Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы этникалық және тілдік топтар отбасы.
Former family of ethnic and linguistic groups
Таирона немесе Тайрона – Колумбияның Колумбияға дейінгі мәдениеті. Ол қазіргі Колумбияның Сесар, Магдалена және Ла Гуахира департаменттеріндегі Сьерра-Невада-де-Санта-Марта аймағындағы басшылықтар тобынан тұрды. Бұл мәдениет кем дегенде біздің заманымыздан бұрын I ғасырда пайда болды және 11 ғасыр шамасында демографиялық өсімге ие болды. Таирона халқы Чибчан тілдік отбасының екі негізгі тобының бірін құрады, екіншісі – муиска. Генетикалық және археологиялық деректер бұл аймақты кем дегенде біздің заманымыздан бұрын 200 жылдан бері тығыз қоныстандырылғанын көрсетеді. Луиза Фернанда Эррераның 1980 жылы жинаған тозаң деректері орманның едәуір қырылуын және б.з.б. 1200 жылдан бері юка және жүгері сияқты егістік дақылдарының қолданылуын көрсетеді. Алайда, Колумбияның Кариб теңізі жағалауын тұрақты немесе жартылай тұрақты халықтардың қоныстандырғаны туралы мәліметтер б.з.б. 4000 жылға дейін жетеді. Этнотарихи деректер испандықтармен алғашқы байланысқа Таиронаның төзімділік танытқанын көрсетеді; бірақ 1600 жылға қарай қақтығыстар күшейді және Таирона халқының бір бөлігі Сьерра-Невада-де-Санта-Мартаның биік жерлеріне көшті. Бұл көші-қон оларға 17 және 18 ғасырлардағы испан отарлау жүйесінің ең қиын кезеңдерінен қашуға мүмкіндік берді. Бүгінде осы аймақта тұратын коги, вива, архуако (иджа, ифка) және канкуамо халықтары Таиронаның тікелей ұрпақтары деп саналады.
Tairona or Tayrona was a Pre Columbian culture of Colombia, which consisted in a group of chiefdoms in the region of Sierra Nevada de Santa Marta in present day Cesar, Magdalena and La Guajira Departments of Colombia, South America, which goes back at least to the 1st century AD and had significant demographic growth around the 11th century. The Tairona people formed one of the two principal linguistic groups of the Chibchan family, the other being the Muisca. Genetic and archaeological evidence shows a relatively dense occupation of the region by at least 200 BC. Pollen data compiled by Luisa Fernanda Herrera in 1980 shows considerable deforestation and the use of cultigens such as yuca and maize since possibly 1200 BC. However, occupation of the Colombian Caribbean coast by sedentary or semi sedentary populations has been documented to have occurred by c. 4000 BC. Ethnohistorical data shows that initial contact with the Spanish was tolerated by the Tairona; but by 1600 AD confrontations grew, and a small part of the Tairona population moved to the higher stretches of the Sierra Nevada de Santa Marta. This movement allowed them to evade the worst of the Spanish colonial system during the 17th and 18th centuries. The indigenous Kogi, Wiwa, Arhuacos (Ijka, Ifca) and Kankuamo people who live in the area today are believed to be direct descendants of the Tairona.
Атаудың шығу тегі
Таирона сөзінің этимологиялық ұқсастықтары Сьерра-Невада-де-Санта-Мартаның төрт негізгі тілдік тобында кездеседі: Санка тілінде ол Тейруна деп айтылады, Канкуамо тілінде Тейжуа немесе Таируна, ал Иджа тілінде Теруна, яғни "еркектер" немесе "жағуардың ұлдары" деген мағынаны білдіреді. Таирона, Испания империясымен байланыс кезінде аймақты мекендеген халықтың дұрыс емес атауы болуы мүмкін, бірақ ол 900 жылдар шамасында дамыған ауылдардың иерархиялық желісін атау үшін ең көп қолданылатын атауға айналды. Алғашқыда бұл сөз Сьерра-Невада-де-Санта-Мартаның солтүстік беткейіндегі Таиро атындағы аңғардың тұрғындарына және, мүмкін, әмірлікке қатысты қолданылған. Алайда, 16 ғасырда испандықтар оны аймақтағы күрделі әмірліктердің барлық тобын атау үшін пайдаланды. Солтүстік және батыс Сьерра-Невададағы топтар испандықтар үшін көп айырмашылығы болмады, және кейінгі заманғы археологтар үшін де айырмашылықты анықтау қиын болды.
Etymological similarities of the word Tairona survive in the four main linguistic groups of the Sierra Nevada de Santa Marta: in Sanca Language it is pronounced Teiruna, in Kankuamo language Teijua or Tairuna, and in Ijka, Teruna, meaning "Males" or "sons of the Jaguar." Although Tairona may be an inaccurate name for the people who inhabited the region during the contact with the Spanish Empire, it has become the most common name for a hierarchical network of villages that developed around 900. Initially it was used to refer to the inhabitants of a valley and probably a chiefdom named Tairo on the northern slope of the Sierra Nevada de Santa Marta. But by the 16th century, the Spanish used it for the whole group of complex chiefdoms in the area. The groups in the northern and western Sierra Nevada were largely indistinguishable to the Spaniards, and became indistinguishable to archaeologists in more modern times.
Географиялық орналасуы
Бұл аймақтың археологиялық тізбегі шамамен б.з.д. 200 жылдан бастап 17 ғасырға дейін, Тайрона халқы Испанияның энкоменда жүйесіне күштеп енген кезге дейін созылады. Қолжетімді көміртек-14 сынақтары жағалаудағы қоныстар б.з.д. 200 жылдан бастап, теңіз деңгейінен жоғарыдағы, оның ішінде ірі орталықтардағы қоныстардан әлдеқайда ертерек пайда болғандығын көрсетеді. Кариб теңізі жағалауындағы Ченгуе, Негуанье, Гайрака, Синто және Буритака сияқты, қарапайым сәулеті бар ауылдар 1800 жыл бойына үздіксіз қоныстанған. Колумбтан бұрынғы Тайрона өркениеті туралы білім көздері археологиялық жаңалыстармен және испан отаршылдық дәуірінен сақталған бірнеше жазба деректермен шектеледі. Аймақтың алғашқы сипаттамаларының бірін Педро Мартир д’Ангиера жазып, 1530 жылы жариялаған. 1505-1524 жылдар аралығында аймаққа келген басқа да саяхатшылар оны сипаттаған. Ангиера Тайрона аңғарларын тығыз халқы бар, Тосканадағыдай суармалы егістіктерге ие болған жер ретінде бейнелейді. Көптеген ауылдар балық аулаумен айналысып, теңіз өнімдерін ішкі аймақта тұратын халықтан қажетті заттарына алмастырған. Ангиера олардың алғашқы кезде испандықтар әйелдер мен балаларды құл ретінде ұрлауға тырысқанда оларды қалай қарсылықпен тойтарғанын айтады. Осының салдарынан Тайронамен алғашқы қарым-қатынас өте қанасты болды, испандықтар ауыр зиянға ұшырады, бұл Санта-Мартаның алғашқы губернаторы Родриго де Бастидастың дипломатиялық стратегияны қабылдауына себеп болды.
The archaeological sequence of the region spans from approximately 200 BC to the 17th century , when the Tairona were forcibly integrated into the Spanish Encomienda system. The available Carbon 14 dates show that the coastal sites were occupied from perhaps as early as 200 BC, much earlier than those at higher elevations, including some of the largest centers, at above sea level. The coves and inlets on the Caribbean coast, like Chengue, Neguanje, Gayraca, Cinto and Buritaca, where villages have only more modest architecture, show the longest occupations, spanning the whole 1,800 years. Knowledge sources about the pre Columbian Tairona civilization are limited to archaeological findings and a few written references from the Spanish colonial era. One of the first descriptions of the region was written by Pedro Martyr d' Anghiera and was published in 1530. The area also was described by other explorers who visited the region between 1505 and 1524. Anghiera portrays the Tairona valleys as densely populated, with extensive fields irrigated in the same way as those in Tuscany. Many villages were dedicated to fishing and traded their marine goods for the rest of their needs with those living inland. Anghiera describes how they aggressively repelled the Spanish when they attempted to take women and children as slaves in the first contacts. It appears that as a result, the first contacts with the Tairona were very violent and the Spanish suffered great losses, which resulted in a more diplomatic strategy from the first governor of Santa Marta, Rodrigo de Bastidas.
Қалалар
Таиронаның ең танымал ауылдарының бірі және археологиялық орындары Ciudad Perdida ("Жоғалған қала" үшін испанша) деп аталады. Бұл үлкен қала, оның "орталық" бөлігі 13 гектарды құрады. Оны 1975 жылы қарақшылар тапты, бірақ қазір Колумбияның антропология және тарих институтының қамқорлығында. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, онда шамамен 1600-2400 адам тұрған, олар кем дегенде 11 700 шаршы метрлік жабық кеңістікте, тастан қаланған террасалардың үстіне салынған 184 дөңгелек үйде өмір сүрген. Осыған ұқсас немесе одан да үлкен көптеген орындар бар. Жағалауға жақын орналасқан Пуэблито үлкенірек орынды құрайды. Рейхел Долматоффтың зерттеулеріне сәйкес, онда кем дегенде 254 терраса бар және шамамен 3000 адам тұрған. Аймақтағы археологиялық зерттеулер Сьерра-Невада-де-Санта-Мартаның батыс беткейіне қарай орналасқан Посигуэка және Сиуад Антигуа сияқты одан да ірі ядролық ауылдар болғанын көрсетеді. Кішкентай ауылдар мен шағын елді мекендер таспен төселген жолдармен байланыстырылған, мамандандырылған қауымдастықтардың өте дамыған алмасу желісінің бір бөлігі болды. Тұз өндіру және балық аулауға маманданған ауылдар, мысалы, Парк Тайронадағы Ченгуе, Тайронаның арнайы негізгі өнімдерді өндіруге негізделген күшті саяси экономикасының куәсі болып табылады. Ченгуеде кем дегенде 100 терраса бар, және 1400 жылы 15 гектар жерде 800-1000 адам тұрған. Тайрона халқы тастан үйлердің негіздерін, баспалдақтарды, кәріздерді, қабірлерді және көпірлерді салған. Пайдалы, әшекейлік немесе рәсімдік мақсаттарда керамиканы қолдану да мамандандырылған қауымдастықтардың арқасында жоғары деңгейде дамыған.
One of the best known Tairona nucleated villages and archaeological sites is known as Ciudad Perdida (Spanish for "Lost City"). It was a major city, about 13 hectares (32 acres) in the "core". It was discovered by looters in 1975 but is now under the care of the Colombian Institute of Anthropology and History. Recent studies suggest that it was inhabited by approximately 1,600 to 2,400 people that lived in at least 11,700 square meters (124,000 square feet) of roofed space, in about 184 round houses built on top of terraces paved with stone. There are many other sites of similar or greater size. A larger site, Pueblito, is located near the coast. According to Reichel Dolmatoff's research, it contains at least 254 terraces and had a population of about 3,000 people. Archaeological studies in the area show that even larger nucleated villages existed towards the western slope of the Sierra Nevada de Santa Marta, like Posiguieca and Ciudad Antigua. Smaller villages and hamlets were part of a very robust exchange network of specialized communities, connected with stone paved paths. Villages that specialized in salt production and fishing, like Chengue in the Parque Tairona, are evidence of a robust Tairona political economy based on specialized staple production. Chengue contains at least 100 terraces and was inhabited by about 800 to 1,000 people in 15 hectares by 1400. The Tairona are known to have built stone terraced platforms, house foundations, stairs, sewers, tombs, and bridges. Use of pottery for utilitarian and ornamental or ceremonial purposes was also highly developed as a result of fairly specialized communities.
Өнер және қолөнер
Тайрона керамикасының хронологиясы б.з.д. 200 жылдан 1650 жылға дейін, ал Колумбияның Кариб теңізі жағалауында кем дегенде б.з.д. 2500 жылға дейін сақталған керамиканың іздері бар. Колумбиялық археолог Алехандро Девердің Ченгуе, Тайрона саябағындағы жаңа зерттеулері керамикадағы маңызды айырмашылықтарды көрсетіп, оны кем дегенде бес кезеңге бөлуге мүмкіндік береді. Бірінші кезең, Нахуанге 1 деп аталады, шамамен б.з.д. 200 жылы басталып, б.з. 500 жылына дейін созылады. Екінші кезең 500 жылдан 900 жылға дейін жалғасады; ол Нехуанж 2 деп аталады және 1970 жылдары Джек Винн жүргізген терең қазба жұмыстарынан кейін Буритака деп аталды. Шамамен 900 жылдан бастап, әдетте Тайрона кезеңі деп аталатын кезең басталды, ол керамикалық формалардың әртүрлілігінің, көлемінің және санының айтарлықтай өсуімен сипатталады, олардың көпшілігі Нехуанж немесе Буритака кезеңдерінен стильдерді сақтайды. Тайронаның 900 жылдан 1650 жылға дейінгі 1-3 кезеңдері жергілікті айырмашылықтарды көрсетеді. Бұл 1980 жылдары колумбиялық археологтар Аугусто Оюэла, Карл Лангебек, Луиза Фернанда Эррера және Ана Мария Грут сияқты мамандардың көптеген жұмыстары арқылы дәлелденді. Тайрона кезеңінде бүкіл аймақтағы халық санымен қатар алмасудың да куәліктері көбейді. Халық санының өсуіне не себеп болғаны толыққанды белгілі емес, бірақ осы кезеңде пайда болған берік жергілікті алмасу желілері айқын байқалады. Тайрона өркениеті ең алдымен ерекше алтын өнімдерімен танымал. Тайронаның ең ерте алтын жұмыстары Негуанье кезеңіне (шамамен б.з. 300-800 жылдары) жатқызылады. Оның Тайрона қоғамындағы қолданылуы элитадан тыс кең таралған болуы мүмкін, бірақ оны растайтын дәлелдер аз. Алтын бұйымдары алқалар, ерінге салынатын әшекейлер, мұрындықтар, мойыншептер және сырғалар құрайды. Тайрона алтын, күміс және мысты араластырып, оны Тумбага деп атап, саз, құм, көмір және балқытылған балауызды пайдаланып күрделі қалыптарға құятын. Бақыланатын коррозия арқылы мысты бетінен алып тастау арқылы, алтын жалатылған әдіс қатты алтын сияқты көрінетін. Тайрона салған фигуралар (әдетте "қазақтар" деп аталады) Колумбқа дейінгі Американың алтын өнімдері арасында егжей-тегжейлілігімен ерекше көзге түседі. Мүсіндерде әшекейленген киім киген, бетіне үлкен жануар маскасын киген шамандық элита бейнеленген. Олардың дене күйінің көптеген элементтері (мысалы, қолдары жамбастарында) және киімдері агрессивті ұстанымды көрсетеді, сондықтан кейбіреулер оны киген адамның күшінің және сол кездегі Тайрона қоғамының соғысқұмарлық табиғатының дәлелі деп түсіндіреді. Бұдан өзге, жақындағы ашылулар бұл "өзгеріс" деп аталатын процестің алғашқы қадамы болғанын көрсетті, онда шамандық элитаның мүшелері лабиальды әшекейлерді, мұрын сақиналарын және т.б. киіп, белгілі бір жануарлардың, әсіресе тарақандардың сипаттарын алуға тырысып, олардан күш алып, көздерін үлкен шындыққа ашты.
The Tairona ceramic chronologies range from 200 BCE to 1650 CE, and the Caribbean coast of Colombia has evidence of ceramics from at least 2500 BCE. Recent investigations in Chengue, Parque Tairona by the Colombian archaeologist Alejandro Dever show significant variations in the ceramic that allow for a chronological division of sequence into at least five phases. The first phase, called Nahuange 1, appears to start at around 200 BCE and ends at around 500 CE when there appears to be a peak in the population. A second phase spans from 500 AD to about 900 AD; it can be called Nehuange 2, and was called Buritaca after detailed excavations by Jack Wynn in the 1970s. From c. 900 CE began what is commonly called the Tairona period, characterized by an impressive increase in the variation, size and number of ceramic forms, many conserving the styles from the Nehuange or Buritaca phases. The Tairona 1 through 3 phases, from 900 to 1650, show significant local variations. This was shown by numerous works done in the 1980s by Colombian archaeologists Augusto Oyuela, Carl Langebaek, Luisa Fernanda Herrera and Ana Maria Groot, and others. During the Tairona period, the evidence for exchange increases as does the population of the entire region. The causes for this population increase are not fully known but what is evident is the robust local exchange networks that emerge at this time. The Tairona civilization is most renowned for its distinctive goldwork. The earliest known Tairona gold work has been described for the Neguanje Period (from about 300 to 800 AD). Its use in the Tairona society appears to have extended beyond the elite, although little proof of this exists. The gold artifacts consist of pendants, lip plugs, nose ornaments, necklaces, and earrings. The Tairona cast a meltable mixture of gold, silver and copper called Tumbaga into intricate moulds using clay, sand, charcoal and lost wax. Depletion gilding, using controlled corrosion to remove copper from the surface, gave the appearance of solid gold. Cast Tairona figure pendants (known as "caciques") in particular stand out among the goldworks of pre Columbian America because of their richness in detail. The figurines depict human subjects probably the shamanic elite that ruled them in ornate dresses and with a large animal mask over the face. Many elements of their body posture (e. g., hands on their hips) and dress signal an aggressive stance, and hence are interpreted by some as evidence for the power of the wearer and the bellicose nature of Tairona society at that time. Not only that, but recent revelations have shown that this was the first step of a process known as 'transformation', which involved members of the shaman elite putting on sub labial ornaments, nose rings etc. to resemble certain bat species and extract powers from the animal, opening their eyes to a greater truth.
Діндік наным-сенімдер
Жаулап алу кезінде Тайронаның қазіргі заманғы американдық халықтардан өзгеше дәстүрлі мәдени амалдары болған. Этнографиялық дереккөздер ажырасуға еркіндік пен гомосексуализмді қабылдауды ерекше атап көрсетеді, бұл олардың католик жаулап алушыларынан күрт өзгеше болды. Тайрона діні, және белгілі бір деңгейде қазіргі Когуи діні, тұрмыстық өмірдің көп бөлігін әр жыныс арасында бөліп қарастырады. Қазіргі ғалымдар Тайронадағы гомосексуализм туралы айтылғандардың, католик басшылығы Тайрона ерлер жиналатын үйді жоюға жасаған әрекет болғанын анықтады, себебі ол үй қарқынды және үздіксіз діни қызмет ортасы еді. Осы ритуалдар қазіргі Когуилердің, Тайрона басшылықтарының кейбір ұрпақтарының ритуалдарына өте ұқсас деп саналады. Көптеген ересек ерлер ритуалдарға қатысады, олар кейде бірнеше күнге созылып, көбінесе кока жаңғағы шайнаудан және медитациядан тұрады.
At the time of the conquest, the Tairona had different traditional cultural practices than modern Native American populations. Ethnographic sources highlight freedom to divorce and acceptance of homosexuality, which differed significantly from their Catholic conquerors. The Tairona religion, and to some extent modern Kogui religion, separate much of the domestic life between genders. Modern scholars have determined that the descriptions of Tairona homosexuality were an attempt by the Catholic establishment to abolish the Tairona male meeting house, which was the site of intense and permanent religious activity. These rituals are believed to be very similar to those of the Kogui, modern descendants of some of the Tairona chiefdoms. Many of the adult men are involved in rituals, sometimes lasting days, and consisting mostly of coca chewing and meditation.
Тайроналар көтерілісі және қазіргі ұрпақтары
1599 жылы тайрондар испандарға қарсы көтерілді, себебі испандардың экономикалық және діни қысымы шыдай алмайтын деңгейге жеткен. Басты шабуыл – Испанияның Санта-Марта қаласын және тайроналық Бонда орталығын, сондай-ақ Конча мен Ченгуе ауылдарын байланыстыратын жолдардағы дін қызметкерлері мен саяхатшыларды өлтіру болды. Екінші ретті нысаналар – колониялық әкімшіліктегі белгілі бюрократтардың шіркеулері мен үйлері. Дегенмен, бұл мәліметтер 1602 жылы тайрона басшыларына қарсы өткен сот ісі бойынша испандардың куәліктерінен алынған. Ченгуе мен Бонда басшылары өлім жазасына кесілді, олардың денелері кесілді, ауылдары өртеліп, халықтың көп бөлігі басқа жерге көшіріліп, энкоменда жүйесіне енгізілді. 17 ғасырдың ортасына қарай көптеген тайрона елді мекендері толығымен тасталып, аймақ орманға толып кетті. Олардың ұрпақтары бүгінде коги, архуако, вива және канкуамо халықтары болып табылады.
In 1599, the Tairona revolted against the Spanish, apparently because economic and religious pressure from the Spanish had become intolerable. The main aggression was the killing of priests and travellers along the roads connecting the Spanish city of Santa Marta and the Tairona centers of Bonda and the villages of Concha and Chengue. Secondary targets were the churches and houses of known bureaucrats of the colonial administration. However, these data are from Spanish testimonies from the trial against the Tairona chiefs in 1602. The Chiefs of Chengue and Bonda were sentenced to death, their bodies dismembered, their villages burned, and much of the population was relocated and incorporated into the Encomienda system. By the mid 17th century, many Tairona populations were completely abandoned and the region was engulfed by forest. Their descendants today are the Kogi, Arhuaco, Wiwa, and Kankuamo people.