Майрти́н О́ Ка́дхайн: Ирланд суретшісі және тілді жаңартушысы

Кіріспе

Ирландия жазушысы (1906–1970)

Майрти́н О́ Ка́дхен (; 20 қаңтар 1906 – 18 қазан 1970) – ХХ ғасырдың ең белгілі ирланд тіліндегі жазушыларының бірі. Ең көп танымал 1949 жылғы «Кре́ на Ки́лле» романымен, О́ Ка́дхен ирланд тіліндегі қазіргі әдебиетке әдеби модернизмді қайта енгізуде маңызды рөл атқарды, ол 1916 жылы Патрик Пи́рстің атылуынан бері тоқырап қалған еді. Саяси тұрғыдан О́ Ка́дхен ирланд республикашылы мен діни емес марксизмді ұстанған, «Athghabháil na hÉireann» («Ирландияны қайта басып алу») идеясын жақтады (бұл деколонизация және қайта гаэльдік ету мағыналарын білдіреді). О́ Ка́дхен сонымен қатар Азамат соғысынан кейінгі Ирландия Республикалық Армиясының мүшесі болды және Төтенше жағдай кезінде Курра́ лагерінде Брендан Беханмен және көптеген басқа ИРА мүшелерімен бірге Ирландия армиясымен ұсталды.

Әдеби мансап

Коннемарада туған ол мектеп мұғалімі болды, бірақ Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) мүшесі болғандықтан жұмыстан босатылды. 1930 жылдары ол ИРА-ның жұмылдыру офицері қызметін атқарды, соның ішінде жазушы Брендан Беханды да қатарына қосты. Осы кезеңде ол туған тілдерді қолдаушылардың жер кампаниясына қатысты, нәтижесінде Мейт округінде Ратх Кейн нео-Гаелтахты құрылды. Кейіннен ол тұтқындалып, төтенше жағдай жылдары Килдар округіндегі Кюрра лагерінде интернировкаға алынды, себебі ол ИРА-мен байланысын жалғастырды. О Кадхеннің саясаты – ирландтық республикалық идеология, марксизм және радикалдық саясаттың қосындысы, содан кейін риторикалық антиклерикализммен жұмсатылған. Алайда, ирланд тілін жаңғырту туралы жазбаларында О Кадхен Ирландиядағы Католик шіркеуіне өте практикалық көзқарас танытты, бірақ католик дін қызметкерлерінен тілді жаңғыртуға міндеттеме талап етті. Оның пікірінше, шіркеу бәрібір бар болғандықтан, дінбасылар өз пастваларына ирланд тілінде үн қатуға көбірек дайын болса, жақсы болар еді. Жазушы ретінде О Кадхен 1916 жылы Патрик Пирстің атылуынан кейін көбінесе тоқырап қалған ирланд тіліндегі модернистік әдебиеттің қайта жандануының маңызды бөлігі болып есептеледі. О Кадхен Коннахт ирланд тілінің Коннамара Теас және Коис Фаррайдж диалектілерінен өзінің жазбалары үшін әдеби тіл жасады, бірақ оны тіпті Коннамара диалектісінің нақты бейнесі қажет емес жағдайларда да грамматика мен орфографияда артық диалектілік қолдануда айыптады. Ол басқа диалекттерден, классикалық ирланд тілінен және тіпті шотланд гаэл тілінен сөздерді қарызға алумен тәжірибе жасады. Сондықтан О Кадхеннің жазған көптеген нәрселері, тілдік экспериментатор Лайам С. Гоганның поэзиясы сияқты, ана тілі емес адам үшін түсіну қиын деп есептеледі. Ол көптеген қысқа әңгімелердің авторы болды. Оның әңгімелер жинақтарына Cois Caoláire, An Braon Broghach, Idir Shúgradh agus Dháiríre, An tSraith Dhá Tógáil, An tSraith Tógtha және An tSraith ar Lár кіреді. Ол сонымен қатар үш роман жазды, олардың ішінде тек Cré na Cille ғана оның өмірінде жарық көрді. Қалған екеуі, Athnuachan және Barbed Wire, жақында ғана басылып шықты. Ол Чарльз Кикхэмнің "Салли Кавана" романын ирланд тіліне Saile Chaomhánach, nó na hUaigheanna Folmha деп аударды. Ол сонымен қатар бірнеше саяси немесе лингво-саяси памфлеттер жазды. Оның саяси көзқарастарын Теобальд Вольфтан бері ирландтық ұлтшылдық пен радикализмнің дамуы туралы кішкентай кітабында оңай байқауға болады, Tone Inné agus Inniu; ал 1960 жылдардың басында ол – жартылай ирланд тілінде, жартылай ағылшын тілінде – Ирландия батысындағы тілдің әлеуметтік жағдайы мен нақты қолданылуын жан-жақты зерттеді, бұл еңбек An Ghaeilge Bheo – Destined to Pass деген атпен жарық көрді. 1969 жылдың тамызында ол сөз сөйледі (Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae деп жарияланды), онда ирланд тілінде сөйлейтіндердің "athghabháil na hÉireann" немесе Джеймс Коннолли алғаш рет қолданған термин бойынша "Ирландияны қайта бағындыру" ролі туралы айтты. Ол Диармайд О Суиллеабхайнмен бірге 1960 жылдары пайда болған ең инновациялық ирланд тіліндегі авторлардың бірі саналды. О Кадхеннің шығармаларын редакциялауда жиі қиындықтар туындады, бірақ жарық көрмеген жазбалары Athnuachan жарық көргеннен бері кем дегенде екі жылда бір рет жарық көріп келеді. 1956 жылы, 50 жасқа толғанда, ол Дублиндегі Тринити колледжінің ирланд тілі кафедрасында лектор болып тағайындалды, бірақ оның академиялық дәрежесі немесе басқа да әдеттегі академиялық білімі болған жоқ. Ол 1969 жылы он төрт жылдан кейін ирланд тілінің доценті және кафедра меңгерушісі болып тағайындалды. 1970 жылы ол кафедра профессоры болып тағайындалды және сол жылы қайтыс болғанға дейін университет мүшесі болды. О Кадхеннің есімі Тринити колледжінің Даблиндегі лекциялық залының атына берілді. Университеттің ирланд тілі бөлімінде оның қола бюсті де орнатылған.

Born in Connemara, he became a schoolteacher but was dismissed due to his Irish Republican Army (IRA) membership. In the 1930s he served as an IRA recruiting officer, enlisting fellow writer Brendan Behan. During this period, he also participated in the land campaign of native speakers, which led to the establishment of the Ráth Cairn neo Gaeltacht in County Meath. Subsequently, he was arrested and interned during the Emergency years on the Curragh Camp in County Kildare, due to his continued involvement in the IRA. Ó Cadhain's politics were Irish republicanism mixed with Marxism and Radical politics, and then tempered with a rhetorical anti clericalism. In his writings, however, concerning the revival of the Irish language, Ó Cadhain was very practical about the Catholic Church in Ireland but demanded commitment to the language revival from Roman Catholic priests. It was his view that, as the Church was there anyway, it would be better if the clergy were more willing to address their Faithful in the Irish language. As a writer, Ó Cadhain is acknowledged to be a major part of the revival of modernist literature in the Irish, where it had been largely dormant since the execution of Patrick Pearse in 1916. Ó Cadhain created a literary language for his writing out of the Conamara Theas and Cois Fharraige dialects of Connacht Irish, but he was often accused of an unnecessarily dialectal usage in grammar and orthography even in contexts where a realistic depiction of the Connemara vernacular wasn't called for. He was also happy to experiment with borrowings from other dialects, Classical Irish and even Scottish Gaelic. Consequently, much of what Ó Cadhain wrote is, like the poetry of fellow Linguistic experimentalist Liam S. Gógan, reputedly very hard to understand for a non native speaker. He was a prolific writer of short stories. His collections of short stories include Cois Caoláire, An Braon Broghach, Idir Shúgradh agus Dháiríre, An tSraith Dhá Tógáil, An tSraith Tógtha and An tSraith ar Lár. He also wrote three novels, of which only Cré na Cille was published during his lifetime. The other two, Athnuachan and Barbed Wire, appeared in print only recently. He translated Charles Kickham's novel Sally Kavanagh into Irish as Saile Chaomhánach, nó na hUaigheanna Folmha. He also wrote several political or linguo political pamphlets. His political views can most easily be discerned in a small book about the development of Irish nationalism and radicalism since Theobald Wolfe Tone, Tone Inné agus Inniu; and in the beginning of the sixties, he wrote – partly in Irish, partly in English – a comprehensive survey of the social status and actual use of the language in the west of Ireland, published as An Ghaeilge Bheo – Destined to Pass. In August 1969 he delivered a speech (published as Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae) in which he spoke of the role Irish speakers should take in 'athghabháil na hÉireann', or the 'reconquest of Ireland' as James Connolly first coined the term. He and Diarmaid Ó Súilleabháin were considered the two most innovative Irish language authors to emerge in the 1960s. Ó Cadhain had frequent difficulties getting his work edited, but unpublished writings have appeared at least every two years since the publication of Athnuachan in the mid nineties. In 1956, aged 50 years of age, he was appointed as a lecturer in the Department of Irish in Trinity College Dublin despite not having a degree or other typical academic credentials. He was appointed associate professor of Irish and Head of department fourteen years later in 1969. In 1970 he was appointed as Chair (full professor) and was made a fellow of the university before his death that same year. A lecture hall in Trinity College Dublin is named after Ó Cadhain. There is also a bronze bust of him in the Irish department of the university.

Саяси қызмет

О Кадхеннің ирланд республикашылдығына деген қызығушылығы ол "An Phoblacht" газетін оқып бастағаннан кейін артты. Бұл газеттің Ирланд Республикалық Армиясымен тығыз байланысы бар еді және мақалаларын ағылшын және ирланд тілдерінде жариялайтын. Камуста, Галвей графтығында (ирланд тілінде сөйлейтін Гаэлтахт ауылы) тұрғанда, ол 1918 жылдан бері ИРА мүшесі болған Сеосам Мак Матунамен бірге тұрды. Мак Матунамен өткізген уақыты оны республикашылдыққа одан әрі жетеледі және ақырында Мак Матуна О Кадхенді ИРА-ға қосты. 1932 жылы О Кадхен, Мак Матуна және Кри́сто́р Мак Аунгуса (жергілікті мұғалім, белсенді және округтік кеңесші) бірлесіп Ирландияның Гаэлтахт аймақтарында тұратын халықтың мүддесін қорғау үшін Cumann na Gaedhealtachta (Гаэлтахт қауымдастығы) құрды. 1936 жылы ол Muinntir na Gaedhealtachta (Гаэлтахт халқы) деп аталатын ұқсас ұйым құрды. Осы ұйымдардың жетістіктерінің бірі – Мэт графтығында жаңа ирланд тілінде сөйлейтін қауымдастық құрылған Ráth Chairn Gaeltacht болды. О Кадхен ирланд тілінде сөйлейтіндердің гүлденуі үшін, тілді дамытуға жасалатын күш-жігерді, ирланд тілінде сөйлейтіндерге жұмыс істеуге жақсы жер берумен үйлестіру қажет екенін, осылайша оларға экономикалық сәттілікке қол жеткізуге мүмкіндік беру керектігін айтты. Куррақта болғаннан кейін О Кадхен саясаттан қол үзді және жазуға көшті. Ұзақ уақыт бойы ол ирланд республикашылдығына наразы болды, бірақ 1960 жылдары оның көзқарасына қайтадан ортақтасты. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар басталғанда, ол британдық үстемдікке қарсылықты және қарулы күрес идеясын құптады, сондай-ақ жағдайға қатысты марксистік көзқарасын қайталады: "капитализмтің де, шекараның да жойылғаны жөн". 1960 жылдары ол тағы да ирланд тілін қолдау науқанына қатысты, бұл жолы Misneach ("Батылдық") тобымен бірге. Бұл топ реформаторлардың студенттерге бітіру куәлігін алу үшін ирланд тілінен емтихан тапсыру міндетті емес деп талап етуіне, сондай-ақ мемлекеттік секторда жұмыс іздеушілерге ирланд тілінде сөйлей білуді талап етуіне қарсы тұрды. Misneach валлий тілінің жақтаушысы және Plaid Cymru партиясын құрған Саундерс Льюистің ықпалымен азаматтық мойынсұнбау тактикасын қолданды. О Кадхен 1969 жылғы азаматтық құқық қозғалысының, Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachtaның маңызды тұлғасы болды.

Ó Cadhain's interest in Irish republicanism grew after he started reading An Phoblacht, a republican newspaper with strong links to the Irish Republican Army that publishes articles in both English and Irish. While living in Camus, County Galway (an Irish speaking Gaeltacht village) he resided with Seosamh Mac Mathúna, who had been a member of the IRA since 1918. His time with Mac Mathúna further brought him down the path of republicanism and eventually, Mac Mathúna brought Ó Cadhain into the IRA. In 1932 Ó Cadhain along with Mac Mathúna and Críostóir Mac Aonghusa (a local teacher, activist and county councillor) founded Cumann na Gaedhealtachta (The Gaeltacht Association), a pressure group to lobby on behalf of those living in Ireland's Gaeltacht areas. He formed a similar group in 1936 called Muinntir na Gaedhealtachta (the Gaeltacht People). One of the successes of these groups was the establishment of the Ráth Chairn Gaeltacht, in which a new Irish speaking community was created in County Meath. Ó Cadhain had argued the only way by which Irish language speakers could thrive was if efforts to promote the language were coupled with giving Irish speakers good land to work, so as to give them an opportunity at economic success as well. Following his time in the Curragh, Ó Cadhain pulled back from politics to focus on his writing. For a long period he became bitter about Irish republicanism, but by the 1960s once again identified with its outlook. At the onset of the Troubles in Northern Ireland, he welcomed resistance to British rule as well as the idea of an armed struggle, and once again stated his Marxist outlook on the situation; "capitalism must go as well as the Border". During the 1960s, he once again threw himself into campaigning on behalf of the Irish language, this time with the group Misneach ("Courage"). The group resisted efforts by reform groups to no longer make it compulsory for a student to pass an Irish examination to receive a Leaving Certificate, as well as a requirement that those seeking employment in the public sector needed to be able to speak Irish. Misneach used civil disobedience tactics influenced by Saunders Lewis, the Welsh language advocate and founder of Plaid Cymru. Ó Cadhain was a key figure in the 1969 civil rights movement, Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta.

Жеке өмір

1970 жылғы 18 қазанда Дублинде қайтыс болды және Маунт Джером бейістігінде жерленді.

Романдар

Атнаухан. Козейм. Бейл Атта Клиат 1995 (өлімнен кейін)
Тікенді сым. Редакторы: Катал О’Хайнл. Косейм, Бейл Атта Клиат 2002 (өлімнен кейін)
Cré na Cille. Саирсеал агус Дилл, Бейл Атта Клиат 1949/1965 жж. «Лас тозаң» деп аударылған. Йель Маргеллос, Нью-Хейвен 2015; «Қабір топырағы». Йель Маргеллос, Нью-Хейвен 2016.

Қысқа әңгімелер жинағы

Браун Брогач. "Ан Гум", "Бейл Атта Клиат" 1991 ж.
"Коис Каолайр". Саирсеал – О Маркай, "Бейл Атта Клиат" 2004 ж.
Idir Shúgradh agus Dáiríre. "Офис ан tSолатыр", "Бейл Атта Клиат" 1975 ж.
"Екі құрылыс". Саирсеал агус Дилл, "Бейл Атта Клиат" 1970/1981 ж.
"Құрылған серия". Саирсеал агус Дилл, "Бейл Атта Клиат" 1977 ж.
Саирсель О Маркай, "Бейл Атта Клиат" 1986 ж.
"Жарқын қалаға апаратын жол". Poolbeg Press, Дублин 1981 ж.
"Екі әңгіме / Two Stories". Арлен Хаус, Галвей 2007 ж.
"Кілт / The Key". Dalkey Archive Press, Дублин 2015 ж.
"Күннің қалдықтары". Йель университетінің баспасы, Нью-Хейвен 2019 ж.

Журналистика және әр түрлі жазбалар

Фоклоир Мхаиртин Уи Чадхан. (лексикографиялық еңбек, 1937 және 1946 жылдар аралығында жазылған және құрастырылған) An Gúm, Baile Átha Cliath 2021
Caiscín. (Irish Times газетінде 1953–56 жылдары жарияланған мақалалар. Айндриас О Катасайг редакциялаған.) Coiscéim, Baile Átha Cliath 1998
Tone Inné agus Inniu. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1999
Ó Cadhain i bhFeasta. Сеан О Лайхин редакциялаған. Clódhanna Teoranta, Baile Átha Cliath 1990
An Ghaeilge Bheo – Өмірден өтуге тағдырланған. Сеан О Лайхин редакциялаған. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002. Caithfear Éisteacht! Мхаиртин Уи Чадханның Comhar журналында жарияланған эсселері (яғни Мхаиртин О Чадхайнның Comhar ай сайынғы журналында жарияланған мақалалары). Лиам Прут редакциялаған. Comhar Teoranta, Baile Átha Cliath 1999