялық жерлеу орны кейбір дереккөздерде әйел гладиатордың (Ұлы Довер көшесінің әйелі деп аталған) жерленген жері деп көрсетілген. Ол негізгі зираттың сыртында, Анубис бейнеленген қыш шамдармен (Меркурий сияқты, оны арғы өмірге жетелеу үшін), құлаған гладиатордың суреті бар шаммен және аренаны тазарту үшін иісті түтін шығаратын қарағай конустарының күйген қалдықтарымен бірге жерленген. Оның гладиатор әйел ретінде танылуы "70 пайызға жуық ықтимал", "қызықты", "дәлелдерге сүйенген" және "бұрыс" деп әртүрлі сипатталған. Ол жай ғана әуесқой немесе гладиатордың людиясы (әйелі немесе жары) болған болуы мүмкін.

Қазіргі суреттер

Евгений Сьюдың 1848 жылғы "Темір жаға" романында (Сьюдың "Халық құпияларының" бір бөлігі) екі әйел гладиатор, Симора мен Фаустина, галл амфитеатрында өлімге дейін күреседі. Сесил Б. Демилдің 1932 жылғы "Хрест белгісі" фильмінде әйелдер африкалық пигмейлер киімін киген кішкентай адамдарға қарсы шығады. "Гладиатор" фильмінде Зама шайқасын көркемдеп көрсету кезінде әйел садақшылар мен күймешілер Сципион Африканның легиондарының рөлін сомдайды.

Қайта өрлеу дәуірінің өнерінде

Испания королі Филипп IV Мадридтегі Паласио дель Буэн Ретиро сарайы үшін Италияда тапсырыс берген суреттердің ішінде, римдік цирктерді бейнелейтін серия бар, соның ішінде екі әйел гладиатордың арасындағы жекпе-жек суреттелген.