Кіріспе

Дыбыс шығаратын музыкалық аспаптардың құрамдас бөлігі – оркестрлік бөлім.

Сым – гитара, арфа, фортепиано (фортепиано сымдары) және скрипкалар отбасысы сияқты хордофон аспаптарының дыбыс тудыратын тербелгіш элементі. Сымдар – музыкалық аспаптардың белгілі бір кернеумен ұстап тұратын, еркін, бірақ бақылаумен тербелуге мүмкіндік беретін иілгіш материалдың ұзындығы. Бұл сымның қажетті биіктікте тербелуін қамтамасыз ету үшін, сонымен қатар төменгі профильді және ойнау кезінде жеткілікті икемділікті сақтау үшін жасалады. Сымдардың екі негізгі түрі бар: қарапайым және оралған. "Қарапайым" сымдар – әдетте нейлон немесе ішектен тұратын, цилиндр тәрізді материалдың бір бөлігі. Ал "оралған" сымдардың орталық ядросы бар, және сымның үстіне тығыз оралған қосымша материал (әдетте әртүрлі металдардан жасалған). Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген аспаптардың (скрипкалар мен гитаралардың ішінде) сымдары жануарлардың ішектерінен алынған табиғи талшықтардан жасалған "ішек сымдарынан" жасалған. Бұл 1950 жылдарға дейін сақталды, содан кейін ішек сымдарға деген қызығушылық төмендеді және болат пен нейлон сымдар аспап жасауда басымдыққа ие болды. Дегенмен, оның ерекше дыбысы үшін көптеген музыканттар әлі де ішек сымдарын бағалайды. Оралған сымдардың (әсіресе болаттан жасалғандардың) ойлап табылуы – сымды аспаптар технологиясындағы маңызды қадам болды, өйткені металл оралған сым, ұқсас қалыңдықтағы қарапайым ішек сымға қарағанда төменгі дыбыс бере алады. Бұл сымды аспаптарды жұқа бас сымдарымен жасауға мүмкіндік берді. Сымды аспаптарда, ойнаушы тікелей тартып немесе доғамен ойнайтын (мысалы, контрабас) аспап жасаушылар төменгі дыбысты сымдар үшін жұқа сымдарды қолдануға мүмкіндік алды, бұл төменгі дыбысты сымдарды ойнауды жеңілдетті. Сымды аспаптарда, ойнаушы пернетақтаға басып, механизмнің сымдарға соққы беруіне себеп болатын (мысалы, фортепиано) жағдайда, бұл фортепиано жасаушыларға ең төменгі бас ноталарын шығару үшін қысқарақ және жуан сымдарды пайдалануға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде кішкентай бөлмелер мен жаттығу залдары үшін кішкентай тік фортепианолар жасауға болады.

Сызық құрылысы

Аспаптың күйдіру механизміне бекітілетін сымның ұшы (сымның кернеуін күшейту немесе әлсірету үшін бұрылатын аспаптың бөлігі) көбінесе қарапайым болады. Аспапқа қарай, сымның екінші, бекітілген ұшында қарапайым түйін, иілген немесе шарлы ұш (қысқа мыс цилиндр) болуы мүмкін, ол сымды күйдіру механизміне қарама-қарсы жағынан бекітеді. Егер гитарада шар немесе иілген түйін қолданылса, бұл сымның гитараның тірегінде берік тұруын қамтамасыз етеді. Көмескі аспаптарда шар немесе иілген түйін қолданылса, бұл сымның ұшын құйрық бөлігіне бекітіп ұстайды. Fender Bullet сымдары синхронды тремоло жүйесімен жабдықталған гитараларда тұрақты күйді қамтамасыз ету үшін үлкен цилиндрге ие. Кейбір аспаптарға арналған сымдардың ұштары сымды қорғау үшін жібекпен оралған болуы мүмкін. Жібектің түсі мен өрнегі көбінесе сымның сипаттамаларын, мысалы, өндірушісін, мөлшерін, күтілетін дыбыс биіктігін және т.б. анықтайды.

Бұралып жасалған

Дөңгелек жіптер – ең қарапайым және негізгі жіптер, олар дөңгелек немесе алтыбұрышты өзекшеге тығыз спиральмен оралған дөңгелек сымнан тұрады. Мұндай жіптерді жасау әдетте оңай, ең арзан және қолдануға ыңғайлы. Бұл артықшылықтарына қарамастан, олардың бірнеше кемшіліктері бар: Дөңгелек жіптердің беті тегіс емес, дөңгелектері бар (жіп орамының дөңгелектері), ол ойнаушының саусақтарында үйкеліс тудырады. Бұл, әсіресе, гитара күшейткішімен электрогитарада немесе PA жүйесі арқылы күшейтілген акустикалық гитарада қолданылғанда, орындаушының саусақтары жіптердің үстінен жылғанда сыңғырлаған дыбыстарға себеп болады. (Кейбір музыканттар бұл дыбысты шығармашылықпен пайдаланады, мысалы, хардкор панк және хеви-метал музыкасының электр гитарашылары әсер ету үшін төменгі жиілікті жіптерді медиатормен сызып тартады.) Дөңгелек жіптердің жоғары үйкелістік беті, тегіс жіптерге қарағанда, саусақ тақтасы мен ладтардың тозуын жылдамдатуы мүмкін. Егер өзек дөңгелек болса, ораудың беріктігі төмендеп, орау қолданылғаннан кейін зақымданса, өзек айнала еркін айналуы мүмкін.

Жайлау

Жазық жіптер – дөңгелек немесе алтыбұрышты өзегі бар жіптер. Олардың орамасы дөңгелек тікбұрышты қималы болып келеді, қатты оралғанда беті тегіс болады. Бұл ойнауды ыңғайлы етеді және лады мен тақтаның тозуын азайтады (сондықтан олар ладсыз аспаптар үшін танымал таңдау). Сонымен қатар, жіптермен сырғанаған саусақтардың шырыңдауы да айтарлықтай төмендейді. Жазық жіптерде кір мен май жиналуға арналған ойықтар кішкентай болғандықтан, олардың қызмет ету мерзімі ұзақ болады. Екінші жағынан, жазық жіптер дөңгелек жіптерге қарағанда әлсіз дыбыстайды және иілуге қиын, соның салдарынан вибрато жасау қиын болады. Сұраныс аз болғандықтан, өндіріс көлемі төмен болғандықтан және өндіріс шығындары жоғары болғандықтан жазық жіптер дөңгелек жіптерден қымбатқа түседі. Өндіріс процесі де қиын, себебі ораманың жалпақ жақтарының дәл тікбұрышты болуын сақтау қажет (дөңгелек жіптерде ораманың аздап бұрылуына рұқсат етіледі). Қазіргі заманғы іс жүзінде тартылатын жіптер жай (әдетте жоғары, жіңішке жіптер) немесе жазық болып келеді, бұл тегіс ойнауға және иі қауырсынының жыртылуын азайтуға мүмкіндік береді. Бұрышты скрипка жіптеріне арналған нарық та бар.

Жартылай дөңгелек, жартылай орам, жер жарақат, қысым жарақат

Жартылай дөңгелек (жартылай орам, жерге тиген жара немесе қысыммен жасалған жіптер деп те аталады) – дөңгелек және тегіс орам жіптерінің арасындағы жіптер. Мұндай жіптер әдетте дөңгелек немесе алтыбұрышты өзекті дөңгелек сыммен орау арқылы жасалады, содан кейін сыртқы қабаты жылтыратылып, ұнтақталады (сондықтан "жерге тиген жара" деп аталады) немесе ораудың сыртқы бөлігі дерлік тегіс болғанша қысылады. Бұл тегіс орам жіптерінің қолайлы сезімін береді, сонымен қатар шуды азайтады, ал дыбысы дөңгелек және тегіс орам жіптерінің арасында болады. Ұнтақтау процесінде орам сымының массасының жартысына жуығы кетіп қалады; сондықтан оны толықтыру үшін өндірушілер қалың сымды пайдаланады. Қосымша өндіріс процесі болғандықтан, олар әдетте дөңгелек орам жіптерінен қымбат, бірақ тегіс орам жіптерінен арзан.

Негізгі түрлері

Бұрандалы ішектерде әдетте қолданылатын екі түрлі немесе пішіндегі негізгі сым бар.

Гексокарна

Гексарттық сымдар алтыбұрышты өзекті сымнан және тығыз (әдетте дөңгелек) орамадан тұрады. Гексарттық сым дизайны ораманың өзектің айналасында жылғанын болдырмайды – бұл дөңгелек өзекті сымдарда кездесуі мүмкін. Бұл, дөңгелек өзекті сымдармен салыстырғанда, құлақты дұрыс келтірудің тұрақтылығын арттырып, икемділігін жақсартады және сымның жыртылуын азайтады.

Дөңгелек өзек

Дөңгелек өзекті ішектер тұрақты дөңгелек өзектен және тығыз (көбінесе дөңгелек) орамадан құралады. Дөңгелек өзектің жасалуы – бұл дәстүрлі, "көне" әдіс, нәтижесінде ішектің орамасы мен өзегі арасындағы тікелей жанасу артады.

Өлшегіш

Скрипка немесе виолончель сияқты ішекті аспаптардың ішектері әдетте диаметрінің орнына кернеумен сипатталады. Қалқалы аспаптардың (гитара, банджо және т.б.) ішектері әдетте диаметрімен – ішектің өлімімен сипатталады. Ішектің дыбысы ішектің салмағына, демек, оның диаметріне – өліміне байланысты. Кернеу бойынша ішектерді сипаттамайтын ішек өндірушілер әдетте ішектің диаметрін мыңнан бір дюйммен (0,001 дюйм = 0,0254 мм) көрсетеді. Диаметрі үлкен болса, ішек салмақтырақ болады. Салмақтырақ ішектер бірдей дыбыс үшін көбірек кернеуді қажет етеді, сондықтан оларды саусақ тақтасына басу қиынырақ. Әр түрлі өлімдегі ішектермен қайта ішектелген қалқалы аспаптарда ойнаудың ыңғайлы болуын сақтау үшін немесе ішектердің ладыларға тиіп шу шығаруын болдырмау үшін ішектердің ладылардан жоғары биіктігін ("әрекет") реттеу қажет болуы мүмкін. Лады жоқ аспаптардың әрекет биіктігі де ішектердің өліміне немесе материалына, сондай-ақ ойнау стиліне сәйкес реттеледі.

Гитара

Алты кыллы гитараға арналған болат сымдар көбінесе үйлесімді сымдар жиынтығында келеді. Жиынтықтар әдетте бірінші сымның қалыңдығымен (мысалы, 9) немесе бірінші және соңғы сымдардың қалыңдығы жұбымен (мысалы, 9–42) белгіленеді; өлшемдер мыңнан бір дюйммен беріледі, бұл стандарт, тіпті елде метрикалық жүйе қолданылса да. Кейбір өндірушілердің қалыңдық тізбегі сәл өзгеше болуы мүмкін; төмендегі мысал D'Addario фирмасының стандартты, дөңгелек өрімді, никельмен қапталған сымдарының кестесінен алынған.

Акустикалық гитара

Сызық өлшемі музыканттың жеке талғамына байланысты, бірақ акустикалық гитаралар көбінесе электр гитараларына қарағанда қалың сызықпен тартылады. Бұл себебі, күшейткіш болмағандықтан дыбыстың күшті болуы қажеттілігінен туындайды.

Бас гитара

Бас гитараның ішектері кейде нақты бір мензура ұзындығы үшін жасалады және қысқа, орташа, ұзын және өте ұзын (кейде "супер ұзын" деп те аталады) мензуралармен келеді. Көбінесе бас гитара ішектері оралған болады. Бас гитараның стандартты ішектері келесідей қалыңдықтарда шығарылады:

Бұралған сымдар

20-шы ғасырдан бері, болат және синтетикалық өзекті сымдардың пайда болуымен, көптеген ішекті аспаптардың сымдарын жасаушылар сымдарын диаметріне емес, кернеуіне қарай сатады. Олар әдетте үш кернеу деңгейінде сым жиынтықтарын жасайды: ауыр, орташа және жеңіл (неміс тілінде stark, mittel және weich). Бұл кернеу деңгейлері өндірушілер арасында стандартталмаған және нақты диаметрлерге сәйкес келмейді. Бір брендтің орташа кернеулі сымының кернеуі басқа брендтің орташа кернеулі сымынан мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Қолда бар тарихи деректерге сүйенсек, 1900 жылға дейін ішек сымдар да осылай сатылған. Алайда, металл орамасы бар қазіргі заманғы ішек өзекті сымдар көбінесе арзан брендтер үшін өлшемсіз немесе нақты өлшемдерімен сатылады. Германиядағы Густав Пирацци компаниясы 20-шы ғасырдың басында Пирацци метрін (ПМ) енгізді. Бір ПМ 0,05 мм-ге тең. Мысалы, 14 1/2 ПМ өлшеміндегі сымның диаметрі 0,725 мм. Pirazzi (қазір Pirastro деп аталады) өзінің Oliv, Eudoxa және Passione брендтерінің премиум ішек өзекті сымдарын ПМ өлшемі бойынша сатуды жалғастыруда. Әрбір сым 5 немесе одан да көп дискретті өлшемдерде қол жетімді. Тарихи тұрғысынан дәл орындау үшін жиі қолданылатын дәстүрлі қарапайым ішек сымдарын өндірушілер өз өнімдерін жеңіл/орташа/ауыр, ПМ, мм немесе осылардың комбинациясы бойынша сатады.

Негізгі материалдар

Болат көптеген металл ішектердің негізін құрайды. Кейбір пернетақталы аспаптар (мысалы, клавесин) және гаэль арфасы мыс қолданады. Жібек немесе ішек сияқты басқа табиғи материалдар, сондай-ақ нейлон және кевлар сияқты синтетикалық материалдар да ішектердің негізгі бөлігі ретінде қолданылады. (Ішектерге арналған болат, музыкалық сым деп аталады, ол қатайтылып, керітіледі.) Кейбір скрипканың Е ішектері дыбыс сапасын жақсарту үшін алтынмен қапталады.

Болат

Электр гитара мен бас-гитараның негізін болат немесе металл ішектер құрайды. Олар нейлон ішекпен тартылған гитаралармен салыстырғанда, жағымды, жарқын дыбысқа ие. Олардың металл құрамы әртүрлі, кейде көптеген әртүрлі қорытпалар қаптама ретінде қолданылады. Металл ішектер тарихының көп бөлігі фортепианодағы жаңалықтар арқылы дамыды. Шындығында, алғашқы оралған металл ішектер фортепианода қолданылған. Бірақ, жақсы серпімділік қасиеттеріне ие, өте кішкентай диаметрлі ішектерді жасауға келгенде, электр гитара металл ішекті жаңа деңгейге көтерді, оны датчиктермен (пикаптармен) пайдалануға бейімдеді. Болат ішектердің тартылу күші жоғары болғандықтан, болат ішекпен тартылған гитаралар, синтетикалық ішектерді пайдаланатын "классикалық" гитараларға қарағанда мықтырақ жасалады. Көптеген джаз және фолк музыканттары жылдам жауап беруі, төмен құны және тұрақты күйленуі үшін болат өзекті ішектерді артық көреді.

Найлон

Классикалық музыкада дәстүрлі түрде қолданылатын нейлон (әдетте 610 немесе 612) сабының дыбысы жұмсақ, ал оның сезімталдығын көбінесе халық музыкасында пайдалануға болады, бірақ басқа стильдерде де қолданылады (мысалы, Уилли Нельсон нейлон сапты гитарада ойнайды). Найлонды саптар жұмсақ және аз тығыз материалдан жасалған, болат саптарға қарағанда кернеуі төмен (шамамен 50% төмен). Бұл оларды қазіргі заманғы болат саптардың кернеуін көтере алмайтын ескі гитараларда қолдануға мүмкіндік береді. Найлон саптар магниттік датчиктермен (пикаптармен) жұмыс істемейді, себебі оларға сигналды жасау үшін датчиктердің магниттік өрісімен әрекеттесетін темір саптар қажет. Қазіргі уақытта нейлон скрипка, альт, виолончель және контрабас саптарының негізгі бөлігін жасау үшін ең танымал материалдардың бірі болып табылады. Ол көбінесе Perlon саудалық атауымен сатылады. Найлон гитара саптарын алғаш рет 1947 жылы Альберт Августин Стрингс компаниясы жасаған.

Ішегі

Қой, ірі қара және басқа жануарлардың ішегі (кейде оны «мысық ішегі» деп атайды, бірақ бұл материалдың көзі ретінде мысықтар ешқашан қолданылмаған) – музыкалық сымдар жасауға қолданылған ең алғашқы материалдардың бірі. Шындығында, ежелгі грек тіліндегі «хордэ» деген сөздің бастапқы мағынасы «ішек» дегенді білдіреді. Жануарлардың ішектері негізінен эластомерлерден тұрады, сондықтан олар өте икемді. Бірақ олар сонымен қатар өте гигроскопиялық, яғни ылғалдың өзгеруіне байланысты дыбыс биіктігінің өзгеруіне бейім. Музыканттың қолынан шыққан ылғал қарапайым (жұмбаланбаған) ішек сымдарының тозуына және әрі қарай жыртылуына себеп болуы мүмкін. Ал металлмен оралған ішек сымдарында бұл мәселе осылай емес, себебі ішек өзегі металл орамамен (болған жағдайда, төменгі қабатымен) термен тікелей жанасудан қорғалғандықтан, олар ұзақ қызмет етеді. Дегенмен, уақыт өте келе, температура мен ылғалдың циклдік өзгеруіне ұдайы бейімделіп, ішек сымының өзегі әлсізденіп, сынғыш болып, соңында жыртылады. Сонымен қатар, барлық ішек сымдары ауадағы ылғалдылықтың өзгеруіне байланысты дыбысы бұзылуы мүмкін. Бірақ металл және синтетикалық өзекті материалдар пайда болғаннан кейін де көптеген музыканттар ішек сымдарын қолдануды жалғастырады, олардың сапалы дыбыс беретініне сенімді. Классикалық, барокко және ренессанс дәуірлерінің музыкасын сол кездегі тыңдаушылар естігендей қайта жаңғыртуға тырысатын орындаушылар оралған және оралмаған ішек сымдарын пайдаланады. Құбылатын аспаптарда ойнаушылар үшін Nylgut сымдары – ішек сымдарына жаңадан дамытылған балама. Олар арнайы нейлоннан жасалған және ішек сымдары сияқты дыбыстық қасиеттерге ие екенін, бірақ дыбыс бұзылуына себеп болмайтынын мәлімдейді.

Фторполимерлер (яғни "көміртек")

Фторполимерлі ішектің түрлері классикалық гитара, арфа және укулеле үшін қолжетімді. Бұл материал монофиламентті балық аулау жіптерінде қолданылады, ал әдетте қолданылатын химиялық зат – PVDF. Мұндай ішектер көбінесе фторкарбон, көміртек талшық немесе көміртек деп сипатталып сатылады, бірақ бұл ғылыми тұрғыдан дұрыс емес. «Көміртек» деп аталатын материалдың тығыздығы нейлоннан жоғары болғандықтан, нейлон ішектің орнына кіші диаметрлі көміртек ішегімен алмастыруға болады. Бұл жоғары ладтардағы ноталардың нақтылығын арттырады, ал одан туындайтын діріл қасиеттері жақсартылған гармоникасы бар жарқын дыбысқа әкеледі. Атап айтқанда, нейлондық G ішегі тым борық естілетінін сезетін классикалық гитарашылар көміртек G ішегі бар ішектерді пайдалана алады.

Басқа полимерлер

Басқа полимерлер, оның ішінде полиэфирэфиркетон және полибутилентерефталат та пайдаланылды.

Жібек

1950 жылдары металл және нейлон ішектермен алмастырылғанға дейін жібек Қытайда дәстүрлі қытай музыкалық аспаптарында кеңінен қолданылды. Қазір тек гуциньге арналған таза жібек ішектер ғана шығарылады, ал кейбір күміс оралған жібек ішектер классикалық гитаралар мен укулелелер үшін қолжетімді. Ежелгі заманда сапасы соншалықты жоғары болғандықтан, бір брендтің тегіс және мөлдір түрі үшін "мұз жібі" деп мақтаған.

Орау материалдары

Алюминий, күміс және хромды болат скрипка мен альт сияқты ішекті аспаптардың орамалары үшін жиі қолданылады, ал акустикалық гитараның ішектері әдетте қоламен, ал фортепиано ішектері мыспен оралады. Тердің әсерінен коррозияға қарсы тұру үшін алюминий гидроналий сияқты коррозияға төзімді қорытпа ретінде қолданылуы мүмкін. Классикалық гитара ішектері әдетте нейлоннан жасалады, ал бас ішектері күміс немесе қоламен оралады. Электр гитара ішектері көбінесе никельмен қапталған болаттан оралады; таза никель және тот баспайтын болат та қолданылады. Бас гитара ішектері көбінесе тот баспайтын болаттан немесе никельден тоқылған. Мыс, алтын, күміс және вольфрам кейбір аспаптарда қолданылады. Күміс пен алтын қымбат, олар коррозияға төзімділігімен және аллергия тудырмайтын қасиеттерімен қолданылады. Кейбір "тарихи негізделген" ішектер "шашқыш тіреу" сияқты ашық металл орамын қолданады. Бұл тәсіл салмақты арттыру арқылы және кернеуге қатысты ішекті жұқарта отырып, ауыр калибрлі ішектердің дыбыстық өнімділігін жақсартады. Мұндай ашық оралған ішектердің үлгілері 18 ғасырдың басында Антонио Страдиваридің артефактілер жинағынан белгілі. "Жібек пен болат" гитара ішектері – бұл жібек жіпшелерімен оралған болат ішектер.

Фосфорлы қола

Фосфорлы қоланы 1970-ші жылдардың басында Д'Аддарио енгізді. Фосфорлы қола басқа сымдарға қарағанда "жаңа" дыбысын ұзақ сақтайды делінеді. Бронза қоспасына фосфор мен мырыштың шағын мөлшері қосылады. Бұл фосфорлы қоланы 80/20 қолаға қарағанда тозуға төзімдірек етеді.

80/20 қола

80/20 қола сымдары 80 пайыз мыс және 20 пайыз мырыштан тұрады. Мырыш оларға жарқыраған дыбыс, қосымша беріктік сыйлайды және тозу процесін баяулатады. Сымдарға қосымша жабын жағылғанда олар одан да ұзақ сақталады. Бірақ, егер жабын сапасыз жағылса, сымдар бірнеше сағаттың ішінде дыбысын жоғалтады, ал жоғары ылғалдылықта қалдырылса, мыстың салдарынан сәл жасыл түске өтіп, уақыт өте тотыға бастайды. "80/20 қола" деген атау шатастырады, себебі қола – мыс пен қалайының қорытпасы болып табылады. Сондықтан, "80/20 қола" сымдарын дұрысырақ мыс деп атау қажет.

Никельденген болат

Кейбір акустикалық гитарада ойнаушылар электр гитараға арналған, никельмен қапталған болаттан жасалған ішектерді пайдаланады. Никельмен қапталған ішектердің қасиеттері оларды дыбыс тесігіне орнатылған магниттік датчиктері бар жалпақ гитаралар үшін жақсы таңдау жасайды.

Жіптің коррозиясы және алдын алу

Барлық металл сымдар тотығу мен коррозияға ұшырайды. Бұрандалы сымдарда көбінесе мыс немесе қола сияқты металдар қолданылады. Бұл екі металл коррозияға өте осал. Ойыншының терісіндегі майлы бездер қышқылға айналатын май шығарады. Ойыншының саусақтарынан шыққан майлар, тұздар және ылғал коррозияның басты себебі болып табылады. Майдың құрамы мен ауадағы оттегі де сымдардың тотығуы мен коррозиялануына себеп болады. Болат сымдарда оттегі болаттағы темірмен реакцияға түсіп, тотты құрайды. Соның салдарынан, сым уақыт өте келе сәулесін жоғалтады. Окистенудің тағы бір қосалқы өнімі – су, майлардағы қышқыл коррозиясының мүмкіндігін арттырады. Мысалы, қола акустикалық сымдар сияқты бұрандалы сымдарды коррозияға төзімділігі болмағандықтан жаңа дыбыста ұстау қиын. Тотығу мәселесін шешу үшін сымдар металлмен қапталған немесе полимермен жабылады. Полимерлік жабын саусақпен сыңғырлауды және лактардың тозуын азайтады, сондай-ақ жақсы құлаққа ие болуға мүмкіндік береді. Кейбір компаниялар тотығу процесін баяулататын, сымның қызмет ету мерзімін ұзартатын майлау майларын сатады. Бұл арнайы майлау майлары сымдарға ауаның өтуін кедергілеп, тотығу процесін баяулату үшін қолданылады.

Қаптау және қаптау

Жіптерге қолданылатын металдық қаптама түрлерінің арасында қалайы, никель, алтын және күміс кең таралған. Алтын мен күміс сияқты металдар жіптерге өзгеше дыбыс береді. Полимермен қапталған жіптердің ішінде (политетрафторэтилен) тефлон ең көп қолданылады. Тефлон хлор, сірке қышқылы, күкірт қышқылы және тұз қышқылы сияқты көптеген коррозияға ұшырайтын заттарға төзімді. Микроскопиялық деңгейде тефлонның өте тығыз полимерлік тізбектері болады, осы тығыз тізбектер сырғанақ бет жасайды, ол жіптерге ойыншы қолынан майдың жабысуын болдырмайды және ойнауды жеңілдетеді. Этилен тетрафторэтилен (ETFE) – жіптерді қаптау үшін кейде қолданылатын тағы бір полимер. Ол тозуға және кесуге төзімді және тефлон сияқты көптеген қасиеттерге ие.

Қайнаған сымдар (гитара және бас)

Кейбір музыканттар гитара немесе бас-гитараның ішектерін жаңарту үшін қайнатады. Қайнаған судың жоғары температурасы ойнаушының қолынан май, тұз және кірді кетіруге көмектеседі. Ішек ойналғанда, лактардың тозуынан өте ұсақ металл түйіршіктері жұлып, ішектердің орамы арасында қалуы мүмкін. Ішектерді қыздыру осы түйіршіктерді кеңейтіп, орамдардан бөліп шығарады. Кейбір ойнаушылар ішектерді қайнату үшін деионизацияланған суды қолданады, себебі олар мұндағы судың құрамындағы минералдық тұздықтар ішектің металл өзегін тозуына себеп болуы мүмкін деп санайды. Қайнатқаннан кейін, ішектердің серпімділігі төмендеп, олардың сапасына байланысты, қаттырақ болуы мүмкін. Ішектерді ыдыс жуғыш машинада жуу да тиімді болып көрінеді.

Сызық тербелісі

Сөйлем күрделі гармониялық үлгіде тербеледі. Ойыншы бір сырды қозғалтқан сайын, белгілі бір жиіліктер гармониялық қатарға негізделеді. Негізгі жиілік – ең төменгі жиілік, ол сымның тығыздығына, ұзындығына және кернеуіне байланысты. Осы жиілік сымның биіктігін анықтайды. Бұл жиіліктен жоғарырақ қосымша дыбыстар (немесе гармоникалар) естіледі, әрқайсысы жоғарылаған сайын әлсірейеді. Мысалы, егер негізгі биіктік 440 Гц (ортаңғы До нотасынан жоғары А) болса, осы биіктікке келтірілген идеалды сымның қосымша дыбыстары 880 Гц, 1320 Гц, 1760 Гц, 2200 Гц және т.б. болады. Бұл биіктіктердегі ноталардың атаулары А, А, Ми, А, До және т.б. Сымдардың физикалық ерекшеліктеріне байланысты, қосымша дыбыстар жоғарылаған сайын, олар негізгі дыбыстан бұрысырақ (немесе «жалған») болады. Бұл пианиноны кезеңдеушілер үшін маңызды мәселе, олар пернетақта бойындағы дыбыстардың үйлесімділігін сақтау үшін пианиноны кезеңдеуді созуға тырысады. Симпатиялық тербеліс деп аталатын құбылыста, сым өздігінен тербеледі. Бұл дыбыс толқындары сымның негізгі жиілігіне немесе оның біріне жақын жиілікте тигенде болады. Сым ауа арқылы осы дыбыс толқынымен байланысады, ол дыбыс толқынының тербелісін бірдей жиілікте қабылдайды және сымды өздігінен тербеліске келтіреді. Сыртқы күш сымның табиғи жиілігіне сәйкес келетін мәжбүрлі тербеліс тудырса, сым тербеледі. Резонанс аудио кері байланысқа себеп болуы мүмкін. Мысалы, акустикалық гитара мен күштілендіру жүйесі бар құрылымда динамик гитарадағы сымның табиғи жиілігінде тербеледі және оны тербеліс қозғалысына мәжбүрлей алады. Аудио кері байланыс көбінесе акустикалық гитара күштілендіру жүйесіне қосылғандағы жағымсыз құбылыс ретінде қарастырылады, өйткені ол қатты ұлығу дыбысын тудырады. Алайда, электр гитарасында кейбір гитаристер ауыр металл және психоделикалық рок музыкасында электр гитарын қуатты, қатты гитара күшейткіш динамигіне жақын ұстап, бұрмалауды күшейтіп, ерекше жоғары, созылған дыбыстарды әдейілеу үшін кері байланыс жасайды. Джими Хендрикс және Брайан Мэй электр гитарасының кері байланысын белгілі бір деңгейде қолданған музыканттардың қатарында. Типтік жоғары Е нейлонды сым үшін ең үлкен көлденең күш ең үлкен бойлық күш амплитудасынан шамамен 40 есе артық. Дегенмен, бойлық күш импульстің амплитудасының квадратына пропорционалды, сондықтан амплитуда артқан сайын айырмашылықтар азаяды. Болаттың серпімділік модулі (Янг модулі) нейлонға қарағанда 40 есе жоғары, ал сымдардың кернеуі шамамен 50% жоғары, сондықтан бойлық және көлденең күш амплитудалары шамамен тең болады.

Тартылу қасиеттері

Гитара сияқты ішекті аспапты дұрыс үнге келтіру ішектерге үлкен күш түсіреді, бұл ішектің ішіндегі кернеудің шамасын көрсетеді. Кернеу ішектердің созылуына немесе ұзартылуына пропорционал. Аспапты жоғарырақ үнге келтіргенде, ол ұзынырақ және жіңішке болады. Аспап бұрынғы күйіне оралмайтын болса, яғни серпімділік шегінен асып кетсе, үні бұзылуы мүмкін. Кернеуге қарсы деформация графигінде кернеу мен деформацияның байланысын көрсететін сызықтық аймақ бар, ол Янг модулі деп аталады. Жаңа ішектер жиынтығы көбінесе Янг модулінен кейінгі кернеуге қарсы деформация графигіндегі пластикалық аймақта болады. Пластикалық аймақта пластикалық деформация пайда болады – материалдың қалпына келтірілмейтін деформациясы. Осылайша, пластикалық аймақта байланыс сызықтық емес (Янг модулі енді тұрақты шама емес). Эластикалық аймақ – бұл серпімді деформация болатын немесе ішектің бастапқы күйіне орала алатын деформация болатын жер. Музыканттар аспаптарын ойнағысы келген аймақ – сызықтық (яғни серпімді) аймақ.