Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Протодинастикалық Мысыр патшасы Скорпион II
Protodynastic Egyptian king
Scorpion II
Скорпион II (Ежелгі Мысыр тілінде, болжам бойынша Селк немесе Веха), сондай-ақ Скорпион патшасы деп те аталады, Жоғарғы Мысырдың Протодинастикалық кезеңінде билеген адам болды (шамамен).
Scorpion II (Ancient Egyptian: possibly Selk or Weha), also known as King Scorpion, was a ruler during the Protodynastic Period of Upper Egypt (c. ).
Атауы
Патша Скорпионның аты мен лақабы қазіргі египтологияда қызу дау тудырып отыр. Оның есімі көбінесе алты немесе жеті жапырақты алтын розетка немесе гүл белгісімен сүйемелденеді. Бұл эмблема 0-шы және 1-ші династия кезеңдерінен табылған көптеген заттарда кездеседі; ол 3-ші династияның соңына дейін жоғалып, кейін Хавассокар және А'а ахты (екіуі де 3-ші династияның соңымен датыланған) сияқты жоғары лауазымды шенеуніктерде қайта пайда болады. Оның нақты мағынасы кеңінен талқыланды; ең көп таралған түсіндірме – бұл эмблема «номарх» немесе «жоғарғы билеуші» дегенді білдіреді. Протодинастиялық және ерте династиялық дәуірде бұл белгі патшаларды атау үшін қолданылған, ал кейінгі кезеңдерде жоғары лауазымды шенеуніктерге және ханзадаларға, әсіресе Сешат құдайының жұбын орындағандарға берілген. Осылайша алтын розетка Сешаттың ресми эмблемасына айналды. Розетка белгісінің оқылуы да даулы. Көптеген тіл білгіштері мен египтологтар оны «Нэб» («билеуші») немесе «Несв» («патша») деп оқиды және алтын розетка кейінгі серехтің алға құрылған нұсқасы болғанына сенімді. Скорпион II-нің атына негіз болатын шаян фетиші көбінесе кейіннен енгізілген Селкет құдайымен байланыстырылады, бірақ Л. Д. Моренц, Х. Бейнлих, Тоби Уилкинсон және Ян Асманн сияқты египтологтар мен тіл білгіштері бұл құдайдың Ежелгі Патшалықтың соңына дейін енгізілмегенін көрсетті. Осы көзқарас бойынша, протодинастиялық кезеңдегі шаян фетиші Селкетпен байланыстырылмауы керек. Моренц атап көрсетеді, билеушінің атына фетиштік жануар енгізілген жағдайларда, жануардың әдетте өзгеше, көбінесе діни және саяси мағынасы болады. Шаян жануары көбінесе қауіпті нәрселерді білдіреді, мысалы, «у» және «ауру», бірақ ол «жаман демі» немесе әскери контексте «дауыл» немесе «шабуыл» дегенді де білдіруі мүмкін. Скорпион II-нің серех белгісіне қандай нақты мағына берілгені белгісіз болғандықтан, ғалымдар оны әдетте «Скорпион II патшасы» деп атайды.
King Scorpion's name and title are of great dispute in modern Egyptology. His name is often introduced by a six or seven leafed golden rosette or flower sign. This emblem can be found on numerous objects from the Dynasty 0 and Dynasty I periods; it vanishes until the end of the Third Dynasty, when it re appears under high ranked officials, such as Khabawsokar and A'a akhty (both dated to the end of the Third Dynasty). Its precise meaning has been intensely discussed; the most common interpretation is that of an emblem meaning 'nomarch' or 'high lord'. During the protodynastic and early dynastic eras, it was evidently used as a designation for kings; in much later periods, it was bestowed on high ranked officials and princes, especially on those who served as priests for the goddess Seshat. Thus, the golden rosette became an official emblem of Seshat. The reading of the rosette sign is also disputed. Most linguists and Egyptologists read it Neb (for 'lord') or Nesw (for 'king'), and they are convinced that the golden rosette was some kind of forerunner to the later serekh. The scorpion fetish, which underlies the name of Scorpion II, is generally linked to the later introduced goddess Selket, but Egyptologists and linguists such as L. D. Morenz, H. Beinlich, Toby Wilkinson and Jan Assmann have pointed out that the goddess was introduced no earlier than the late Old Kingdom period. In this view, the scorpion fetish of the protodynastic period should not be associated with Selket. Morenz points out that, in cases where a fetish animal is included in a ruler's name, the animal generally has a different, rather cultic and political meaning. The scorpion animal commonly stood for dangerous things, such as 'poison' and 'illness', but it could also mean 'bad breath', or in military contexts 'storm' or 'attack'. Since it is unclear what actual meaning was reserved for the serekh animal of Scorpion II, scholars usually refer to him as 'King Scorpion II'.
Тарихи тұлға
Оның кім болғаны және тарихи орны туралы бірнеше теория бар. Кейбір египтологтар, мысалы Бернадетт Меню, Бірінші династияның египет патшаларының бірнеше аты болғандықтан, Скорпион Нармердің өзі болған, жай ғана басқа атқа немесе қосымша атаққа ие болған деседі. Т. Х. Уилкинсон, Рене Фридман және Брюс Триггер сияқты басқа ғалымдар Скорпион II патшаны Нармер мен Каның (немесе Секеннің) «қарама-қарсы билеушісі» ретінде қарастырады. Скорпион II заманында Египет бір-бірімен соғысқан көптеген кішігірім мемлекеттерге бөлінген. Сондай-ақ, Нармер Ка мен Скорпион II жерлерін жаулап алып, осылайша Египетті алғаш рет біріктірген деген болжам бар. Қазіргі уақытта бұл мұражай экспонаты Оксфордтағы Эшмолеан мұражайында сақталуда. Мұражай экспонатының қабаттасуы қазба жұмыстарын жүргізу әдістерінің нәтижесінде жоғалған, бірақ оның стилі оны Династиялық кезеңге дейінгінің соңына жатқызады. Скорпионның мұражай экспонатында Жоғарғы Египеттің ақ тәжін киген бір үлкен тұлға бейнеленген. Ол соқа ұстап тұр, бұл перғауынның егістік жерді алғашқы рет жырту немесе оларды су басу үшін каналдарды ашу рәсімімен байланысты болған деп түсіндіріледі. Иконографияның қолданылуы мен орналасуы Нармер палитрасының алдыңғы жағындағы перғауын Нармердің бейнесіне ұқсас. Патшаның алдында қызметшілер жүреді, алғашқысы себеттен жаңа қазылған жерге тұқым себуде. Екінші қызметші (бейнесі ішінара зақымдалған) үлкен астық шоғын алып жүр, бұл тұқым себу рәсімі туралы түсіндіруді күшейтеді, бұл Сед фестивалімен немесе негізін қалау рәсімімен байланысты болуы мүмкін. II Скорпион Некен немесе Буто қалаларын құрған болуы мүмкін, бұл оның Иераконполисте табылған себебін түсіндіреді. Патшаның қызметшілерінің астында адамдар мен үйлермен бірге жол мен ландшафт сақталған. Мұражай экспонатының жоғарғы бөлігінде қатарластырылған құдайлардың белгілері көрсетілген. Әрбір белгінің үстінде құдай (мысалы, Сет, Мин және Немти) немесе провинцияның гербі бейнеленген. Белгілердің бастапқы саны белгісіз, бірақ бір жартысы асылған қызылқұйрықтарды, ал екінші жартысы асылған садақтарды көрсеткені анық көрінеді. Екі белгі қатары бір-біріне қарама-қарсы. Қызылқұйрықтар «Төменгі Египет халқы» немесе «қарапайым халықты» білдіреді, ал садақтар «мергендер халқы», яғни жауластық Азия тайпаларын білдіреді. Оларды асылуы Скорпион II-нің Төменгі Египетке және шекарадағы египеттік жауларға шабуыл жасағанын көрсетеді, бұл ақырында Нармердің жеңісіне және елдің бірігуіне әкелді.
There are several theories regarding his identity and chronological position. Some Egyptologists, such as Bernadette Menu, argue that, because Egyptian kings of the First Dynasty seem to have had multiple names, Scorpion was the same person as Narmer, simply with an alternative name, or additional title. They also argue that the artistic style seen on the macehead of Scorpion II shows conspicuous similarities to that on the famous Narmer macehead. Other scholars, including T. H. Wilkinson, Renée Friedman and Bruce Trigger, have identified king Scorpion II as the 'Gegenkönig' (opponent ruler) of Narmer and Ka (or Sekhen). At the time of Scorpion II, Egypt was divided into several minor kingdoms that were fighting each other. It is likewise conjectured that Narmer simply conquered the realms of Ka and Scorpion II, thus unifying the whole of Egypt for the first time. It is currently on display at the Ashmolean Museum, Oxford. The stratigraphy of this macehead was lost due to the methods of its excavators, but its style seems to date it to the very end of the Predynastic Period. The Scorpion Macehead depicts a single, large figure wearing the White Crown of Upper Egypt. He holds a hoe, which has been interpreted as a ritual either involving the pharaoh ceremonially cutting the first furrow in the fields, or opening the dikes to flood them. The use and placement of the iconography is similar to the depiction of the pharaoh Narmer on the obverse side of the Narmer Palette. The king is preceded by servants, the first in row seems to throw seeds from a basket into the freshly hacked ground. A second servant (his depiction is partially damaged) wears a huge bundle of grain sheafs, which strengthens the interpretation of a seed sowing ceremony, possibly connected to the Sed festival or a founding ceremony. Maybe Scorpion II was the founder of Nekhen or Buto, which would explain why the macehead was found in Hierakonpolis. Above the servants, a row of standard bearers, who carry the same standards as seen on the Narmer palette, precede the king. Below the royal servants, a road and a landscape with people and houses is preserved. The uppermost scene on the macehead shows a row of divine standards. Each standard is surmounted by a god (Set, Min and Nemty, for example) or nome crest. The original number of standards is unknown, but it is clearly visible that one half shows hanged lapwings, the other shows hanged hunting bows. Both standard rows face each other. Lapwings stood for 'Lower Egyptian folks' or 'common folks' and the bows stood for 'folk of archers', pointing to hostile Asian tribes. Their hanging is interpreted as evidence that Scorpion II began the attacks on Lower Egypt and Egyptian enemies at the border lands, which eventually resulted in Narmer's victory and unification of the country.
Құс сүйегі
Көптеген кішкентай піл сүйегінен жасалған, сарышаян бейнесі бар таңбалар табылды. Олар Абидос, Миншат Әбу Омар және Тарханнан келген. Олардың кейбіреулерінде сарышаян "номы/бағы/жер" (Гардинер белгісі N24) иероглифік белгісін ұстап тұрған бейнесі көрсетілген, және осы анық белгілер комбинациясының терең мағынасы бар ма деген мәселе даулы: сарышаян белгілі бір (бірақ аты аталмаған) номының билеушісі ретінде ІІ Скорпион патшаны бейнелеуі мүмкін. Басқа бірнеше таңбаларда сарышаян қарлығаштың үстінде бейнеленген, бұл "сарышаян ұлы" деп оқылады. Бір ерекше таңбада сарышаян ұзын таяқ ұстап, жауға соққы береді. Көптеген таңбалардың арт жағында шатыры бар ғибадатхана бейнеленгендіктен, ІІ Скорпион Бутодан шыққан деп саналады.
Numerous small ivory tags showing the depiction of a scorpion were found. They come from Abydos, Minshat Abu Omar and Tarkhan. Some of them show the scorpion holding the hieroglyphic sign for "nome/garden/land" (Gardiner sign N24) and it is disputed, if this clear sign combination has a deeper meaning: the scorpion could represent King Scorpion II in his role as a ruler of a certain (but unnamed) nome. Some other tags show the scorpion close over a swallow sign, which reads 'the scorpion is great'. One unique tag shows the scorpion holding a long stick, smiting an enemy. Since many of the tags show a shrine with a heron on the roof at the backsite, it is thought that Scorpion II originated from Buto.
Тастар мен кемелердің жазулары
Тархан мен Миншат Әбу Омардан бірнеше тас және саз ыдыстар табылды. Олардың ішкі жағында патшалық серектер бейнеленген, бірақ ішіндегі есімнің оқылуы туралы пікірлер әртүрлі. Бірнеше египтолог (Томас Шнайдер, Дитрих Вильдунг және Герман ТеВелде) серектердің өте стильделген шаян бейнесін көрсететініне көз жеткізді. Ал Гюнтер Дрейер мен Вольфганг Хелк сияқтылар оған сенімді емес және оны Ка патшасының атын дөңгелектеп жазғандай деп санайды.
At Tarkhan and Minshat Abu Omar, several stone and clay vessels were found. They have royal serekhs incarved at their bellies and the reading of the name inside is disputed. Several Egyptologists (including Thomas Schneider, Dietrich Wildung and Herman TeVelde) are convinced that the serekhs present a strongly stylized figure of a scorpion. Others, such as Günter Dreyer and Wolfgang Helck, are not so sure and read it as a sloppily drawn version of the name of King Ka.
Діни және діни жағдай
Артефактілердегі көптеген әшекейлер сондай-ақ көптеген фетиштер мен туларды бейнелейді, олардың үстінде құдайлар бейнеленген, бұл діннің және культтік жүйенің қазірдің өзінде өте күрделі екенін көрсетеді. Тулар көбінесе шайқас көріністерін басқаратындықтан, шайқастар мен жаулаулар да культтік оқиғалар ретінде қарастырылуы мүмкін. Ең ерте танылған құдайлар: Хорус, Сет, Мин, Немти, Нехбет, Бат және Вепвавет. Бірақ осы құдайлардың культтік орталықтары мен киелі орындары қайда екені белгісіз, себебі жер аттарын көрсететін иероглифтер әлі енгізілмеген. Екінші Скорпионның культтік және діни сенімдерінің тағы бір қыры – серпопард және қанатты химера сияқты мифтік жаратылыстардың көптеген бейнелері. Серпопард Нармер тақтасында және Екі иттің тақтасында кездеседі. Оған "Свуджа" деген ат берілген, яғни "жойылмайтын" деген мағынаны білдіреді. Ежелгі египет мифологиясында серпопард "күнді қозғайтын" деп сипатталған. Нармер тақтасында екі серпопард мойындарын бір-біріне орап тұр. Бұл сурет Египеттің бірігуін бейнелейтін аллегориялық бейне деп есептеледі. Екінші Скорпион тұсында екі серпопард газельді жыртып жатыр, бұл серпопардтар патшаның бақылауында болғанын көрсетеді (ол бұйрық бойынша шабуылдайды). "Қанатты химералар" египет тілінде "Сефер" деп аталды және олар хаос пен зорлық-зомбылықты білдіреді. Олар "Екі иттің" тақтасында және бірнеше піл сүйегінен жасалған бұйымдарда кездеседі. Ғалымдар химера мен серпопард сияқты жаратылыстардың Месопотамиядан шыққандығын көрсетеді. Аталған барлық мотивтер мен эмблемалар, сондай-ақ қабірлердің сәулеті және сауда заттары (мысалы, құралдар, моншақ түйреуіштер және цилиндрлік мөрлер) ерте египеттіктерге Месопотамия мәдениеті мен дінінің күшті және кең әсерін көрсетеді. Бұл пікірді Minshat Abu Omar, Hierakonpolis және Naqada сияқты жерлеу орындарындағы сәулеттік дамудың бағалаулары дамытады. Күрделі және берік қабірлерді салу үшін қолданылған сәулеттік әдістер Месопотамия ғимараттарынан көшірілгені анық. Египеттіктер Месопотамиямен достық қарым-қатынасты неге осылай күшейткені толыққанды түсіндірілмеген; Династиялық нәсіл теориясының жақтастары алғашқы египеттік басшылар мен билеушілердің өзі Месопотамиядан шыққан деп санайды, бірақ қазіргі ғалымдар бұл көзқарасқа қарсы. Қазіргі заманғы зерттеулердің позициясы бойынша, Египет цивилизациясы Нил өзені аймағында пайда болған және археологиялық дәлелдер ежелгі египеттіктердің "африкалық тегін қатты қолдайды". Патша Екінші Скорпион мен оның тікелей ізбасарларының билігі кезінде әсер азайды және Египет өзінің тәуелсіз мәдениетін дамытуға кіріседі. Бұл, әрине, Египеттің болашақтағы қуатты және бай патшалыққа айналуына қарайғы маңызды қадам болды.
The numerous decorations on the artifacts also depict large numbers of fetishes and standards, surmounted by gods, which reveals an already very complex religion and cult system. Since the standards often guide the battle scenes, battles and conquests might have been seen as cultic events as well. The earliest recognizable gods are Horus, Seth, Min, Nemty, Nekhbet, Bat, and Wepwawet. But it is unknown where these gods had their cultic centers and shrines, because the hieroglyphs depicting the place names were not introduced yet. Another aspect of cultic and religious beliefs under Scorpion II are the numerous depictions of mythical creatures, such as the serpopard and the winged chimera. The serpopard appears on the Narmer palette and the Two Dogs Palette. He was named Swdja, which means "undestroyable". In Egyptian mythology the serpopard was described as "the one who moves the sun". On the Narmer palette, two serpopards are entwining their necks. This picture is thought to be an allegoric display of the unification of Egypt. Under Scorpion II, two serpopards are lacerating a gazelle, which might imply that the serpopards were under the control of the king (they attack on command). The "winged chimeras" were named Sefer in Egyptian and they represent chaos and violence. They appear on the Two dogs palette and on several ivory artifacts. Scholars point to the fact that creatures such as the chimera and the serpopards were of Mesopotamian origin.]] All listed motifs and emblems, but also tomb architecture and traded items (such as tools, bead collars and cylinder seals) prove a surprisingly strong and extensive influence of Mesopotamian culture and religion to the early Egyptians. This cognition is promoted by the evaluations of architectural developments, visible at burial places such as Minshat Abu Omar, Hierakonpolis and Naqada. The architectural methods used for building complex and stable tombs were clearly copied from Mesopotamian buildings. It is not fully clarified why the Egyptians fostered their amicable relationship with Mesopotamia so intensively; proponents of the Dynastic race theory believe that the first Egyptian chieftains and rulers were themselves of Mesopotamian origin, but this view has been abandoned among modern scholars. The current position of modern scholarship is that the Egyptian civilization was an indigenous Nile Valley development and that the archaeological evidence "strongly supports an African origin" of the ancient Egyptians. During the rulership of King Scorpion II and his immediate successors, the influence seems to decrease and Egypt begins to foster its own, more independent culture. This surely was a further important step toward Egypt's future as a powerful and wealthy kingdom.
Халықтық мәдениеттегі аян
Уильям Голдингтің 1971 жылғы "Скорпион құдайы" повесі Египет тарихының осы кезеңіне шала-шала негізделген. Скорпион патшасының есімі 2001 жылғы "Мумия қайтып келді" фильмінде, сондай-ақ оның туындылары "Скорпион патшасы" (2002), "Скорпион патшасы 2: Жауынгердің көтерілісі" (2008), "Скорпион патшасы 3: Құтқарылу үшін күрес" (2012), "Скорпион патшасы 4: Билікке талас" (2015) және "Скорпион патшасы: Жандар кітабы" (2018) фильмдерінде пайдаланылды. 2002 жылы франшиза негізінде "The Scorpion King: Rise of the Akkadian" атты әрекетке толы ойын шықты. Джеки Френчтің 2007 жылғы балалар романы "Фараон" Скорпион патшасының сарайындағы оқиғалар мен оның ұлдары Нармер мен Принц Хоук арасындағы бәсекелестік туралы айтады.
William Golding's 1971 novella The Scorpion God is loosely based upon this period of Egyptian history. The Scorpion King's name was used in the 2001 film The Mummy Returns, and its spin offs The Scorpion King (2002), The Scorpion King 2: Rise of a Warrior (2008), The Scorpion King 3: Battle for Redemption (2012), The Scorpion King 4: Quest for Power (2015), and The Scorpion King: Book of Souls (2018). An action adventure video game The Scorpion King: Rise of the Akkadian based on the franchise was released in 2002. The 2007 children's novel Pharaoh by Jackie French deals with events in the court of King Scorpion, and the rivalry between his sons Narmer and Prince Hawk.