Кіріспе

1941–1942 жылғы Екінші дүниежүзілік соғыс әскери науқаны

Малайя науқаны, жапондық дереккөздерде Малай операциясы (馬来作戦) деп аталатын, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылдың 8 желтоқсанынан 1942 жылдың 15 ақпанына дейін Малайяда одақтас және ось күштері арасында болған әскери науқан. Науқан барысында Британдық Ұлт Достастығы әскерлері мен Жапон императорлық армиясы арасындағы құрлықтағы шайқастар басым болды, ал науқанның басында Британдық Ұлт Достастығы мен Тайланд Корольдік полициясы арасында ұсақ шайқастар болды. Жапония науқанның алғашқы күндерінен бастап әуе және теңіз үстемдігіне ие болды. Колонияны қорғаған британдық, үнді, австралиялық және малайзиялық күштер үшін бұл науқан толыққанды апатқа ұшырады. Бұл операцияда жапондықтар велосипедтегі жаяу әскерді пайдаланғандығы ерекше, бұл әскерлерге көбірек жабдық тасымалдауға және тығыз орманды жерлерде жылдам қозғалуға мүмкіндік берді. Британдық инженерлер, жарылғыш заттармен жабдықталған, шегіну кезінде жүзден астам көпірді қиратты, бірақ бұл жапондықтарды тоқтатуға көмектеспеді. Жапония Сингапурды басып алған кезде 14 768 қаза тапты; одақтастардың жоғалғандары 130 246 адамды құрады, оның ішінде шамамен 7 500–8 000 адам қаза тапты, 11 000-нан астам адам жараланды және 120 000-нан астам адам жоғалып кетті немесе тұтқынға алынды.

Жапон тілі

1941 жылы жапондықтар Қытайды бағындыруға төрт жылдан бері күш салып келді. Олардың әскери күштері импорттық материалдарға, әсіресе АҚШ-тан келетін мұнайға зор тәуелділікте болды. 1940 жылдан 1941 жылға дейін, Жапония француз колонияларын басып алғаннан кейін, АҚШ, Ұлыбритания және Нидерланды Жапонияға мұнай мен соғыс материалдарын жеткізуге тыйым салды. Олардың қолдауында шамамен 800 ұшақ болды. Ұлттар Достастығының әскерлері Lanchester 6x4 бронеавтомобилімен, Marmon Herrington бронеавтомобилімен, Universal Carrier және Үндістан армиясының 100-ші жеңіл танк эскадрильясындағы бар болғаны 23 ескі Mk VIB жеңіл танктерімен жабдықталды, олардың ешқайсысы бронетехникамен шайқасуға лайықты қаруланбаған еді.

Қауымдастық

Соғыс аралығында Ұлыбританияның Қиыр Шығыстағы әскери стратегиясы назар мен қаржының жетіспеушілігінен әлсіреді. 1937 жылы Малайяның бас қолбасшысы генерал-майор Уильям Добби (1935–39) Малайяның қорғанысын қарап, қазаннан наурызға дейінгі муссондық маусымда жаудың шығыс жағалауға қонуы мүмкін екенін және Сиамда (Таиланд) базалар құруға болатынын хабарлады. Ол Сиамдағы Сонгхла мен Паттани, ал Малайядағы Кота-Бару қалаларына қону мүмкіндігін болжады. Ол дереу үлкен күштерді жіберуді ұсынды. Оның болжамы дұрыс шықты, бірақ ұсыныстары ескерілмеді. Британ үкіметінің жоспарлары негізінен, кез келген жаушылық жағдайында Сингапур теңіз базасында күшті флотты орналастыруға негізделген. Осы флот Ұлыбританияның Қиыр Шығыстағы иеліктерін де, Австралияға соққан жолды да қорғауға тиіс болды. Күшті теңіз күштерінің болуы ықтимал агрессорларға қарсы қорқыту құралы ретінде де қарастырылды. Алайда, 1940 жылы Малайядағы армия қолбасшысы генерал-лейтенант Лайонел Бонд Сингапурды сәтті қорғау үшін бүкіл түбекті қорғау қажет екенін, ал теңіз базасы ғана жапондық шабуылды тойтаруға жеткіліксіз екенін мойындады. Әскери жоспаршылар Малайя әуе күштерінің қажетті күші 300–500 ұшаққа жететінін есептеді, бірақ Ұлыбритания мен Таяу Шығысқа адам мен материалды бөлудегі басымдықтардың жоғары болуына байланысты бұл көрсеткіш ешқашан орындалмады. Малайяның қорғаныс стратегиясы екі негізгі болжамға сүйенді: біріншіден, британдық әскерлерді күшейтуге уақыт беретін шабуыл туралы ерте ескерту алу керек еді, екіншіден, шабуыл болған жағдайда американдық көмекке үміт артуға болатын. 1941 жылдың соңында генерал-лейтенант Артур Э. Персиваль Малайядағы бас қолбасшы болып тағайындалғаннан кейін, екі болжамның да негізсіз екені анық болды. Жаулық әрекеттерге дейін Ивайти Фудзивара сияқты жапондық барлау офицерлері Малай және Үндістанның тәуелсіздік ұйымдарымен – «Кесатуан Мелаю Муда» және Үндістан Тәуелсіздік Лигасымен байланысқан құпия барлау кеңселерiн (немесе Кикан) құрды. Жапондықтар бұл ұйымдарға қаржылық қолдау көрсетіп, олардың мүшелерінен барлау ақпаратын алды, сондай-ақ жаулауға дейін одақтас әскерлердің қозғалысын, күшін және орналасуын анықтауға көмектесті. Осы желілер арқылы жапондықтар жаулаудан бұрын Ұлтастық күштердің қай жерде орналасқанын, олардың бірліктерінің күшін білді, Малайяның жақсы карталарына ие болды және бағыт көрсету үшін жергілікті жетекшілерді таба алды.

1941 жылдың қарашасы

1941 жылдың қараша айында британдықтар француз Индоқытайындағы жапон әскерлерінің үлкен күшпен жинақталғанын анықтады. Бұл жиын Таиланд пен Малайяға да қауіп төндіріп тұрды. Британдық стратегиялықтар жапондықтардың Малайяға шабуыл жасауы үшін Таиландтың Кра мойыны қолданылуы мүмкін екенін болжаған. Осы ықтимал қауіптің алдын алу мақсатында «Матадор» операциясы деп аталған Таиландтың оңтүстігіне алдын ала шабуыл жасау жоспары жасалды. Бірақ шабуыл мүмкіндігі жоғары болған кезде британдықтар саяси себептерге байланысты одан бас тартты.

Жапондықтардың Малайзияға басып кіруі

Малайялық науқан 1941 жылғы 8 желтоқсанда генерал-лейтенант Томоюки Ямашита басқаратын 25-ші армия Малайяға басып кірген кезде басталды. Жапон әскерлері Кота-Баруда теңізден шабуыл жасап, Малайяның солтүстік жағалауына қонды және Малайяның шығыс жағалауы бойымен ілгерілеуді бастады. Жапонның 5-дивизиясы Таиландтағы Паттани мен Сонгклаға да қонды, содан кейін оңтүстікке қарай батыс Малайяға жылжыды. 8 желтоқсандағы басып кіруге дейін одақтастардың 75 әуе кемесі солтүстік Малайяда, ал 83-і Сингапурда орналасқан. Солтүстік Малайядағы жалғыз истребитель эскадрильясы – 12 «Брюстер Буффаломен» жабдықталған No 21 эскадрильясы болды. Жапонияда кем дегенде 459 әуе кемесі болды.

Жапондық ұшақтар мен бірліктер

Жапон әскери-теңіз флотының 22-ші әуе флотилиясы (Kokū Sentai) 110 ұшақтан және Сайгон маңындағы үш әуе базасынан жұмыс істейтін вице-адмирал Мацунага Садайчидің басшылығымен Малайяға жасалған алғашқы шабуылдарға қатысты. 22-ші әуе флотилиясына 22-ші (Гензан), Бихоро және Каноя әуе топтары (немесе Кокутай) кірді. Гензан әуе тобы 10 желтоқсан 1941 жылы Малайя жағалауында британдық «Принц Уэльс» және «Репульс» капиталдық кемелерін батыруға маңызды үлес қосты, сондай-ақ шайқас кезінде бір ұшақ пен экипажын жоғалтты. 1942 жылдың 22 қаңтарында Genzan әуе тобының бомбалаушылары Сингапурдағы Калланг әуежайына шабуыл жасады, содан кейін Малайядағы жапондық шабуылдарға, оның ішінде Эндаудағы десанттарға әуе көмегін көрсетті. Жапонның 3-ші әуе корпусы (飛行集団) және 5-ші әуе корпусының үш әуе ұрыс тобы (飛行戦隊) Малайя кампаниясына қатысты. Барлығы Жапон императорлық армиясының әуе күштерінің (IJAAS) 354 бірінші шептегі ұшағы және Жапон императорлық теңіз күштерінің әуе күштерінің (IJNAS) 110 ұшағы жұмылдырылды. Армия бөлімдері әртүрлі ұшақтармен жабдықталды: Накадзима Ки 27 «Нейт», Накадзима Ки 43 «Оскар», Мицубиси Ки 51 «Соня»; бомбалаушылар: Кавасаки Ки 48 «Лили», Мицубиси Ки 21 «Салли», Мицубиси Ки 30 «Энн»; және барлау ұшақтары: Мицубиси Ки 15 «Бабс», Мицубиси Ки 46 «Дина». Оның қозғалтқышы отын жетіспеушілігінен және жоғары биіктікте суперкомпрессордың нашар жұмыс істеуінен зардап шекті. Маневрлеу қабілеті төмен болды және тропикалық климатта қозғалтқыш қызып, май шашырады. Қызметте, броньды плиталарды, броньды жел шыныларын, радиостанцияларды, қару камерасын және басқа да қажетсіз жабдықтарды алып тастау арқылы, сондай-ақ .50 (12,7 мм) пулеметтерді .303 (7,7 мм) пулеметтермен ауыстыру арқылы өнімділікті жақсартуға тырысты. Фюзеляж резервуарлары минималды мөлшерде отынмен толтырылды және мүмкіндігі болғанда жоғары октанды авиациялық бензинмен жұмыс істеді. Көптеген ұшқыштардың жеткілікті дайындық пен тәжірибесі болмады. Мысалы, 1941 жылы оқу кезіндегі апаттарда 169 «Буффалодан» 20-сы жоғалып кетті. Тәжірибелі ұшқыштар неміс және итальян ұшқыштарына қарсы тиімді әдістермен оқытылған, бірақ жапондық Накадзима Ки 43 «Оскар» және Мицубиси А6М «Зеро» ұшқыштарының акробатикалық қабілеттеріне қарсы бұл әдістер тиімсіз болды. Флаинг Тайгерс эскадрильясының генерал-лейтенанты Клэр Ли Ченнольт «қарсыласып қашу» тактикасын, яғни иттермен ұрыстан аулақ болуды әзірледі, бірақ бұл кампаниядағы одақтас ұшқыштар үшін бұл тым кеш болды. Малайяға шабуылдан екі күн бұрын RAAF-тың No 1 эскадрильясының «Хадсон» ұшақтары жапондық шабуыл флотын байқады, бірақ кемелердің бағыты туралы нақтылықтың болмауы және достық аумаққа шабуыл жасалғанша шабуылдық операциялардан аулақ болу туралы нұсқауларға байланысты, британдық Қиыр Шығыс қолбасшылығының бас қолбасшысы сэр Роберт Брук Попхэм конвойды бомбалауға рұқсат бермеді.

Әуе шабуылы

Бірінші күні жапондықтардың әуе шабуылы одақтастардың әуе базаларына бағытталды. 7-ші Хикодан дивизиясының Mitsubishi Ki 21 Sally ұшақтары Алор Стар, Сугай Петани және Баттерворт әуеайлақтарын бомбалады. Бірінші күні одақтастардың 60 ұшағы, негізінен жерде, жоғалды. No 62 эскадрильясы Алор Стардан Баттервортқа көшірілді, ал 10 желтоқсанда Тайпингке көшірілді. 10 желтоқсанда No 21 эскадрильясы Сугай Петаниден Ипохқа шығарылды, онда оған 13 желтоқсанда No 453 эскадрильясы қосылды. No 453 эскадрильясы 10 желтоқсанда Force Z қорғауға жіберілді, бірақ соғыс кемелері батып кеткеннен кейін келді. 15 желтоқсанда екі эскадрилья да Куала-Лумпурға қайтарылды, олар атып түсірілген немесе жойылған ұшақтардың орнына жаңа ұшақтарды алды. Жапонияның әуе күштері бірінші аптада-ақ әуеде басымдыққа ие болды. 19 желтоқсанда бомбалаушылар Сингапурға көшірілді, No 62 эскадрильясы Хадсонмен қайта жабдықталды. Бір ұшқыш – No. 453 эскадрильясының сержанты Малкольм Невилл Рид 22 желтоқсанда Куала-Лумпур үстінде 64-ші Сентайдың Оскарына Буффалосын соғып, өзін құрбан етті. Жапондықтардың үстемдігі 24 желтоқсанда екі эскадрильяны да Сингапурға қайтаруға мәжбүр етті. No 64 эскадрильясының ұшақтары бітіп, тірі қалған жердегі экипаж мен ұшқыштар Бирмаға жөнелтілді. RAAF No 1 және No 8 эскадрильялары ұшақтардың жоғалуынан кейін біріктірілді. Бұл одақтас жер әскерлері мен кеме қатынасын әуе шабуылына толықтай ашық қалдырды және қорғаныс позициясын одан әрі әлсіретті. Genzan Air Group 10 желтоқсанда Prince of Wales және Repulse кемелерін батты, бұл сонымен қатар Жапон теңізінің үстемдігін орнатты. Салыстырмалы түрде, жапон армиясы науқанның басынан бастап әуеден жақын қолдау тапты және әуеден қолдау көрсету үшін базаларды басып алуға тырысты. 25 желтоқсанда 5-ші эскадрильяның екінші дивизиясы Нидерландтық Шығыс Үндістан армиясының әуе күштері Сингапурға жіберілді. Бірнеше голландтық ұшқыштар, оның ішінде Якоб ван Хельсинген және Август Дейбел, Калланг әуежайында орналасқан кезде Сингапур үстіндегі бірқатар әуе шабуылдарына жауап берді. Олар жалпы алғанда алты ұшақты, әсіресе Малайзияда нашар жұмыс істеген Накадзима Ки 27 Нейт ұшағын талап етті. 1942 жылдың 3 қаңтарында Сингапурға 51 бөлшектенген Hurricane Mk IIB ұшақтары мен 24 ұшқыш (олардың көбі Ұлыбритания шайқасының ардагерлері) келді. Олар бес эскадрильяның ядросын құру мақсатымен сол жерге көшірілді. 151-ші техникалық қызмет көрсету бөлімі екі күн ішінде 51 "Хуррикенді" жинады, оның ішінде 21 ұшақ үш күн ішінде іске қосылды. "Хуррикен" кемелері мұрынның астына үлкен "Вокс" шаң сүзгілері орнатылған, сондай-ақ сегіз емес, 12 пулеметпен қаруланған. Қосымша салмақ пен соғу оларды көтерілуді баяу және биіктікте маневрлеуді қиындатты, бірақ олар тиімді бомбалаушы болды. Жаңадан келген ұшқыштар 232-ші эскадрильяға бөлінді. Сонымен қатар, 488 (NZ) эскадрильясы, Буффало эскадрильясы, Ураганға айналды. 18 қаңтарда екі эскадрилья 226-шы топтың негізін құрады. Келесі күні 453-ші эскадрилья бес Wirraways және төрт NEI Glenn Martin бомбалаушыларына сегіз ұшақпен сүйемелдеуді қамтамасыз етті. Барлығы Мартиндер мен Уайрвейдің бірі жоғалып кетті. No 243 эскадрильясы 21 қаңтарда таратылды, ал 232 эскадрилья 22 қаңтарда, Гензан әуе тобы Калланг әуежайына шабуыл жасаған күні, іске қосылды. Осылайша, сол күні Оңтүстік-Шығыс Азияда "Хуррикан" үшін 232-эскадрильяның алғашқы жеңістері мен жеңістері болды. Қаңтар айының ортасында бомбалаушылардың көпшілігі Суматраға көшірілді. 36, 62 және 100 эскадрильяларының ұшақтары 26 қаңтарда Эндауда жапондық басқыншылық флотына қарсы сәтсіз шабуыл жасап, ауыр зардап шекті. 31 қаңтарда аман қалған ұшақтар Суматраға эвакуацияланды. Қаңтар айының ортасында 5-ші әуе корпусының үш сентайы Таиландқа Бирма кампаниясына қатысу үшін оралды және 3-ші әуе корпусы өзінің назарын Голландияның Шығыс Үндісіне аударды. Сингапурдағы соңғы ұшуға жарамды "Бюффель" аралдың құлауынан бес күн бұрын, 10 ақпанда ұшып кетті. RAAF және RNZAF ұшақ эскадрильялары ақпан айының басында Суматра мен Яваға кетті. Бұл жапондық ұшақтардың қаншасы Буффало эскадрильясы түсіргені толықтай белгісіз, бірақ RAAF ұшқыштары ғана кем дегенде 20-ны түсіре алды. Барлығы 80 адам қаза тапты, бұл көрсеткіш 1,3:1-ге тең. Сонымен қатар, "Бюффало" ұшақтары түсірген жапон ұшақтарының көпшілігі бомбалаушылар болды.

Малайя түбегіндегі өрлеу

1941 жылғы 11 желтоқсанда Таиландтан оңтүстікке қарай жылжудағы танктердің қолдауымен жапондық әскерлер Житра шайқасында одақтас әскерлерін жеңіп, Малаяның солтүстік-шығыс жағалауындағы Кота-Бару плацдармынан жылдам ілгерілеу арқылы солтүстік қорғанысын күйретті. Британдықтар жапондық теңіз операцияларын Малайя жағалауында тоқтатуға мүміндік таба алмады, бұл басып алушылар үшін аса құнды болып шықты. Одақтастардың әуе күштері дерлік қалмағандықтан, жапондықтар аспанда да басымдыққа ие болды, одақтас әскерлері мен азаматтық халықты әуе шабуылына ұшыратып, әлсіз қалдырды. Малайяның Пенанг аралы 8 желтоқсаннан бастап жапондықтармен күнделікті бомбаланды және 17 желтоқсанда тастап кететілді. Жапондықтарға асығыс түрде қару-жарақ, қайықтар, жабдықтар және жұмыс істейтін радиостанция қалдырылды. Пенангтен еуропалықтардың эвакуациясы және жергілікті тұрғындарды жапондықтардың ыстық-суына қалдыру британдықтарды ұятқа түсірді және оларды жергілікті халықтан алшақтатты. Тарихшылар "Британдық билігінің Оңтүстік-Шығыс Азиядағы құлдырауы Сингапурда емес, Пенангта басталды" деген пікірде. Дегенмен, эвакуацияға қатысқан көптеген адамдар оны қақтығыс ретінде қабылдамады. Бұл британдық жоғарғы бас қолбасшылығының бұйрығына жауап болды, ол Пенангтың сол кездегі әскери жағдайдың өзгеруіне байланысты ешқандай тактикалық немесе стратегиялық маңызы жоқ екенін түсінді. 23 желтоқсанда Үндістанның 11-ші жаяу әскер дивизиясының генерал-майоры Дэвид Мюррей Лайон қолбасшылықтан алынды. Қаңтардың бірінші аптасының соңына қарай Малаяның барлық солтүстік аймағы жапондықтардың бақылауына көшті. Сонымен қатар, Таиланд Жапониямен достық шартына қол қойды, осылайша олардың бекемдемелі әскери одағын аяқтады. Жапондықтар Таиландқа солтүстік Малайядағы бірнеше сұлтандықтардың үстінен қайтадан егемендік құқығын беруге рұқсат берді, осылайша оккупацияны нығайтты. 11-ші Үндістан дивизиясы жапондықтардың Кампарға шабуылын бірнеше күнге тоқтата алды, бірақ жапондықтар ауыр шығынға ұшырады, олар британдықтарды жеңу үшін танктері мен әуедегі басымдығын пайдалана алмады. 11-ші Үндістан дивизиясы жапондықтар Кампар позициясының оңтүстігіне теңізден әскер түсіргеннен кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Британдықтар Слим өзенінде дайын тұрған позицияларға қайта шегінді. Слим өзені шайқасында екі үнді бригадасы дерлік жойылды, жапондықтар таңғажайып шабуыл мен танктерді пайдаланып, түнгі шабуылда үлкен қиратуға ұшыратты. Бұл шабуылдың сәттілігі Персивалді 11-ші Үндістан дивизиясын 8-ші Австралия дивизиясымен алмастыруға мәжбүр етті және Куала-Лумпур қаласына жол ашты. Жапондық әскердің келесі мақсаты – Куала-Лумпур қаласы көп ұзамай құлдырады. Жапондықтар 1942 жылғы 11 қаңтарда қарсылықсыз қалаға кіріп, басып алды. Сингапур аралы енді басып алушы жапондық әскерінен 322 шақырымдай ғана қашықтықта болды.

Джохорды қорғау

Қаңтар айының ортасына қарай жапондықтар Оңтүстік Малайяның Джохор штатына жетті, онда 14 қаңтарда генерал-майор Гордон Беннетттің басқаруындағы Австралияның 8-ші дивизиясының әскерлерімен алғаш рет кездесті. Австралиялықтармен болған шайқастарда жапондықтар австралиялықтардың Гемастағы табанды қарсылығының нәтижесінде алғашқы маңызды тактикалық жеңіліске ұшырады. Гемчен көпірі маңындағы шайқас жапондықтар үшін қымбатқа түсті, олар 600-ға дейін адамды жоғалтты. Дегенмен, көпірдің өзі (шайқас кезінде қиратылған) алты сағаттың ішінде жөнделді. Жапондықтар австралиялықтарды Гемастан батысқа қарай айналып өтуге тырысқанда, 15 қаңтарда жарым аралының батыс жағалауында, Мұар өзені маңында науқанның ең қанды шайқастарының бірі басталды. Беннетт 45-ші Индиялық бригадасын – жаңадан құрылған және толық дайын емес бөлімше – өзеннің оңтүстік жағалауын қорғауға жіберді, бірақ бұл бөлімше теңізден келген жапондықтардың шабуылына ұшырап қоршауға түсті. Бригада, командирі бригадир Х.К. Дункан мен оның үш батальон командирі қаза болғандықтан, тиімсіз күйреп қалды.