Кіріспе

1904 жылы Л. Франк Баумның балалар романы, комикстер.

«Оздың керемет елі: Қорқытқыш пен қалайы ағашшының одан әрі бақиғаларының баяны», көбінесе «Оз елі» деп қысқартылатын бұл кітап 1904 жылдың шілде айында жарық көрген. Л. Франк Баумның «Оз» сериясының екінші кітабы және 1900 жылғы «Оздың керемет сиқыршысы» романының жалғасы. Бұл және сериядағы келесі 34 кітаптың суреттерін Джон Р. Нилл салған. Оқиғада Қорқытқыш пен қалайы орманшы бейнеленеді, сонымен қатар принцесса Озма мен Көкiрпидек Джек Оз мифологиясына енгізіледі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Оқиғалар "Оздың ғажайып сиқыршысы" оқиғасынан кейін және Дороти Гейлдің Канзасқа оралғаннан кейін көп ұзамай орын алады. Романның басты кейіпкері – Тип есімді жетім бала. Есі барша уақыт бойы Тип Момби есімді зұлым сиқыршының қамқорлығында болды және Гилликиндер елі деп аталатын Оздың солтүстік квадрантында тұрады. Момби әрқашан Типке өте қатыгез және қорлаушылықпен қараған. Бір күні Момби үйге оралғанда, Тип кек алуды және оны үлкен Джек-о-лантернмен жасаған симулякрмен қорқытуға жоспарлайды. Ол бас үшін, дене үшін ағаш бұтақтары, буындар үшін ілгектер және Момбидің көкірегіндегі ескі киімдер қолданды. Содан кейін оны Джек Көкбас деп атады. Типтің үрейленуі, Момби бұл айла-шарғыға алданбайды, ол осы мүмкіндікті пайдаланып, жаңа сиқырлы "Өмір ұнтағын" басқа сиқыршыдан алды. Момби Типке оны жазалау үшін мәрмәр мүсінге айналдырмақшы екенін айтады. Мармараға айналудан қашу үшін Тип сол түні Джекпен бірге қашып кетеді және Өмір ұнтағын ұрлайды. Ол оны Жекке мінуге арналған ағаш Сау атты жандандыру үшін қолданады. Сау ат өте тез жүгіріп келеді, сондықтан Тип артта қалады. Жалғыз жүріп, ол генерал Цзинжурдың бүлікші армиясының қыздарын кездестіреді, олар Қорқытқышты құлатуды жоспарлап отыр (Оз сиқыршысы кеткеннен кейін "Оздың керемет сиқыршысы" аяқталғаннан бері Изумруд қаласын басқарады). Осы уақытта Джек пен Сау ат Изумруд қаласына келіп, оның патшалық құшақ қорқытқышымен танысады. Жинжур мен оның жасағы Изумруд қаласына басып кіреді, қала тұрғындарын қорқытып, қаланы тонап, үлкен апат пен хаосты тудырады. Тип Джек пен Қорқытқышқа сарайға қосылады және олар Саухорстың арқасында қашады. Қауым мүшелері қалақшының қалағына жетеді (ол бірінші кітаптағы Батыстың зұлым сиқыршысының өліміне байланысты Винки патшалығын басқарады) және оның көмегімен Изумруд қаласын қайтарып алуды жоспарлайды. Қайтып келе жатқанда, оларды Момбидің сиқыры алаңдатып қояды (Жинжур оларды ұстауға көмектесу үшін жалдаған). Оларға "Үлкен және толық білімді" Woggle Bug қосылады, оған адал далалық тышқандар мен олардың Мысық патшайымы көмектеседі. Далалық тышқандар патшайымы Қорқытқышқа сабанға жасырылған он екі тышқанды алуға мүмкіндік береді. Топ Изумруд қаласына жеткенде, Цзиньжур мен оның сарбаздары топты тұтқындап, құлыптады. Алайда, әйел сарбаздар далалық тышқаннан қорқып, қала сарайынан кетеді. Алайда олар әлі де қаланың аумағын басып алып, сарайды қоршап алды. Саяхатшылар сарайда тұтқындалған. Қорқытқыш оны басқару үшін Гамптың толтырғышты басы бар ақылды ұшу машинасын жасауды ұсынады. Тип бұл машинаны жандандыру үшін Өмір ұнтағын қолданады, ол екі диваннан, пальма жапырақтарынан, сыпырмадан құрастырылған және киім ілмектері мен арқандармен бірге байланған. Содан кейін олар өз бағытын басқара алмай, Оздан ұшып кетеді. Олар құстардың ұрланған заттарымен толы жапырақшалар ұясына түседі. Ұшатын Гамптың қанаттары қону кезінде зақымдалған. Ұяда үлкен мөлшерде қағаз ақша бар, онымен Қорқытқышқа қайтадан толтыруға болады. Тіршілік ұнтағын ұстайтын контейнерде табылған Үміт таблеткаларын пайдаланып, Тип және оның достары құтылып, Оздың оңтүстік квадрантындағы Глинданың сарайына барады. Олар Глиндадан Оздың өлі патшасы Пасторияның құлдырауынан кейін онжылдықтар бұрын, Оз сиқыршысы таққа отырғанда, Озма есімді ұзақ уақыт бойы жоғалған ханшайым құпия түрде жасырылғандығын біледі. Ол сондай-ақ Озманың Изумруд қаласының және жалпы Оздың заңды билеушісі екенін, Қорқытқыш емес екенін (ол жұмысты шынымен де қаламайтын) айтады. Сондықтан Глинда Типпен, Джекпен, Сау атпен, Қорқытқышпен, Қалайы ағаш ұстасымен, Жаратылыспен және Гамппен бірге Момбиді көру үшін Изумруд қаласына барады. Арам әйел оларды Джелия Джамб есімді бөлмеші қызын өзі ретінде жамылып (бұл сәтсіз), ал оларды Изумруд қаласында іздеп жүрген кезде олардан құтылуға тырысады. Уақыт бітіп бара жатқанда, қалайы ағаш ұстасы гүлді жинап, оны жапырағына кигізеді, бірақ ол өзгертілген Момби екенін білмейді. Глинда алдауды бірден байқайды және Момбиді қуып шығады, ол ақыры тез және ұзақ жүгіретін гриф формасында Өлімге әкелетін шөлді кесіп өтуге тырысқанда ұсталады. Глинданың қысымымен Момби Сиқыршының оған нәресте Озманы әкелгенін мойындайды, оны ол жігіт Типке айналдырды. Алғашында Тип мұны білгенде қатты таңғалады, бірақ Глинда мен оның достары оған өз міндетін орындауға көмектеседі, ал Момби қарғысты жою үшін соңғы сиқырын орындап, оны фея ханшайым Озмаға айналдырады. Қалпына келген Озма Цзиньжур мен оның армиясын жеңгеннен кейін таққа отырады. Қалайы ағаш ұстасы Қорқытқышты Винки еліне Джек Көкбаспен бірге қайтуға шақырады. Гамп оның сұрауы бойынша бөлшектелді (дегенмен оның басы әлі де сөйлей алатын аң аулау трофесі болды), Глинда өз сарайына оралады, Жаратылыс Озманың кеңесшісі болып қалады, ал Сау ат Озманың жеке аттысы болады. Ұмытылған болжам ақыры орындалады және Оз саяси тұтас болады, Озма Оздың бала патшайымы ретінде өз орнына келеді.

Тақырыптар

Әйелдер құқығы кітаптың негізгі тақырыбы болып табылады. Принцесса Озма мен Глинда құрған мемлекет – белгілі әрекеткер Матильда Джослин Гейджтің (Баумның енесі) еңбектерінде сипатталған "аналық билік" идеясының көркемдік бейнесі. Ол, сонымен қатар, "Оз" әңгімелеріне зор ықпал еткен тұлға ретінде танылады.

Сахна

"Оздың ғажайып сиқыршысы" 1902 жылы сахналық пьесаға айналдырылды, сондай-ақ, жалғау кітабының бірнеше элементтері де сахнаға қою үшін назарда ұсталып енгізілген. "Оздың керемет елі" кітабы Дэвид К. Монтгомери мен Фред Стоунға арналды, олар комедиялық актерлер болатын. Олардың "қалайы ағаш ұстасы мен Қорқытқыштың тапқыр бейнелері бүкіл елдегі мыңдаған балаларды қуантты" деп аталатын танымал сахналық қойылымда өнер көрсеткен. Пьесада қалайы ағаш ұстасы мен Қорқытқыштың маңыздылығын ескере отырып, екінші роман да оларға ұқсас мән берді, онда Дороти мен Қорқыт арыстаны көрсетілмеді. "Оздың керемет елі" кітабына сахналық пьесаның сюжеті мен вадевильдік стилі де әсер еткен. Джинжур мен Глинданың екі әйел армиясы болашақ хор қыздары ретінде айқын көрінді, тіпті кітап туралы жазылған сынларда да осы ұқсастыққа назар аударылды. "Оздың керемет елі" кітабына жазылған алғашқы сыншылардың бірі кітаптағы кейбір егжей-тегжейлер сахналық қойылым үшін жасалғандай көрінетінін атап өтті, әсіресе "Генерал Цзиньжур мен оның сарбаздары – әсем хор қыздары ғана". "Оздың ғажайып сиқыршысы" пьесасының үлкен сәттілікке ие болуы және екінші кітап жарық көрген кезде екі труппаның елді аралап концерт беруі сыншының күдігін дұрыс және табиғи етті. Сондай-ақ, Типтің принцесса Озма екендігінің ашылуы сахналық дәстүрлерді көрсетеді деп есептеледі, себебі Типті әйел адам бейнелейтін. Баум Фред Стоун мен Дэвид Монтгомеридің екінші қойылымда Қорқытқыш пен Тін Вудман рөлдерін қайта ойнауын қалаған, бірақ олар стереотиптік рөлге түсуден қорқып бас тартты, нәтижесінде бұл кейіпкерлер пьесадан мүлдем алынып тасталды. Оның орнына Баум кітапты "Жылымшы бақа" деп сахнаға бейімдеді, ол 1905 жылдың жазында Чикагода қойылды. Музыкалық бөлімін Фредерик Чапин жазды, ал Фред Мейс Жылымшы бақа рөлін орындады. Пьеса сәтті болмады және жарияланбады, бірақ микрофильмде сақталды. Оның әндері жарияланды, ал 2001 жылы Hungry Tiger Press баспасы жинақталған томды шығарды.

Фильм

Баумның "Фейрилог" және радио пьесаларының негізі болудан басқа, "Оз елі" 1910 жылғы Селигтің соңғы "Полископ Оз" фильмі болды және бірнеше рет экранға шығарылды. "Оз елі, Оз сиқыршысының жалғасы" - 1931 жылы түсірілген және 1932 жылы жарық көрген Меглин Киддиздің екі бөлімді фильмі. Фильм жақында табылды, бірақ екінші бөлімінің дыбыр жолағы жоқ. "The Wonderful Land of Oz" (1969) - тәуелсіз режиссер Барри Махонның студияда түсірген фильмі, онда оның ұлы Ченни Тип рөлінде ойнады. Махон бұрын ашық түсірілген фильмдер жасаған; алайда, бұл фильмдер Нью-Йоркте түсірілді, ал "Оз" Флоридада түсірілді, сондай-ақ Каролина Бернер (генерал Жинжур рөлінде) және оның әскерінің қалған бөлігі оның бұрынғы актерлерінен алынбады. Filmation компаниясының "Озға оралу сапары" (1971) фильмінде көтеріліс әскері жасыл пілдермен және Доротимен (Джуди Гарлендтің қызы Лиза Миннелли дауыстаған) қайта сомдалды, бірақ бұл кітаптың толыққанды бейімделуі емес еді. Осы романнан және одан кейінгі "Оздың Озмасы" романынан алынған элементтер 1985 жылы Файруза Балктың Дороти рөлінде ойнаған "Озға қайту" фильміне енгізілді. "Оз елі" сондай-ақ 2000 жылғы орыс анимациялық сериясы "Смарагд қаласының оқиғалары: Ескі Момби мен принцесса Озманың интригалары" сериясының екі эпизоды ретінде бейімделді.

Теледидар

Бұл оқиға 1960 жылдың 18 қыркүйегінде "Ширли Темпл Шоу" телехикаясының бір сағаттық "Оз елі" бағдарламасында бейімделді. Онда Ширли Темпл Тип және Озма рөлінде, Агнес Мурхед Момби сиқыршысы рөлінде, Стерлинг Холлоуэй Джек Пампкинхед рөлінде, Бен Блю Қорқытқыш рөлінде, Гил Лэмб Тін ағашышы рөлінде, ал Мел Бланк Ақыр аттың даусы болды. Адаптация көбінесе адал болғанымен, сюжеттің көп бөлігі бір сағаттық форматқа сыйымды болу үшін қысқартылды, ал доктор Никидик оқиғаға қосылып, лорд рөліне (Джонатан Винтерс ойнады) өзгертілді. Роман 1986 жылы "Озу но Махоцукай" телесериалы ретінде бейімделді. 2007 жылғы "Тин-мен" ғылыми-фантастикалық мини-сериалының кейбір элементтері де осы кітаптан, сондай-ақ "Оздың ғажайып сиқыршысынан" шабыттанды. Басты кейіпкер, Тип/Озма сияқты, О.З. жерінен алысқа жіберілген және бұрынғы өмірін ұмыту үшін сиқырлы түрде өзгертілген жоғалған ханшайым болды. 1983 жылғы "В крайнье czarnoksiężnika Oza" (Оз сиқыршысының елінде) тоқтаулы анимациялық фильмі "Оздың ғажайып сиқыршысы" және "Оз елінің керемет жері" бейімдемелерін 13 эпизодта біріктірді.

Аудиокітап

Рей Болгер «Оз елі» атты аудио бейімдемесін жазды. Бұл Болгер жазған және Caedmon Audio 1976-1983 жылдар аралығында шығарған «The Oz Audio Collection» төрт аудиотаспалық жинақтың үшіншісі болды.

Комикстер

Бұл оқиға Marvel Comics комикстері түрінде де бейімделді; 1975 жылы «Marvel Treasury of Oz» сериясында бір рет, ал 2009 жылдың қараша айында бірінші саны жарық көрген сегіз томдық серияда қайтадан жаңартылды.

Ойын

1985 жылы Windham Classics компаниясының "Оз сиқыршысы" атты мәтіндік ойыны осы кітаптың көбірек бөлігін бейімдеді, алайда соған сиқырымен әсер етілген Озма енбеді. Оқиғаның соңында Тип Оздың патшасы болып жарияланды.

Кейінгі роман

Грегори Магуайрдың "Оздан тыс" романы ("Зұлым жылдар" төртінші және соңғы кітабы) "Оздың керемет жері" романының көптеген сюжеттік элементтерін қосады.