Кіріспе

1879 жылғы екінші ағылшын-афған соғысының бірінші кезеңін аяқтаған Гандамак шарты (дәрі: معاهده گندمک, пашту: د گندمک تړون) екінші ағылшын-афған соғысының бірінші кезеңін ресми түрде аяқтады. Мұхаммед Яқуб Хан шекаралық бірнеше аймақтармен қатар Ауғанстанның сыртқы саясатты жүргізу құқығын Ұлыбританияға өткізді. Шартына 1879 жылғы 26 мамырда Ауғанстанның королі Мұхаммед Яқуб Хан және Ұлыбританияның Үндістан үкіметінің өкілі Луис Кавангари Кабул қаласынан шамамен 113 шақырым қашықтықтағы Гандамак ауылының жанындағы британдық әскер лагерінде қол қойды. Шарты 1879 жылғы 30 мамырда Үндістанның вице-королі лорд Эдвард Роберт Булвер Литон ратификациялады. Көптеген тарихи еңбектер Гандамак шартын 1879-1880 жылдар аралығындағы екінші ағылшын-афған соғысының екінші кезеңіне бастау берген шарт деп санайды. 1880 жылы Қандаһар шайқасында британдықтардың жеңісі нәтижесінде шарт қайта күшіне енді және британдықтар бұрынғы қарсыласы Абдур Рахманды әмір етіп тағайындады.

Өмірбаян

1878 жылы 22 шілдеде Ресей делегациясы Әмір Шер Әли ханның тікелей шақырусыз Кабулға келді. 1878 жылдың тамызының басында орыс бастамасына қарсылық көрсету үшін британдықтар әмірге басқа еуропалық мемлекеттердің өкілдері бар арнайы миссияны "барлық құрметпен" қабылдауы керектігін жеткізді. Алайда, 21 қыркүйекте Хайбер асуында Әли Мәсжид басқаратын әскери постта миссияға Ауғанстанға кіруге рұқсат берілмеді. Оған жауап ретінде Үндістанның британ үкіметі 1878 жылдың 20 қарашасына дейін әмірдің осы құрметсіздік үшін кешірім сұрап, қанағаттанарлық түсіндірме беруін талап ететін ультиматум қойды. Шер Әлидің 1878 жылғы 19 қарашадағы жауабы, оның ұлы мен тақ мұрагерінің 17 тамыздағы қазасы салдарынан кешіктіріліп, 30 қарашада ғана вице-корольге жетті және кешірім сұрамады. 21 қарашада Британдық Радж Ауғанстанға соғыс жариялап, Коррам аңғары мен Пайвар асуын басып алды, содан кейін Хайбер асуы және Кветта арқылы қарулы күштерін Жалалабад және Қандаһар бағыттарына жылжытты. Тиімді әскери қарсылық көрсетуге шамасы келмеген әмір, 1878 жылдың 23 желтоқсанында Кабулдан Түркістанға аттанып, өз иеліктерін қорғау үшін Ресейден көмек сұрауды көздеді. Шер Әли 1879 жылдың 21 ақпанында Балх маңында қайтыс болды, ал оның ұлы Мұхаммед Яқуб Хан өзін Ауғанстанның әмірі деп жариялады. 1879 жылдың 26 мамырында, британдықтар Ауғанстанның көп бөлігінен шығар алдында Кавангаримен алдын ала хат алмасып болғаннан кейін, Мұхаммед Яқубтың британдық әскери лагеріне баруға рұқсат беру туралы өтініші қабылданды. Ол сол жерге барып, ауған билеушісі қабылдаған ең арсыз келісімдердің бірі саналатын Гандамақ шартына қол қойды, ол Ауған әмірін британ тәжінің вассалына айналдырды.

Елді мекендер

Оның тәуелділіктері бар Ауғанстан Әмірі осы Шартты ратификациялау туралы құжаттар алмасып болғаннан кейін, соғыс кезінде британдық әскерлермен байланыс жасағаны үшін барлық азаматтарын жауапкершіліктен толық босататын, кешірім жариялауға, сондай-ақ осы себепті кез келген жазалаудан немесе мазалаудан барлық адамдарды, олардың мәртебесіне қарамастан, қорғауға міндеттенеді. Ауғанстан Әмірі және оның тәуелділіктері шетел мемлекеттермен қарым-қатынастарын Ұлыбритания Үкіметінің кеңесі мен тілегіне сәйкес жүргізуге келіседі. Оның Әмірі шетел мемлекеттермен ешқандай келісімдерге бармайды және Ұлыбритания Үкіметінің келісімінсіз ешқандай шетел мемлекетке қарсы қару көтермейді. Осы шарттар орындалған жағдайда Ұлыбритания Үкіметі Әмірді кез келген шетелдік агрессиядан ақша, қару-жарақ немесе әскерлермен қорғайды, оларды Ұлыбритания Үкіметі осы мақсатқа ең тиімді деп санайтын кез келген жолмен қолданады. Егер британдық әскерлер шетелдік агрессияны тойтару үшін Ауғанстанға кірсе, олар өздерінің мақсатына жеткеннен кейін Ұлыбритания аумағындағы өздерінің дислокациялық пункттеріне қайта оралады. — Шарттың бірінші бөлімі.

Шарттың талаптарына сәйкес, Әмір Ауғанстанның сыртқы саясатын жүргізу құқығынан бас тарды және Кабул қаласында еуропалық өкілдері бар британдық миссияның орналасуына рұқсат берді. Коррам және Пишин аңғарлары, Сиби ауданы және Хайбар жолы британдықтардың қарауына берілді. Шартта коммерциялық байланыстарды кеңейту және Кабул мен Британдық Үндістан арасында телеграф желісін құру көзделді. Мұхаммед Яқуб Хан британдық оккупациялық күштермен ынтымақтастық жасағандардың барлығына кешірім берді. Кавагнари басқаратын британдық миссия 1879 жылдың 24 шілдесінде Кабулға келді, бірақ екі айдан кейін, 1879 жылдың 3 қыркүйегінде Хераттан келген Әмір әскерінің наразы полкі миссия орнына шабуыл жасағанда Кавагнари және оның миссиясының барлық мүшелері қаза болды. Бұл оқиға Ауғанстанға тағы бір британдық шапқыншылықтың басталуына және Мұхаммед Яқуб Ханның Үндістанға қуғынға ұшырауына әкелді. Нәтижесінде Ұлыбритания Әбдур Рахманды (1880 жылдың 22 шілдесі – 1901 жылдың 1 қазаны) Ауғанстан Әмірі етіп тағайындады, ол Яқубтың анасының інісі болды. Абдур Рахман Гандамак шартының талаптарын қабылдады, бірақ Кабулдағы британдық агент және оның қызметкерлері үнді мұсылмандары ретінде қарастырылуын талап етті.

Салдары

Британдықтардың Ауғанстанды ресейлік ықпалдан алшақтату әрекеттеріне қарамастан, Абдурахман хан Ресей патшаларына ұқсас, Ұлы Петрдің Түркістан жеріндегі сүйгіншілікте болған кезінен шабыттанған автократиялық үкімет құрды. Сонымен қатар, британдықтар Ауғанстанды маңызды одақтас ретінде қолдауға тырысқанымен, Абдурахман хан көбінесе британдықтарға қарсы әрекет етті, оның жасаған зұлпылары тіпті Виктория патшайымын да қорқытты. Абдурахман өз әскерлері туралы ақпарат беруден бас тартты, өзінің өмірбаяндығында британдық саясатты сынады, сондай-ақ Лиалль келісімін бұзып, британдықтарға дипломатиялық істерін бақылауға рұқсат берудің орнына, оларды Иран, Осман империясы және Германия империясы сияқты көптеген елдермен өзі жүргізді. Абдурахман британдықтар мен ресейліктерге қарсы жиһадты насихаттау үшін памфлеттер жазды, олардың екеуі де Ауғанстанды мемлекет ретінде жоюды көздеді деп мәлімдеді. Түркістандағы зұлпылар мен хазараларға қарсы әрекеттеріне байланысты, британдық жоғары лауазымды шенеуніктер Абдурахман ханмен және Ауғанстанмен одан әрі ынтымақтастық жасау өте қиын екенін анықтады. Британдықтар Абдурахман ханға қолдау көрсетуден басқа амалдары жоқ деп санай отырып, оған дипломатиялық жеңіс сыйлады.