Кіріспе

19 ғасырдағы ирландиялық ұлттық қозғалыс

Жас Ирландия (Éire Óg) – 1840 жылдары бүкіл Ирландияның тәуелсіздігі және демократиялық реформалар үшін күреске берілген саяси және мәдени қозғалыс. Дублиндегі апталық «The Nation» газеті төңірегінде біріккен бұл қозғалыс 1847 жылы бөлініп шыққан ірі ұлттық қозғалыстың, яғни Дэниел О’Коннеллдің «Күшін жою қауымдастығының» ымыраға келушілігі мен клерикализміне қарсы шықты. Ұлы ашаршылық кезінде басқа амал қалмағандықтан, 1848 жылы Жас Ирландиялықтар көтеріліс жасауға тырысты. Көптеген жетекші тұлғалары тұтқындалып, елден қуылғаннан кейін, қозғалыс «физикалық күш» принципін Ирландия Республикалық бауырластығына жеткізгендер мен тәуелсіз ирландиялық парламенттік партияны жер реформасы үшін шаруалар наразылығымен байланыстыруға бағытталған «Солтүстік және Оңтүстік лигасы» құруға ұмтылғандар арасында екіге бөлінді.

Тарихи қоғам

Кейіннен «Жас Ирландия» деп аталғандардың көпшілігі алғаш рет 1839 жылы Дублинде Колледж тарихи қоғамының қайта құрылған отырысында бас қосты. Тринити колледжінің клубының тарихы, студенттердің қатысуы арқылы «Біріккен ирландтар» Теобальд Вулф Тон мен Роберт Эмметтен бастап, Эдмунд Беркке дейін созылған патриоттық мәселелерді талқылаумен байланысты болды. Клубтың «қазіргі заманғы саясат» мәселелерін талқыламау шартын бұзғаны үшін колледжден қуылғаны бірінші рет емес еді. Фрэнсис Кернидің кабинетінде жиналғандар ирландтардың көзқарасымен алғанда, «аралас» топ болды. Олардың арасында 1793 жылы Тринитиге алғаш рет қабылданған католиктер де болды, олардың ішінде Қоғамның президенті болып сайланған Томас Макневин және (кейіннен одан кейін сол қызметке) Джон Блейк Диллон да бар еді. Басқа болашақ «Жас Ирландия» мүшелерінің ішінде заңгер Томас Дэвис және Ньюридегі адвокат Джон Митчел ең бастылары болды.

Жою қауымдастығы

Осы төртеуі басқалардың қатысуымен Дэниел О'Коннеллдің «Жою қауымдастығына» қосылды. 1840 жылы бұл Дублинде ирланд парламентін 1800 жылғы Одақ актілерін жою арқылы қайта құру науқанының қайта басталуы болды. О'Коннелл 1830 жылдары лорд Мельбурнның виг үкіметінен қолдау мен реформа алу үшін «Жою» науқанын тоқтатты. 1841 жылдың сәуірінде О'Коннелл Дэвис пен Диллонды қауымдастықтың Бас комитетіне, ұйымдастыру және жұмысқа алу міндеттерімен кіргізді. Жаңа мүшелердің саны баяу өсті. Оңтүстік және батыста О'Коннеллдің 1820 жылдары бостандыққа қол жеткізу үшін біріктірген шаруалардың, шағын қала саудагерлерінің және жұмыс істейтін адамдардың көп бөлігі, «Жою» туралы абстрактілі ұсынысқа осылай жауап бермеді. Солтүстік-шығыстағы пресвитериандардың арасындағы патриоттық және республикалық сезімдер 1798 жылғы көтерілістен бері Ұлыбританиямен одақ олардың салыстырмалы өркендеуіне себеп болды және олардың бостандығына кепілдік берді деген сенімге келді. Протестанттар енді, бір кезде олар қорғаған парламенттің Дублинде қайта құрылуына қарсы болды. Осы жағдайда католик ақсүйектері мен орта таптың көп бөлігі бостандыққа қол жеткізу және бұрынғы «католиктерге жеңілдік беру» арқылы ашылған мүмкіндіктерді зерттеуге қанағаттанды. Әйтсе де, күдік туды, О'Коннеллдің конституциялық мәселеге оралу мақсаты жаңа консерваторларды (оның ескі қарсыласы сэр Роберт Пилдің басшылығымен) ұятқа салу және вигтердің қайта оралуын жеделдету ғана болды. «The Nation» журналы бірден үлкен жетістікке жетті. Оның сатылымы барлық басқа ирланд газеттерінен асып түсті, апталық немесе күнделікті. Ең жоғары таралымы шамамен төрттен бір миллионға жетеді деп есептелді. Редакциялық мақалаларға, тарихи мақалаларға және өлеңдерге баса назар аудара отырып, барлығы қоғамдық пікірді қалыптастыруға бағытталған, көшірмелері «Жою» оқу залдарында оқылып, қазіргі жаңалықтарының маңызы жоғалғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы қолдан-қолға беріліп келді. Бірақ журналдың қайта жаңғырған «Жою» қауымдастығының табысына қосқан үлесін басқа да үлестермен салыстыру қажет. Заң шығару тәуелсіздігін Туам архиепискобы МакХейл күшті қолдады. Дэвис пен Диллонның тарихи қоғамынан тыс, газетке үлескерлер саны арта түсті. Саяси тұрғыдан белсенділерінің ішінде: Парламент депутаты Уильям Смит О'Брайен; Ондық соғысының қатысушысы Джеймс Финтан Лалор; проза және өлең жазушы Майкл Дони; «Ирландиялық шаруалардың бейнесі мен әңгімелері» авторы Уильям Карлтон; ұлтшыл дін қызметкері Джон Кенион; ақын және ертедегі суфражист Джейн Уайльд; республикашыл және еңбек құқықтарын қорғаушы Томас Девин Райли; бұрынғы американдық журналист (және болашақтағы «Канада Конфедерациясының әкесі») Томас Д'Арси МакГи; және танымал «Жою» ораторы Томас Фрэнсис Мегер. Осы өсіп келе жатқан топқа «Жас Ирландия» деген атауды алғаш рет ағылшын журналисі берді.

Жоюдан бас тарту

Ұлт 1843 жылы қазан айында О’Коннелл Клонтарфтағы Жою қозғалысын тоқтатқанда оған адал болды. Үкімет О’Коннеллдің Жою жылындағы соңғы «үлкен жиын» деп жариялаған тыйымды күшімен жүзеге асыру үшін әскерлер мен артиллерияны орналастырды. (Тара төбесінде тамыз айында «The Times» газетінің жауалы жазбаларында халық саны шамамен миллионға жуық деп есептелді). О’Коннелл дереу мойынсұнды. Ол митингіні тоқтатты және жақындап келе жатқан жұртты кері қайтару үшін елшілерді жіберді. Даффи пікірінше, бұл шешім Жою қозғалысын «абыройынан және барлық қорқынышынан» айырды, бірақ «Жас ирландиялықтар» «Питерлу» сияқты ауқымды қырғынның қаупін қабылдамайтынын мойындады. Өздерінің артықшылығы бар екенін ойлап, үкімет О’Коннелл, оның ұлы Джон және Даффиді бүлікшілдік қылмысы үшін соттады. Үш айдан кейін (Лордтар палатасына шағымданғаннан кейін айыптаулар алынып тасталғаннан кейін) босатылғаннан кейін, Дублинде О’Коннеллді құрметпен қарсы алуды Дэвис пен О’Брайен ұйымдастырды. Жарылыстың алғашқы белгісі Дуффидің «The Nation» газетіндегі ашық хаты арқылы О’Коннеллге Жоюды мақсаты ретінде растауға талап қоюы болды. Ол «өздік парламенттен басқа ештеңе сұрамайтынын немесе жұмыс істемейтінін» айтса да, О’Коннелл «бағынышты парламентті» (Вестминстерден берілген өкілеттіктермен ирландиялық парламентті) «алғашқы қадам» ретінде қабылдауы мүмкін екенін ұсынды. Дэвиспен тағы да бір, одан да ауыр дау пайда болды. Дэвис өзі солтүстік реформаторы Уильям Шарман Кроуфордпен децентрализацияланған парламент мүмкіндігін келіссөздер жүргізді. О’Коннеллмен арадағы ерекшелік – Дэвис бірінші кезекте Вестминстерде емес, Белфастта келісімге келу үшін негіз іздеді.

Протестанттықтарды қамту

Ол О'Коннеллге бірінші рет ергенде, «келт тайпасын және католик шіркеуін қайта құруға деген құштарлықпен жанып кеткенін» мойындайды. Дэвис ирланд тілін басылымда кеңінен насихаттады, сол кезде ирланд халқының көпшілігі осы тілде сөйлесе де, білімді топтар оны дерлік тастап кеткен еді. Мұндай мәдени ұлтшылдық О'Коннеллге қызығушылық тудырмаған сияқты. Оның саяси талаптары үшін ана тілін сақтау немесе қайта жаңғырту, немесе «туған мәдениетінің» кез келген басқа аспектісінің маңызды екенін көргенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Оның газеті, «Pilot», ағылшын мен ирландтықтардың ұлттық ерекшелігінің бір ғана «нақты және айқын» белгісі – дін екенін мойындады. О'Коннелл «бірнеше протестанттық Repealer-лерін қадірледі», бірақ ол өзінің қозғалысындағы католик дін қызметкерлерінің орталық рөлін мойындады және олардың байланысын сақтады. 1812/13 жылдары ол Ирландия епископтарын тағайындау үшін корольдік келісімді талап ететін эмансипацияны қабылдаудан бас тартты. Елдің көп бөлігінде епископтар мен олардың дін қызметкерлері – үкіметтен тәуелсіз тұрған, ұлттық қозғалысты ұйымдастыруға болатын жалғыз беделді тұлғалар еді. Бұл шындыққа сүйене отырып, Католик қауымдастығынан бұрынғы Жою қауымдастығы құрылды. 1845 жылы О'Коннелл епископтардан бұрын жоғары білім берудің «аралас» конфессиялық емес жобасын айыптады. Англикандықтар Дублиндегі Тринитиді сақтап ала береді; пресвитериандықтар Белфастқа арналған Куинз колледжін алуы мүмкін; бірақ Галвей мен Коркқа арналған Куинз колледждері католиктерге тиесілі болуы керек еді. Дэвис (тартыс кезінде көздерінен жас шығып) «бөлек білім берудің себептері – бөлек өмір сүрудің себептері» деп жалбарынып, О'Коннелл оны «католик болуды қылмыс деп санаумен» айыптады. «Мен, – деді ол, – Ескі Ирландия үшінмін, және Ескі Ирландия менімен бірге тұрады деп ойлаймын». О'Коннелл 1798 жылғы «католиктер, протестанттар және диссиденттер» одағының естелігін шақыруда Жас ирландтарға көбінесе қосылған жоқ. 1841 жылы Даффи ұйымдастырған, пресвитериандық солтүстікке (Белфастқа) жасаған жалғыз сапары жаушылық демонстрацияларға тоқталды. Ирландия парламентіне кірудің кілті үшін О'Коннелл либералды Англияға, протестанттық Ольстерге емес, қарады. Дублинде қайта құрылған парламент ерекше құқықтарынан бас тарқаннан кейін, протестанттардың «көп ұзамай ирланд ұлтының басым көпшілігіне сіңіп кететінін» айтты.

Вигтардың жеңілдіктері

1845 жылы Томас Дэвистің күрт қайтыс болуы мәселені жабуға көмектесті. Бірақ оның достары О'Коннеллдің колледждер мәселесінде Дэвиске қарсы шығуының себебінде Пилді қайтадан ренжіту және вигтерге пайда келтіру ниеті бар екеніне күдік келтірді. Мейгер бұл стратегияның ұлттық үлкен пайда әкелмегенін айтты. Мельбурн әкімшілігінен соңғы алынған жеңілдік, 1840 жылғы муниципалдық реформа, О'Коннеллді Дублин лорд-мэрі етіп сайлады. Бірақ округтік үкіметтің "Ұлы қазылар алқасы" жүйесіне ешқандай өзгеріс енгізілмегендіктен, халықтың басым көпшілігі жер иелерінің қатыгездігінде қала берді. Ирланд халқы "О'Коннеллге құлшынып, оған жағымпаздық танытқан жемқор саясатшылар тобына" саяси қолдау көрсету жүйесі арқылы "құлдыққа сатылды". 1846 жылдың маусымында лорд Джон Расселл басқаратын вигтер билікке оралды. Олар бірден Пилдің Ирландиядағы ашаршылықты жеңілдетуге бағытталған, шектеулі болғанымен, тиімді әрекеттерін жоюға кірісті. "Саяси экономика" доктринасының артында қорғанып, үкімет О'Коннеллді ел үшін Парламент төменгі палатасынан сөйлеуге мәжбүр етті: "Ол сіздің қолыңызда – сіздің билігіңізде. Егер сіз оны құтқара алмасаңыз, ол өзін өзі құтқара алмайды. Парламент оларға көмектеспесе, оның халқының төрттен бірі қырылады". Дәрігерлердің кеңесімен, күйзеліске ұшыраған О'Коннелл континентке кетіп, Римге жолда 1847 жылдың мамырында қайтыс болды.

Бейбітшілік туралы резолюциялар

О'Коннеллдің қайтыс болуына бірнеше ай қалғанда Даффи Джеймс Финтан Лалордан алған хаттарды таратты. Бұл хаттарда Лалор тәуелсіздікті тек жер үшін халық күресі арқылы ғана қол жеткізуге болатынын айтты. Осы ғана Солтүстік пен Оңтүстіктің бірігуіне әкелуі мүмкін, онсыз Англиядан бөлінуді ойлау мүмкін емес еді. Бірақ, бұл күресте қолданылған "барлық құралдар" Парламент актісімен "заңсыз деп жариялануы мүмкін" екенін мойындап, жас ирландтар, кемінде, "адамгершілік бүлікке" дайын болуы керек еді. Ол олардың жалға беруден бас тарту науқанын бастауды ұсынды, бірақ мұнан да көп нәрсе болуы мүмкін еді. Елдің бір бөлігінде жартылай бүлік күйі болды. Ақ жігіттер мен лента тасқандар дәстүріндегі жалға алушылар сотқа шақырушыларға шабуыл жасап, жер агенттерін қорқытып, үйден қууларға қарсы тұрды. Лалор жалпы көтеріліске қарсы кеңес берді: ол халықтың елдегі ағылшын гарнизонына қарсы тұра алмайды деп сенді. Бұл хаттар, әсіресе Джон Митчел мен Әке Джон Кенионға зор әсер етті. Консервативті Standard газеті жаңа ирландиялық теміржолдардың аграрлық наразылықты тез басу үшін әскерді тасымалдау үшін пайдаланылуы мүмкін екенін айтқанда, Митчел бұл жолдарды найзаға айналдырып, пойыздарға шабуыл жасауға болатынын жауап берді. О'Коннелл The Nation газетінен жұрт алдында бас тартты, кейбіреулерге редактор ретінде Даффині қудалауға ұсынып отырғандай көрінді. Соттар кінәлі деп таба алмағанда, О'Коннелл мәселені алға итерді, көрінеу, ол үзіліс жасауға ниеттенген. 1846 жылдың шілдесінде Жою қауымдастығы ешқандай жағдайда да бір ұлттың өз бостандықтарын күшпен қорғауға құқылы емес екенін жариялайтын қаулылар ұсынды. Мейгер жас ирландтар физикалық күшті қолдамаса да, егер Жоюды моральдық көндіру және бейбіт жолдармен жүзеге асыру мүмкін болмаса, қаруға жүгіну кем емес құрметті жол болады деп мәлімдеді. О'Коннеллдің жоқтығында оның ұлы Джон шешім қабылдауға мәжбүр болды: қаулы О'Коннеллдердің өзі қауымдастықтан кету қаупімен қабылданды. Біріккен Ирландияның ардагері Валентин Лоулес (Лорд Клонкри) ескі және жас Ирландия арасындағы дауды реттеу үшін комитет төрағасы болу туралы ұсынысын Джон О'Коннелл "өте қайратты және лайықсыз тілмен" қабылдамады. Бостандықты жоюшы және бейбітшіл Джеймс Хоутонның араласу ұсынысы да қабылданбады.