Кіріспе
Тіс дәрігерлігінде қалпына келтіру процедурасы
In dentistry, inlays and onlays are used to fill cavities, and then cemented in place in the tooth. This is an alternative to a direct restoration, made out of composite, amalgam or glass ionomer, that is built up within the mouth. Inlays and onlays are used in molars or premolars, when the tooth has experienced too much damage to support a basic filling, but not so much damage that a crown is necessary. The key comparison between them is the amount and part of the tooth that they cover. An inlay will incorporate the pits and fissures of a tooth, mainly encompassing the chewing surface between the cusps. An onlay will involve one or more cusps being covered. If all cusps and the entire surface of the tooth is covered this is then known as a crown. Due to its tooth like colour, porcelain provides better aesthetic value for the patient. In more recent years, inlays and onlays have increasingly been made out of ceramic materials. In 1985, the first ceramic inlay created by a chair side CAD CAM device was used for a patient. Another advantage of inlays over direct fillings is that there is almost no limitations in the choice of material. While inlays might be ten times the price of direct restorations, it is often expected that inlays are superior in terms of resistance to occlusal forces, protection against recurrent decay, precision of fabrication, marginal integrity, proper contouring for gingival (tissue) health, and ease of cleansing offers. However, this might be only the case for gold. While short term studies come to inconsistent conclusions, a respectable number of long term studies detect no significantly lower failure rates of ceramic
or composite
Тіс дәрігерлігінде қуыстарды толтыру үшін инлейстер мен онлейстер қолданылады, содан кейін олар тістегі орнына цементтеледі. Бұл ауыздың ішінде жасалған композит, амальгама немесе шыны иономерден жасалған тікелей қалпына келтірудің баламасы. Инлейстер мен онлейстер көбінесе тіс тістерінде немесе премолярларда қолданылады, егер тіс қарапайым пломбаны ұстауға тым көп зақымданған болса, бірақ тісқапты (коронканы) қажет ететіндей зақымдалмаған болса. Олардың арасындағы басты айырмашылық – олардың көлемі және тістің қандай бөлігін жабатыны. Инлейстер тістің шұңқырларын және жарықтарын қамтиды, көбінесе тіс ұштары арасындағы шайнау бетін жабады. Онлейстер бір немесе бірнеше тіс ұштарын жабуды қамтиды. Егер тістің барлық ұштары мен беті жабылса, онда бұл тісқап (коронка) деп аталады. Фарфор тіс түсіне ұқсас болғандықтан, пациент үшін жақсырақ эстетикалық көрініс береді. Соңғы жылдары инлейстер мен онлейстер көбінесе керамикалық материалдардан жасалады. 1985 жылы алғашқы керамикалық инлейстер кресло жанындағы CAD/CAM құрылғысымен жасалып, пациентке орнатылды. Инлейстердің тікелей пломбаларға қарағанда тағы бір артықшылығы – материалды таңдауда шектеулердің жоқтығы. Инлейстер тікелей қалпына келтіруден он есе қымбат болуы мүмкін, бірақ олардың шайнау күштеріне төзімділігі, қайталанатын шіріуге қарсы қорғанысы, жасалуының дәлдігі, жиектерінің бүтіндігі, қызыл иек (тірі) денсаулығы үшін дұрыс пішіні және тазалаудың оңайлығы жағынан артықшылықтары бар деп күтіледі. Дегенмен, мұндай артықшылықтар тек алтынға қатысты болуы мүмкін. Қысқа мерзімді зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетсе, көптеген ұзақ мерзімді зерттеулер керамикалық немесе композиттік материалдардың сәтсіздік деңгейінің айтарлықтай төмен еместігін көрсетеді.
In dentistry, inlays and onlays are used to fill cavities, and then cemented in place in the tooth. This is an alternative to a direct restoration, made out of composite, amalgam or glass ionomer, that is built up within the mouth. Inlays and onlays are used in molars or premolars, when the tooth has experienced too much damage to support a basic filling, but not so much damage that a crown is necessary. The key comparison between them is the amount and part of the tooth that they cover. An inlay will incorporate the pits and fissures of a tooth, mainly encompassing the chewing surface between the cusps. An onlay will involve one or more cusps being covered. If all cusps and the entire surface of the tooth is covered this is then known as a crown. Due to its tooth like colour, porcelain provides better aesthetic value for the patient. In more recent years, inlays and onlays have increasingly been made out of ceramic materials. In 1985, the first ceramic inlay created by a chair side CAD CAM device was used for a patient. Another advantage of inlays over direct fillings is that there is almost no limitations in the choice of material. While inlays might be ten times the price of direct restorations, it is often expected that inlays are superior in terms of resistance to occlusal forces, protection against recurrent decay, precision of fabrication, marginal integrity, proper contouring for gingival (tissue) health, and ease of cleansing offers. However, this might be only the case for gold. While short term studies come to inconsistent conclusions, a respectable number of long term studies detect no significantly lower failure rates of ceramic
or composite
Инкрустация түрлері, инкрустациялардың негізгі қолданылулары
Инлейлер мен онлейлер ұқсас, себебі екеуі де жанама қалпына келтірудің бір түрі. Дегенмен, айырмашылығы – инлейлер тістің негізгі бөлігінде орналасады және тіс өркештерін (cusps) жаппайды, ал онлейлер тістің негізгі бөлігі мен өркештерін қамтиды. (1)
Көрсеткіштер
Инлейлер/онлейлер тістер әлсіреп, кең ауқымды қалпына келтіру қажет болғанда қолданылады. Олардың арасында ерекше айырмашылық жоқ. Инлейлер әдетте тікелей пломбаның тұтастығы бірнеше рет бұзылған жағдайда көрсетіледі, себебі металл инлейлер күштілігі жағынан артық. Сондай-ақ, тікелей қалпына келтіруді орналастыру қанағаттанарлық нәтижелерге (форма, шет, окклюзия) қол жеткізу қиын болғанда да қолданылады.
Парафункционалдық әдеттер және ауыр окклюзиялық күштер
Inlays және Onlays парафункционалдық әдеттері мен күшті окклюзиялық жүктемесі бар науқастарға қарсы көрсетіледі. Парафункционалдық әдет – ауыз қуысы мүшелері мен олармен байланысты бұлшық еттердің қалыптан тыс жұмысын білдіреді, мысалы, тістерін қысып немесе кедірген науқастар. Окклюзиялық күштер премолярларға қарағанда молярларда жоғары болады. (Фуцци мен Рапелли) зерттеулері 11,5 жыл ішінде молярлардағы Onlays және Inlays премолярлардағыдан көбірек сәтсіздікке ұшырағанын көрсетті. Сәтсіздіктің басты себебі – фарфордың жарылуы. Ұзақ қызмет ету үшін күшті окклюзиялық жүктемеден сақтану қажет. Егер куспалды жабу қажет болса, куспалды жабу үшін фарфор қолданылуы тиіс, ал композиттің куспалды жабуға қолданылуына болмайды.
16 жасқа дейінгі науқастар.
16 жасқа толмаған науқастарға жанама қалпына келтірулерге тыйым салынады, себебі тіс жолқасы әлі де үлкен, ал кең дентин түтікшелері тіс жолқасына түсетін күшті күшейтеді. Жанама қалпына келтіруді сақтау үшін қуысты дайындағанда тірі тістің жүйке тамырларына зақым келтіру қаупі бар. Тіс толыққандай шықпаған және белсенді және пассивті тіс шығуы жалғасуы тіс толық шыққаннан кейін қолайсыз шеттерге алып келуі мүмкін, өйткені науқастың қаңқасының дамуы толыққандай аяқталған жоқ. Кішкентай балалар инвазивті стоматологиялық емдеуді және ұзақ процедураларды көтере алмайтындықтан, олар толық ынтымақтасқанша күту пайдалы.
Ескерткіштерді қабылдауға төзбеу
Пациенттерге тіс іздерін жасау процедурасына төтеп беру қабілеті қажет, себебі олар тіс қалпына келтірудің жанама түрлерін жасау үшін міндетті. 3M компаниясының Lava Chairside ауыз сканері, Sirona компаниясының CEREC және Cadent iTero жүйесі сияқты цифрлық импрессия жүйелерінің дамуы, дәстүрлі іздерге шыдамаушылық болған жағдайда пациенттерге ем алуға көмектеседі. Цифрлық іздер пациенттердің дискомфортын жоя отырып, жоғары дәлдіктегі модельдерді жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, 2018 жылға дейін бұл жүйелер стоматологиялық кабинеттерде кеңінен қолданылмады.
Баламалар
Егер тісте кең көлемде кариес немесе тіс бетінің жоғалуы болса, инлей немесе онлейді жабыстыру қиын болған жағдайда, толық жабатын короналық қалпына келтіруді қарастыру дұрыс болуы мүмкін. Бұл тістің қалған бөлігін қорғайды. Тікелей қалпына келтірулер, мысалы, композиттік материалдар, қалпына келтірулер кішкентай болғанда тиімді болуы мүмкін. Инлейлерге тістің астындағы ойыстарды жою қажет, сондықтан тікелей қалпына келтірулер тіс тінін сақтап қана қоймай, қажетсіз зертханалық шығындардан да сақтайды.
CAD-CAM
CAD CAM (Компьютерлік көмекпен жобалау және компьютерлік көмекпен өндіріс) – тіс қалпына келтірулерді, мысалы, тәждерді, көпірлерді, инлейлер мен онлейлерді жасауға көмектесетін өндіріс әдісі. Бұл жанама қалпына келтірулерді бір келуде жасау мүмкін. Бұл алдымен ауыз ішіндегі сканерлеу арқылы 3D виртуалды бейне алу арқылы іске асырылады. 3D бейне таңдалған бағдарламалық қамтамасыздағы жүйеге жіберіледі, қолжетімді жүйелерге CEREC Acquisition Center (Sirona Dental Systems, Charlotte, N. C.) немесе E4D Dentist (D4D Technologies, Richardson, Texas) кіреді. 3D бейне тас немесе гипспен құйылған дәстүрлі модельдерден де алынуы мүмкін. Модель сканерленеді және 3D бейне бағдарламалық қамтамасыздағы жүйеге жүктеледі. Содан кейін, қалпына келтіру виртуалды модельдерде бағдарламалық қамтамасыздағы жүйе арқылы жобаланады. Расталғаннан кейін, фрезерлеу процесі басталады. Фрезерлеу процесінде литий дисиликаты немесе композиттік арматуралы керамика сияқты қалпына келтіру материалдарынан жасалған дайын блоктар қолданылады, осыдан соң тіс қалпына келтіру дайын өнім ретінде шығады. Соңында, қалпына келтіру тіс дәрігерлік креслода күйдіріледі/эмальдалады.
Слип құю техникасы
Бұл әдіс тек күйдірілген алюминий тотығынан жасалған порцеланға ғана қолданылады. Біріншіден, арнайы қалыпта алюминий ұнтағы мен қалыптау сұйықтығынан жасалған негізгі құрылым салынады. w Содан кейін, қалып негізгі құрылыммен бірге күйдіріледі, бұл сұйықтықтың қалыпқа сіңірілуіне және алюминий ұнтағының тығыздалуына себеп болады. Материалды цирконий оксидімен қосымша нығайтуға болады. Дайындалған тіске қалпына келтіруді бекіту алдында, тіс пен қалпына келтіру арасындағы жақсы байланысты қамтамасыз ету үшін бөліп тұратын материалдардың қабатын жою қажет.
Алтын
Алтынды инлейлер мен онлейлерді жасау үшін қалпына келтіру материалы ретінде қолдану, тіс түстес, эстетикалық жағынан әдемі материалдардың пайдалану жиілігінің артуына байланысты азайып барады. Алтынның қалпына келтіру материалы ретінде көптеген артықшылықтары бар, оның ішінде жоғары беріктігі мен серпімділігі, оны тістерге түсетін шайнау күштеріне төтеп беруге өте ыңғайлы етеді. Алтын мықты, серпімді, дәл құюға болады және қарсы тістердің эмалін тоздырмайды. Осы қасиетінің арқасында алтынды жіңішке қималарда қолдануға болады, яғни басқа қалпына келтіру материалдарымен салыстырғанда тіс дайындау кезінде тіс ұлпасының азырақ бөлігі алынып тасталады, бірдей беріктікке қол жеткізу үшін. Тіс дайындамасының қабырғалары дерлік параллель болуы керек және тіс астындағы ойыстар болмауы тиіс, сондықтан окклюзиялық және осьтік қысқарту азаяды. Бұны өтеу үшін керамикалық материалды күш түсетін аймақтарда кемінде 2 мм қалыңдықпен орналастырады. Бұл жүктеме кезінде иілуді азайтады және жарықтардың пайда болуын болдырмайды. Шайнау кезінде керамика қарсы тістердің бетін тоздыруы мүмкін. Тіс дайындау кезінде тіс қабырғалары көбірек бұрыштануы керек. Тіс астындағы ойыстарды қосымша тіс дайындау арқылы жоюға болады немесе тіс түстес, жабысқақ материалмен жабуға болады.
Құрама
Резин композиті тіс дәрігерлігінде тікелей және жанама қалпына келтіру материалы ретінде кеңінен қолданылады. Ол әртүрлі құрамда, құрамындағы және толтырғыш бөлшектерінің мөлшерінде айырмашылықтармен келеді. Композиттік инкрустациялар мен онлейлер керемет эстетикалық көрініс береді, себебі әртүрлі түстер мен мөлдірліктердің үйлесімін қабаттастыру арқылы қолдануға болады, бұл эстетикалық тұрғыдан толық керамикалық қалпына келтірумен теңеседі немесе одан да жақсы нәтиже береді. Оны жөндеу немесе өзгерту оңай, өйткені композит қолданыстағы материалға жабысады. Композитті тікелей қалпына келтіру ретінде қолданғанда полимеризацияның салыстырмалы түрде жоғары қысқаруы болуы мүмкін, бірақ зертханада жасалған жанама композиттік қалпына келтіруді пайдалану арқылы мұны болдырмауға болады. Жылу, қысым немесе күшті жарық сияқты тереңдетілген қатайту әдісінің арқасында полимеризация қысқаруы төмендеуі мүмкін. Зертханада жасалған композитте полимеризация қысқаруы азаяды, себебі кабинеттегі қатайтумен салыстырғанда зертханада қатаю дәрежесі жоғары. Дегенмен, сіркеге кіретін цементке байланысу үшін азырақ реактивті шайыр топтары болады, бұл басқа материалдармен салыстырғанда нашар қондыру дәлдігін көрсетеді. Алтын инкрустациялар мен онлейлерге қарағанда композит ұқсас артықшылықтарды ұсынуы мүмкін, бірақ композиттің қызмет ету мерзімін салыстыру әлі белгісіз.
Металл-керамикалық
Металл-керамикалық инкрустациялар барлық керамикалық инкрустацияны қалпына келтірудің эстетикалық артықшылықтарын қайта жасай алатынын және сонымен бірге қалпына келтірудің беріктігі мен тұрақтылығын арттыру мақсатында жасалды. Бір зерттеу көрсеткендей, барлық керамикалық инкрустациялардың сынуға қарсы кедергісі металл-керамикалық инкрустацияларға қарағанда жоғары болды. Содан әрі зерттеу, инкрустация дайындаудың бұрыштығы қалпына келтіру материалдарын таңдаудан гөрі сынуға қарсы кедергіге көбірек әсер ететінін анықтады.
Цементтеу
Инлейлер мен онлейлер ауызға жабысқақ смолалы цементтер арқылы бекітіледі. Бұл материалдар инлей/онлейге салынып, дайындалған тіске жабыстырылады. Төмен модульді цементтер көбірек икемді және зақымданусыз күштерге төтеп береді. 10 жылдан кейін химиялық жолмен қатайтылған инлейлердің 100% тірі қалғаны, ал екі рет қатайтылғандарының 77% тірі қалғаны анықталды. Бұл өте пайдалы, себебі дентинде көп минералдар бар, ол байланыстыруды қиындатады.