1812 жылғы Березина шайқасы

Кіріспе

1812 жылғы француз Ресейге басып кіру кезінде болған шайқас.

Березина шайқасы 1812 жылдың 26-29 қарашасы аралығында Наполеонның Ұлы армиясы мен фельдмаршал Витгенштейн және адмирал Чичагов басқаратын Ресей императорлық армиясы арасында өтті. Наполеон Мәскеуді басып алудан кейін Польшаға қарай шатақтап шегініп, Борисов қаласынан Березина өзенін кесіп өтуге тырысты. Шайқастың нәтижесі шешілмеді, себебі ауыр шығынға ұшырағанына қарамастан, Наполеон өзеннен өтіп, әскерінің қалған бөлігімен шегінуін жалғастырды.

Өмірбаян

Наполеон Малоярославец, Вязьма және Красной шайқастарында Ресейден жол ашты. Оның жоспары – Березина өзенін Борисов (Беларусь генерал-губернаторлығында) арқылы кешіп, Минскте австриялық одақтасы, фельдмаршал Шварценбергпен қосылу болатын. Наполеонның Grande Armée-нің орталық бөлігі Борисовқа қарай жылжып келе жатқанда, казактар қолдаған орыс әскерлері оның 49 000 қарулы және 40 000 артта қалғандардан тұратын шарқылған күштерін тоқтатуға кірісті. 21 қарашада орыстар Борисовтағы француз гарнизонына шабуыл жасап, Березина өзеніндегі көпірді басып алды. 23 қарашада француздың алдыңғы күштері Борисовты қайта басып алуға тырысты, бірақ орыстар көпірді қиратып, батыс жағалауды өз бақылауларында ұстады. Солтүстікте орыс фельдмаршалы Витгенштейн 30 000 әскерімен Наполеонның батысқа қарай жылжуын қадағалады. Батыстан Минскке қарай 35 000 әскерімен Ресей адмиралы Чичагов (алғы шепте Шаплиц) Борисовқа қарай жол тартты. Ал Наполеон әскерін шығыстан қуушы – 32 000 сарбаздық Ресей генералы Милорадович еді. 1812 жылғы 23 қарашада әскери қажеттіліктен, тек Наполеонның жеке күзеті ретінде қызмет ету үшін офицерлерден құралған, арнайы кавалерия бөлімі – «Қасиетті эскадрилья» (фр. L'escadron sacré) құрылды. Ресей фельдмаршалы Кутузов тағы 39 000 әскерімен 64 шақырымдай шығысқа қарай орналасқан, бірақ шайқасқа қатыспады. Кутузовпен бірге саяхаттап жүрген британдық байланыс офицері генерал сэр Роберт Уилсон, Наполеонмен тікелей қақтығысуды жақтады және Наполеонға тек сыртқы шабуылдармен шегінуге рұқсат беретін орыс стратегиясына қарсылық білдірді. Кутузов император Наполеон мен оның армиясын толығымен жою Ресейге осылайша тиімді болатынына сенімді емес екенін айтты, себебі сонда Ұлыбритания Еуропаны басып алатын еді, ал мұндай жағдайды көтере алмас едік.

Өту және шайқастар

Наполеон әскері Борисовтан 50 шақырым қашықтықтағы Бобрге жеткенде, оған Борисовтағы Березина өзенінің үстіндегі көпірдің қирағаны туралы хабарланды. Наполеон сонымен қатар француз ат әскерінің бригадасы Борисовтан солтүстікке қарай 8 миль жердегі Студенка ауылында өзеннен өтуге болатын жерді тапқанын білді. Бұл жерде қараша айында мұз арқылы өту мүмкін болса да, мұздың уақытша еріуі және саз жағалаулары көпiрлер салуды қажет етті. Понтондық көпірлер салу жоспарланды. Понтондық көпірлерді салушылардың командирі генерал Жан Батист Эбле Наполеонның көпірлерді салу үшін қажетті жабдықтарды, балқымаларды және құралдарды жою туралы бұрынғы бұйрығын бұзған еді. Орыстардың назарын өткелдің маңайынан аудару үшін көптеген шатастыру амалдары жасалды. 25 қарашада Студенкада көпір құрылысы басталды, бірақ Брилиде өзеннің арғы жағында адмирал Чичаговтың әскерлеріне тиесілі көптеген лагерь оттары байқалды. Француз генералы Николя Оудиноттың корпусының қозғалысы мен көптеген әңгімелер ресейліктерді Наполеон Борисовқа шабуыл жасап, көпірді жөндеуге тырысады немесе өзінің әскерін Борисовтың оңтүстігіне бастап, Березина өзенін төмен қарай кесіп өтеді деп сендірді. Нәтижесінде Чичагов өзінің негізгі күшін Борисовтан оңтүстікке қарай Сабадзевикиге көшіру туралы шешім қабылдады, сонда ол Березина өзенінің 90 шақырымдық бөлігін бақылап, қарауылдай алады. Ресейлік генерал Шаплиц пен оның Брилиде орналасқан шамамен 3000 адамнан тұратын күштеріне Борисовтағы орыс күштерін қолдау үшін 15 шақырым оңтүстікке қарай қозғалуға бұйрық берілді. Нәтижесінде 26 қарашаның таңертеңінде француздар орыстардың батыс жағалаудағы лагерін тастап кеткенін анықтады. Француздық ат әскерінің 40 жасағы өзеннен өтіп, қайықта жүрген 400 адамды қорғады. Бұл шағын әскер батыс жағалауды қорғап, көпірлерді салуды аяқтады. Осы арада Наполеонды арт жағынан қуып жүрген орыс әскерлерінің ешқайсысы да аса агрессивті болған жоқ және екеуі де француздар өзенді жауып жатқанда Березина өзенінің солтүстігінде және батысында едәуір қашықтықта қалды. Бұл өзеннің ені 20-30 метрге жетіп, мұз толып, жағасы батпақты болғандықтан, оны өте қиын болды. Түскі сағат 1-ге қарай екі көпірдің кішісі аяқталды және Оудино өзеннен 7000 адамнан тұратын жаяу әскерін бастап, оңтүстікке қарай орыс күштерінен қорғану үшін қорғаныс позициясын орната бастады. Сол түстен кейін екі көпірдің үлкені (артиллерия үшін) аяқталды, бірақ екі рет құлдырады. Наполеон өз күшін Березина арқылы жылжыта бастады. 26-27 қараша күні түнде орыс генералы Чаплиц француздардың өтуін біліп, өз күштерін біріктірді және француздарды тосқауылдау үшін Брилиге оралуға тырысты. Алайда, Шаплицтің әскерін Брилиден оңтүстікке қарай Оудиноттың батальондары тоқтатты. Сондай-ақ 27-де Чичагов өз әскерінің негізгі бөлігін Борисовқа қарай жылжыта бастады, өйткені француздардың ағыстағы қызметі жоқ екені анық болды. Алайда Чичагов солтүстікке қарай Брилиге бірден қозғалмауды шешті, өйткені оның адамдары әлі де транзитпен жүріп, толық жиналмаған. 27 - ші күні түскі уақытта Наполеон және оның императорлық гвардиясы көлденең жағаға жетті. Бір орам түстен кейін сынған, бірақ инженерлер оны кешке дейін жөндеп қойды. Маршал Давут пен Евгенийдің корпусы күннің соңына дейін өтіп кете алды. Шығыс жағалаудағы соңғы бөлім, маршал Виктордың IX корпусына Витгенштейннің Борисовқа жеткеніне қарсы қорғануға бұйрық берілді. Бұл операцияның бір бөлігі ретінде француз генералы Луи Партуноның IX корпусының 12-ші дивизиясы үлкен жеңіске ұшырады, олар Старой Борисовта Витгенштейнге ұшыраған кезде 8000-нан астам адам тапсырды. 28 қарашада орыстар өз күш-жігерін үйлестіріп, Наполеонның Гранде Армэясына өзеннің екі жағында да шабуыл жасады. Батыс жағалауда, қосымша жаяу әскермен күшейтілген Шаплиц француздардың алдыңғы позицияларына шабуыл жасап, Оудинотты Брилиге қарай итермелей бастады. Француз генералы Ней Оудино жараланғаннан кейін және орыс алға жылжуын тоқтатқаннан кейін командалық міндетін қолға алды. 25 мың адам түнгі уақытта атыс-шабысқа түсті. Ақырында француз генералы Думерк ат әскерімен Куирассиерлерді шабуылға түсіріп, ресейліктерді кері шегінуге мәжбүрледі. Өзеннің шығыс жағалауында Витгенштейн таңғы сағат 5-те Виктордың IX корпусына шабуыл жасады. Француздар сегіз сағатқа созылған ұрыста кері сүрінді. Түскі сағат 1-де орыс әскері француздарды жан-жақтан басып, көпірлерге оқ жауды. Артиллериялық бомбалау көбінесе қалып қойғандарға түсіп, адамдар үрейленіп көпірлерге қашқан немесе суық өзенге секіріп өтуге тырысқан. Ұрыс және бомбалау шамамен төрт сағатқа созылды, содан кейін көпір инженерлері Виктордың IX корпусының өтуі үшін жол ашуға кірісті. Шамамен кешкі сағат 10-да Виктордың IX корпусы өтіп, үш сағаттан кейін көпірлер Наполеонның қарулы әскерінен босатылды. Көпірлер содан кейін қалып қойғандарға қол жетімді болды, бірақ ынталандырғанмен де, бомбалау кезінде өзеннен өтуге тырысқандардың көпшілігі лагерь оттарын жағып, шығыс жағалауда түнді өткізуді жөн көрді. Ертесі күні инженерлердің командирі, генерал Эбле, Наполеонның таңғы сағат 7-де көпірлерді өртеу туралы бұйрығын алды. Эбле бұл бұйрықты орындауды сағат 8:30-ға дейін кешіктірді, сол кезде ондаған мың қалып қойғандар мен олардың азаматтық серіктері артында қалды. Бақытсыз адамдар түнде қашуға мүмкіндік алмай, таңның алғашқы сәтінде көпірге асығып келді, бірақ енді кеш болды. Көпірді өртеуге дайындық жүріп жатқан. Көптеген адамдар мұздың сынықтарынан өтуге үміттене отырып, суға секірді, бірақ жағаға жеткеннің бірі де жоқ. Мен оларды судың иықтарына дейін толған судың ішінде, қатты суықтан жеңіліп, қайғылы түрде қаза болғандарын көрдім. Көпірде басынан баласы бар кантееншіл адам тұрды. Оның әйелі алдында, ащы түрде жылап тұрды. Мен одан әрі тұра алмадым, мен шыдай алмадым. Мен бұрылып кеткенімде, жаралы офицері бар арба көпірден құлап, бірге жылқысы да құлады. Содан кейін олар көпірге от қойды және қорқынышпен сипаттау мүмкін емес оқиғалар болғанын естідім.

As Napoleon's army reached Bobr, 50 kilometres from Borisov, he was informed that the bridge over the Berezina at Borisov had been destroyed. Napoleon also learned that a French cavalry brigade had discovered a place where the river might be crossed eight miles north of Borisov at the hamlet of Studienka. Although this was a place where an ice crossing could normally be made in November, a temporary thaw of the ice and the muddy banks made it necessary that bridges be constructed. Plans were made to build pontoon bridges. The commander of the pontoon bridge builders, General Jean Baptiste Eblé, had disobeyed Napoleon's previous orders given during the withdrawal to destroy the equipment, forges, and tools necessary for building bridges. To draw the Russians' attention away from the vicinity of the crossing, numerous diversions were undertaken. On 25 November, bridge construction started in Studienka even though numerous campfires belonging to the forces of Admiral Chichagov were observed across the river at Brili. The movements of French General Nicolas Oudinot's corps and numerous rumours led the Russians to believe that Napoleon would either attack at Borisov and attempt to repair the bridge or he would lead his troops south of Borisov and cross the Berezina downstream. As a result, Chichagov made the decision to move the main body of his force south of Borisov to Szabaszeviki so that he could watch and patrol a 90kilometre stretch of the Berezina River. Russian General Tshaplitz and his force of approximately 3,000 men camped at Brili were ordered to move 15 kilometres south to support the Russian forces at Borisov. As a result, on the morning of 26 November, the French discovered that the Russians had abandoned their camp on the west bank. Forty French cavalry troopers made their way across the river and protected the crossing of 400 men in boats. This small force then secured the west bank so that the bridges could be completed. Meanwhile, neither of the Russian forces pursuing Napoleon from the rear were very aggressive and both remained substantial distances north and west of the Berezina River while the French bridged the river. This river was 20–30 metres wide and filled with drifting ice, but its banks were swampy, making the crossing extremely difficult. By 1 p. m. the smaller of the two bridges was complete and Oudinot began to lead his infantry of 7,000 men across the river and establish a defensive position to protect against the Russian forces to the south. Later that afternoon, the larger of the two bridges (for the artillery) was completed, but collapsed twice. Napoleon began to move his force across the Berezina in earnest. Overnight on 26–27 November, Russian General Chaplitz became aware of the French crossing, consolidated his forces, and attempted to return to Brili to intercept the French. Tshaplitz's forces, however, were stopped well to the south of Brili by Oudinot's battalions. Also on the 27th, Chichagov began to move the main portion of his army back to Borisov when it became apparent that there was no French activity downstream. Chichagov, however, chose not to immediately move north to Brili inasmuch as his men were still in transit and not fully assembled. By midday of the 27th, Napoleon and his Imperial Guard were across. One of the spans broke in the late afternoon, but the engineers had it repaired by early evening. The corps of Marshal Davout and Prince Eugene were able to cross before the day ended. The last unit on the eastern bank, Marshal Victor's IX Corps was given the order to defend against the approach of Wittgenstein who had then reached Borisov. As a part of that operation, French General Louis Partouneaux's 12th Division of the IX Corps suffered a great defeat, surrendering over 8,000 men when they were overwhelmed by Wittgenstein at Staroi Borisov. On 28 November, the Russians coordinated their efforts and attacked Napoleon's Grande Armée on both sides of the river. On the west bank, Tshaplitz reinforced with additional infantry attacked the French forward positions and began to push Oudinot back to Brili. French General Ney took command when Oudinot was wounded and the Russian advance was stopped. Twenty five thousand men engaged in a firefight that lasted into the night. Finally, French General Doumerc led a cavalry charge of the Cuirassiers,forcing the Russians back and ending the battle for the day. On the east bank of the river, Wittgenstein attacked Victor's IX Corps at 5 a. m. The French were pushed back in fighting that went on for eight hours. At 1 p. m., the Russians attained a position that enabled them to flank the French and rain down cannon fire on the bridges. The artillery bombardment fell largely upon the stragglers causing a human stampede as individuals rushed for the bridges or jumped into the cold river in an attempt to swim to the other side. The fighting and bombardment lasted for approximately four hours at which time the bridge engineers began working to clear a path for Victor's IX Corps to cross the river. At about 10 p. m. that evening, Victor's IX Corps made their crossing and three hours later the bridges were free of Napoleon's armed troops. The bridges were then available for the stragglers; however, despite encouragement, most of those who had fought so hard to get across the river during the bombardment chose to light their campfires and spend the night on the east bank. The next morning, the commander of the engineers, General Eblé had Napoleon's order to burn the bridges at 7 a. m. Eblé delayed the execution of that order until 8:30 a. m., at which time, tens of thousands of stragglers and their civilian companions were left behind. The unfortunate men who had not taken advantage of the night to get away had at the first appearance of dawn rushed on to the bridge, but now it was too late. Preparations were already made to burn it down. Numbers jumped into the water, hoping to swim through the floating bits of ice, but not one reached the shore. I saw them all there in water up to their shoulders, and, overcome by the terrible cold, they all miserably perished. On the bridge was a canteen man carrying a child on his head. His wife was in front of him, crying bitterly. I could not stay any longer, it was more than I could bear. Just as I turned away, a cart containing a wounded officer fell from the bridge, with the horse also. They next set fire to the bridge, and I have been told that scenes impossible to describe for horror then took place

Коссактар мен Витгенштейннің әскері Студенкаға жақындап, шығыс жағалаудағы қалып қойғандарды тұтқынға алды. Понтондық көпірлер жойылғаннан кейін Витгенштейннің Наполеонды қууға мүмкіндігі болмады. Батыс жағалауда Наполеон және оның Гранде Армэясы Вильнаға қарай жол тартты. Чичагов Шаплицті Наполеонды қууға жіберді, бірақ француздар Брили мен Зембин жолының арасындағы Гайна батпағында үш көпірді бұзды. Батпақты көпірлерсіз кесіп өту мүмкін емес. Наполеон қашып кетті. Березина өзеніндегі шайқас аяқталды.

Шығындар

Жазушы Дэвид Чандлер "Наполеонның жорықтары" еңбегінде адам өміріне келген шығынды ешқашан толық анықтау мүмкін емес деп жазды. Операцияның үш күнінде шамамен 20-30 мың француз әскерінен жаралылар мен қаза тапқандар болды; осы жағынан ең көп қиындыққа тап болғандары – ІІ және IX корпус, олар көпір басын қорғаудағы маңызды рөлінде өздерінің жауынгерлік қабілетінің жартысынан астамын жоғалтты. Соғыста қаза тапқандар санына тағы да шамамен 30 000 бейбіт тұрғын қосылуы керек; олардың бәрі де өткел кезінде қаза болған жоқ, бірақ орыс қолына түскен көптеген адамдар келесі күндері суықтан және аштықтан көз жұмды. Орыс казактарына көптеген олжа түсті, бірақ француздар жауға бар болғаны 25 зеңбірек қалдырғанына назар аудару керек. Ал ресейліктер сол кезеңде кем дегенде 10 000 адамды қаза қылды және одан да көп адам жарақат алды.