Кіріспе

Кельт тілдерінің атасы

Протокельт тілі немесе ортақ кельт тілі – барлық белгілі кельт тілдерінің гипотетикалық ата-бабасы және прото-үнді-еуропа тілінің ұрпағы. Бұл тіл жазбада кездеспеген, бірақ салыстырмалы әдіс арқылы ішінара қайта құрастырылған. Протокельт тілі шамамен б.з.д. 1300-800 жылдар аралығында қолданылған деп есептеледі, одан кейін ол әртүрлі тілдерге бөліне бастады. Протокельт тілі көбінесе Урнфилд мәдениетімен және әсіресе Холштатт мәдениетімен байланыстырылады. Кельт тілдері үнді-еуропа тілдерінің басқа тармақтарында кездеспейтін итальян тілдерімен ортақ белгілеріне ие, бұл ертеректе итало-кельт тілдік бірлігі болғанын көрсетеді. Қазіргі уақытта протокельт тілі салыстырмалы әдіс арқылы кейінгі кельт тілдеріне сүйене отырып қайта құрастырылуда. Континентальдық кельт тілі протокельт тілінің дыбыстануына және морфологиясына көптеген дәлелдер келтірсе де, жазба материалдары синтаксисті сенімді түрде қайта құруға жеткіліксіз, бірақ Континентальдық галл және кельтибер тілдерінде толық сөйлемдер сақталған. Сондықтан, қайта құрудың негізгі көздері – аралдық кельт тілдері, ең көне әдебиеттері ежелгі ирланд және орта уэльс тілдерінде кездеседі, олардың авторлары 6-шы ғасырда гүлденген.

Кездесу

Протокельт тілі көбінесе қола дәуірінің соңына, шамамен б.з.д. 1200–900 жылдарға жатқызылады. «Темір» деген протокельт сөзін (әдетте *īsarnom деп жазылады) қайта құру мүмкіндігі көптен бері жеке кельт тілдерінің бөлінуі темір дәуірінде (б.з.д. 8 ғасырдан б.з.д. 1 ғасырға дейін) басталмағанын көрсетеді; әйтпесе, туысқан тілдер металл үшін өздеріне тән, байланыссыз сөздерді дамытқан болар еді. Дегенмен, Шумахер мен Шрайвер протокельт тілінің б.з.д. 13 ғасырында, яғни Италияның солтүстік-батысындағы Канеграт мәдениеті мен Орталық Еуропадағы Урнфилд мәдениетінің кезінде пайда болғанын ұсынады, бұл айырмашылықтың қола дәуірінде-ақ басталуы мүмкін екенін көрсетеді.

Үнді-индоевропалық тілден дыбыстық өзгерістер

Прото-индоевропа тілінен (ПИЕТ) Прото-кельт тіліне (ПК) фонологиялық өзгерістерді былай қорытындылауға болады. Өзгерістер шамамен хронологиялық ретпен келтірілген, ал бұрынғы өзгерістердің нәтижесінде жұмыс істейтін өзгерістер тізімде кейінірек көрсетілген.