Кіріспе

Момби – Л. Франк Баумның балаларға арналған классикалық «Оз кітаптары» сериясындағы ойдан шығарылған кейіпкер. Ол екінші «Оздың керемет елі» (1904) кітабындағы ең маңызды қарсыласы және басқа да туындыларда еске алынады. Момби Оздың құрастырылған тарихында маңызды рөл атқарады. Кейіпкер бастапқыда принцесса Озманы таққа отыруына кедергі келтіру үшін сиқырлаған қарапайым қарт әйел ретінде бейнеленген. Кейінірек Баум оның бір кезде Гилликин елін жаулап алып, Солтүстік зұлым сиқыршысы ретінде билік еткенін, бірақ Солтүстіктің Жақсы сиқыршысы оны тақтан түсіргенін нақтылады. Сонымен қатар, Момби Озманың әкесін (Пастория патшасы) және әкесінің әкесін құл қылды, осылайша Оздың патшалық отбасын жойды және өзіне, сондай-ақ Шығыс, Батыс және Оңтүстік зұлым сиқыршыларына жерді жаулап, бөлісуге мүмкіндік берді. Озма ханшайымын сиқырынан босатуға мәжбүрлегеннен кейін, Оңтүстіктің Жақсы сиқыршысы Глинда Момбиді барлық сиқырлық күштерінен айыратын қуатты сусын ішуге мәжбүр етті. Момби Баумның кітаптарында енді пайда болған жоқ. Рут Пламли Томпсонның «Оздың жоғалған патшасы» (1925) романында сиқыршы тағы да жағдайды ушықтырады, ал кітаптың соңында Момбиге сирек кездесетін Оз жазасы ретінде су шашылып, Батыс зұлым сиқыршысы сияқты еріп кетеді, одан тек оның буылған аяқ киімдері ғана қалды. Баум Оздағы барлық сиқыршылар суға тигенде өледі деп ешқашан айтпаған, бірақ Рут Пламли Томпсон және Рэйчел Пейс сияқты бірнеше кейінгі авторлар осы тұжырымға келді. Момби Джек Пампкинхедтің «Lucky Bucky in Oz» (1942) кітабында қайта тірілгендей көрінеді.

Оздың керемет елі

Оз еліне келгеннен кейін және өзін жаңа үстем билеуші деп жариялағаннан соң, сиқыршы үш рет құпия сапармен Момби деп аталатын маңызсыз сиқыршыға барды. Ол Оздың солтүстік бөлігінде тұрып, қара сиқырмен айналысып, жауларына қарғыс пен сиқыр салған. Оздың қайтыс болған бұрынғы патшасы Пасторияның күрделі құлауынан кейін, сиқыршы патшаның кішкентай қызы, принцесса Озманы алып, оны ескі сиқыршыға жасырын тапсырды. Осылайша Оз империясының тағына мұрагер қалдырмады. Оны алған соң Момби сәбиді жасырып қойды. Оз халқының танымауы үшін, Момби ханшайымды Тип есімді жас ұлға айналдырып, оның кім екенін білмеуіне қол жеткізді. (Түрлену – Момбинің шеберлігі еді). Бұрын Озманың әкесі мен атасының түрмешісі болғандықтан, Момби Типті де құл ретінде ұстады, ол өсіп келе жатқанда. Момбидің алғашқы қарсыласы Солтүстік Жақсы Сиқыршы болды. Гилликиндерді Момбинің қолынан босатқаннан кейін, Жақсы Сиқыршы өзінің иелігінде басқа сиқыршыларға тұруға тыйым салды. Жеңілгеніне қарамастан, Момби тірі қалды. Ол өзін қарапайым сиқыршы қыз ретінде көрсетіп, жүгері егістіктері, төрт мүйізді сиыр және шошқалары бар тыныш шаруашылыққа қоныстанды. Бір күні Момби Доктор Никидик есімді бұзық сиқыршыға барып, одан Өмір ұнтағын сатып алды, оны Джек Көкбасқа жан беру үшін қолданды. Тип оны қорқыту үшін Джек жасады, сондықтан жаза ретінде Момби Типті мәрмәр мүсінге айналдыратын эликсир жасады. Сол түні Тип қашып кетіп, Джекпен бірге кетті. Генерал Жинжурдың көтерілісші әскері Изумруд қаласын басып алғанда, Жинжур биліктен шеттетілген Қорқытқыштың Тәңірқұлымен бірге келіп, патшалық тақты қайтарып алуы мүмкін деп қорқыды. Жинжур Момбиден көмек сұрады, ол да Қорқытқышқа қосылған Типті қайта қолға түсіруді үміттене келісті. Гилликин елінен шығып, Оздың жаңа, өзін-өзі тағайындаған патшайымы Жинжурмен біріккеннен кейін, Момби енді Солтүстік Жақсы Сиқыршының билігінде болмады. Қорқытқыш тақты қайтару үшін көмек сұрап Глиндаға барды, бірақ ол бас тартты және принцесса Озманың заңды билеуші екенін түсіндірді. Содан кейін ол Пасторияның қызының тағдырын білуге кірісті. Момби Глиндадан алаяқтауға тырысып, қашуға әрекеттенді, түрленулер арқылы – Джелия Джамб қызметшісінен гүлге және ақырында Гриффинге дейін, бірақ Солтүстіктің бұрынғы зұлым сиқыршысы Оңтүстік Жақсы Сиқыршысына тең келмеді. Шындығында, Глинда Солтүстіктің Жақсы Сиқыршысынан да қатал қарсылас болып шықты. Ол Момбиді тұтқындап, ханшайымның қайда екенін айтуға мәжбүр етті. Момби Озманы дұрыс түріне келтірді, ал Глинда Момбидің сиқырлы күштерін алып тастады. Алдымен, Тип Момбиге қартайған шағында оның зұлымдықтарына қарамастан көмектесетінін уәде берді. Баум Озманы мейірімді, кешірімді және қайырымды тұлға ретінде жазды; емес, кекшіл билеуші.

Кейінгі кітаптары

Рут Пламли Томпсонның "Оздың жоғалған патшасы" романында Дороти Момбиді жасаған жамандықтары үшін сумен қуалауды ұсынады, ал принцесса Озма оны өзі бұйырады. Л. Фрэнк Баум судың барлық сиқыршыларды жоя алатынын ешқашан айтпаған, бірақ Томпсон оны әрине болжаған. Сонымен қатар, Л. Фрэнк Баумның түпнұсқа Дороти мен Озма ешқашан ешкімді өлтірмейтін еді; Дороти Баумның "Оздың ғажайып сиқыршысы" романында Эм және Генриді көру үшін де Батыс зұлым сиқыршысын өлтіруге дайын емес еді, ал Озма Баумның "Оздың зәргүлді қаласы" романында бүкіл жерін жаулап алу алдында тұрған кезде де өз жауларын жоюға дайын емес еді. Ең бастысы, Томпсонның кітабындағы оқиғалар Баумның Момбиді қартайған шағында Озманың өзі қамтамасыз ететінін нақтылауына тікелей қайшы келеді. "Момби" "Оз" кітабындағы "Бақытты Бэкиде" пайда болады, онда Джек Көкүршектің ескі сиқыршының сиқырлы суреті қабырғадан түсіп, қиындық тудырады. Марш Лаумер Рут Пламли Томпсонның кітабынан оның "өлімін" кері қайтарып, өзінің ревизионисттік "Озға қоштасу" кітабында сиқыршыны зиянсыз кейіпкерге қайта жаңғыртты. Сол сияқты, Oziana журналында, Халықаралық Оз сиқыршысы клубының ресми көркем әдеби журналы, №38, Дэвид Тайдың "Атқарушы шешімдер" әңгімесінде "Оздың жоғалған патшасы" кітабындағы оқиға Баум сипаттаған Озмамен үйлестіріледі, бұл, шын мәнінде, ол Момбиді өлтірмегенін көрсетеді. Момби мен Тип Грегори Магуайрдың екінші Оз романында камео түсіреді (бірақ тек Типтің аты аталады). Магуайрдың төртінші Оз романында, "Оздан тыс", Момби ("Момбей" деп жазылады) маңызды рөл атқарады. Бұл кітапта Момбей "Адал Оздың" қалған бөлігімен соғысып жатқан Мунчкинландияның билеушісі болды; Мунчкинландия әскерлері генерал Джинжурияның қол астында. Магуайр Момбиді күн сайын сыртқы түрін өзгертетін күшті әйел ретінде таныстырады, бұл, мүмкін, "Озға оралу" фильміне сілтеме болып, онда Момби бас алмастырушы Евит Лангвидере ханшайымымен біріктірілген. Тип Рейнге (Батыстың зұлым сиқыршысы Эльфабаның немересі) Момбей құм арқылы жүріп, "бірден-бір герцогинядан" оның басы мен денесінің пішінін қалай өзгерту керектігін үйренді деп айтады. "Оздың керемет елі" секілді, Момби / Момбей принцесса Озманы жігіт Тип түріне айналдырды; алайда, Магуайрдың Озінде сиқырлау шамамен бір ғасырға созылады. Момбей Лирді (Эльфабаның ұлы және Жаңбырдың әкесі) ұрлап алып, оны филге айналдырады. Кейін Момбейдің әскері драконның көмегімен Изумруд қаласына шабуыл жасайды. Кейінгі бас тарту шарттарын талқылау конференциясында Момбей Лирді өзінің дұрыс нысанына қайтару үшін "Жоғалғанды алға шақыру" деп аталатын сиқырды қолданады; сиқыр байқамай-ақ Типті өзінің шынайы нысанына (Озма) қайтарады және Райнның табиғи жасыл терісін қалпына келтіреді. Сиқырдың жағдайлары "Оздың ғажайып елі" кітабындағыдан мүлдем өзгеше болғанымен, оның егжей-тегжейі Баумның сипаттамасына және Джон Р. Ниллдің Момби сиқырлы суретіне өте ұқсас.

Кино және теледидар

Батыстың зұлым сиқыршысы 1910 жылы түсірілген үнсіз фильмде "Оздың керемет сиқыршысы" атты ұқсас есіммен "Момба" деп аталды, бірақ ол Момби емес, осы кейіпкерге негізделген. Момби есімді сиқыршы 1914 жылы түсірілген "Оз елінің қорқытқышы, патшасы" фильмінде де көрінеді. Персонаж В. В. Денслоудың Батыстың зұлым сиқыршысын бейнелегеніне ұқсайды (көз жамылғысы, шұлықтары және шашағы бар), ал оның оқиғадағы рөлі "Оздың керемет сиқыршысы" романындағы Батыстың зұлым сиқыршысына негізделген және "Оздың қорқыныштысы" романындағы сиқыршы Блинкиге шабыт берді. Момби 1969 жылы "Оздың керемет елі" көркем фильмінде, шынайы аты Франсиска Баум (Л. Франк Бауммен ешқандай байланысы жоқ) Зисканың рөлін ойнады. Ол "Өмір ұнтағы" деген қорқынышты әнді орындайды, өзін мақтан тұтатын сиқыршы деп жариялайды және Типтің оны солай атауына мүлдем мән бермейді. Оның сыртқы келбеті көбінесе Маргарет Гамильтонның "Оз сиқыршысы" (1939) фильміндегі кейіпкеріне ұқсас, бірақ шашы төмен, көзінің астында қара дөңгелектер, сұрғылт келбеті және тығыз жүріс. Оның киімінде қызғылт түсті бояу бар, ол Баумның кітаптарына сәйкес оның Гилликиндік шығу тегін көрсетеді. Момби - 1972 жылы түсірілген "Оз еліне саяхат" мультфильмінің басты антагонисі, бұл фильм Виктор Флемингтің "Оз сиқыршысы" романының жалғасы және "Оздың ғажайып елі" романына негізделген. Фильмде Момби (Этель Мерманның дауысы) Шығыс пен Батыс зұлым сиқыршыларының туысы болып табылады. Ол сиқырлы жасыл пилдермен Қорқытқышты құлатуға тырысады. Дороти, Глинда және "Күбі бас" оның жоспарларын бұзғанда, ол өзін Розаға айналдырады, "Оздың керемет елі" романындағыдай; алайда, бұл бейімделуде розаны филдердің бірі таптап кетеді, ал Момби қаза табады. Ол фильмде "Айғыр ешқашан ұмытпайды" және "Егер сіз сиқыршы болсаңыз (Сиқыршы болыңыз!)" атты екі комедиялық ән орындайды, Этель Мерманның өзіне тән тікелей стилінде. 1985 жылы "Озға қайту" фильмінде Момби кейіпкері (Жан Марш бейнелеген) серияның үшінші кітабынан, "Оздың Озмасынан" шыққан Лангвидере ханшайымымен біріктірілді және ол Момби ханшайымы деп аталды. Бұл жерде ол қара шашты, есі бұзылған және зұлым орта жастағы сиқыршы ретінде бейнеленеді. Ол - құдайдан қорқатын қорқақ, ол Ном короліне жалбарынады және оның өміріне реніш білдірсе, одан жалбарынады. Ол Ном Королімен келісім жасайды, егер ол принцесса Озманы өзінің сиқырлы айнасында тұтқындаса, ол оны ханшайым етіп, оған отыз әдемі бас береді (олардың екеуін Софи Уорд пен Фиона Виктория бейнелейді), ол көңіл-күйіне байланысты ауыстыра алады. Ол сондай-ақ, оған Смарагдты қала береді. Момби сонымен қатар Өмір ұнтағын да сақтайды. Дороти өзінің сарайында "Принцесса Момбиді" кездестіргенде, Момби Доротидің басын жақсы көреді және оны мұнараға бұғаулап, қыз ересек болған кезде оның басын алып тастауды жоспарлайды. Алайда Дороти қашып кетеді және өмір ұнтағын ұрлап алады, онда Момбидің шынайы басы бар. Өкінішке қарай, ол Дороти есімін айқайлайтын бас оянады, осылайша басқа да бас оянады, олардың барлығы оның есімін айқайлай бастайды. Ақырында, барлық айқай-шу Момбидің бассыз денесін оятады, ол Доротиді аяусыз қудалайды, бірақ қыз қашып құтыла алады. Өзінің шынайы басын киіп, Момби өзінің зұлым қолбасшыларын Доротиге жібереді. Фильмнің шыңына жеткенде, Ном Королі Момбиді өзіне сәтсіздікке ұшырағаны үшін сиқырлы торға қамап қояды. Баумның түпнұсқа кітабындағыдай, Момби әңгіменің соңында барлық сиқырлы күшінен айырылады (фильмде Глинда емес, Дороти). Принцесса Озма тұтқынға алынған Момбиді кешірсе де, Жер бетіндегі оның теңеуі - медбике Уилсон, доктор Дж. Б. Уорли басқаратын психиатриялық клиниканың бас медбикесі. Екеуі клиникадағы аппараттарды пайдаланып, бейтаптардың миын бүлдіріп жатыр. Күн күркіреген кезде электр қуаты өшіп қалғанда, медбике Уилсон Доротиді қуып, жоғалтады. Дороти Канзасқа оралғаннан кейін, ол медбике Уилсонның тұтқындалып, ат арабасында қамауға алынғанын, ал доктор Ворлидің найзағайдан болған өрттен қаза тапқанын көреді. 1986 жылы аниме адаптациясында "Озу но Махоцукай", Момби орта жастағы, ауыр көрініске ие. Ол өзінің Гилликиндік тамырларына сәйкес, осы серияда қызғылт шашты. 1988 жылы полякша кескінді мультфильмдер сериясында "W krainie czarnoksiężnika Oza" (Оз сиқыршысы елінде), ол "Оздың керемет сиқыршысы" және "Оздың керемет елі" сериалдарын бейімдеген, Момби (Алина Буковскаяның дауысы) "Батыстың зұлым сиқыршысы" деген атпен пайда болды (түпкілікті сиқыршы Шығыс зұлым сиқыршысымен біріктіріліп, "Шығыстың зұлым сиқыршысы" деп аталады). Ол қара шашты, жұқа, қызыл шашты, қоңыр плащты, "Ақ қар мен жеті жұлдыз" фильміндегі сиқыршыға ұқсас. Ол сондай-ақ, Жинжурге өзінің жақсы мінезді, тоқ әйел ретінде танысады. Ол "Once Upon a Time" сериалында қысқаша айтылады, "Солтүстіктің зұлым сиқыршысы" ретінде, ол Ник Чопперді, Станұмды Шығыстың зұлым сиқыршысы емес, қалайша қалайы адамға айналдырды. "Emerald City" телесериалында Момби - Фиона Шоу бейнелеген, дәріханашы ретінде танысатын сиқыршы, есімсіз қалада тұрады, ол Типті өз үйінде тұтқындап, оны қара эликсир арқылы жыныстық айырмашылыққа ие етеді. "The Oz Kids" фильмінде Момби өзінің күштерін қайта қалпына келтіріп, Глинданы, қалайы адамды, қорқытқышты, ессіз арыстанды, Ном королін, Доротиді және оның күйеуін, Зебті Озды басып алу үшін ұрлайды. Олардың балаларын да қудалайды, олар Момбидің Сиқырлы белдеуге қол жеткізуіне кедерес келтіруге тырысады. Доротидің қызы Дот Момбиді тыйым салынған бұлақтан ішуге алдайды, бұл Момбидің жадын жоғалтуына себеп болады. Содан кейін Дот Момбиге ол балаларды жақсы көретін, аспандағы сарайда тұратын мейірімді қарт әйел екенін айтады.