Кіріспе

Түрік математигі және физигі Фэза Гюрсей (7 сәуір 1921 – 13 сәуір 1992) – түрік математигі және физигі. Теориялық физикаға қосқан үлесінің ішінде хиральды модель және кварк моделінің SU(6) симметриясы жөніндегі еңбектері ең белгілі.

Ерте өмір

Феза Гюрсей 1921 жылдың 7 сәуірінде Стамбулда әскери дәрігер Решит Сюрейя Гюрсей мен химик және туындаған түрік ғалымы Ремзие Хисар отбасында дүниеге келді. 1940 жылы Галатасарай орта мектебін бітіріп, 1944 жылы Стамбул университетінен математика-физика мамандығы бойынша диплом алды.

Мансап

Түркияның Білім министрлігінің стипендиясы арқылы Стамбул университетінде ассистент болып жұмыс істеген кезінде Ұлыбританиядағы Лондон Императорлық колледжінде докторлық дәрежесін алды. 1950 жылы кванттық өріс теориясына кватерниондарды қолдану жөніндегі жұмысын аяқтады. 1950-1951 жылдары Кембридж университетінде докторантурадан кейінгі зерттеулер жүргізгеннен кейін, Стамбул университетінде ассистент болып жұмыс істеді, онда 1952 жылы физика ассистенті Суха Памирге үйленді, ал 1953 жылы доцент атағын алды. 1957-1961 жылдары Брукхейвен ұлттық зертханасында, Принстон, Нью-Джерсидегі Жоғары оқу институтында және Колумбия университетінде жұмыс істеді. 1960 жылдары ол сызықты емес хиральды Лагранж туралы зерттеулер жүргізіп, кванттық хромодинамикаға қатысты маңызды нәтижелерге қол жеткізді. 1961 жылы Түркияға оралғаннан кейін, Таяу Шығыс техникалық университетінің (ТТУ) профессоры атағын қабылдады және ТТУ-дың теориялық физика кафедрасын құруға белсенді қатысты. 1974 жылға дейін ТТУ-да лекция оқып, зерттеу тобын құрды. 1965 жылы Йель университетінен қызмет ұсынылып, 1974 жылға дейін Йель университеті мен ТТУ-да бірдей жұмыс істеді, содан кейін ТТУ-дағы қызметін тастап, Йельде жұмысын жалғастыру үшін АҚШ-қа көшіп кетті. Осы жылдары ол E(6) біріктірілген теорияларын жасауға қатысты.

Өлім және мұра

Гюрси 1992 жылы Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласында қайтыс болды. Оның артында ұлы Юсуф Гюрси қалды. Түркиядағы Боғазичи университеті мен TÜBİTAK-тың бірлескен күш-жігерімен құрылған Фэза Гюрсей институты оның құрметіне аталған. Эдвард Виттен: Фэза Гюрси физика қауымдастығының ең құрметті мүшелерінің бірі болды және оның 1992 жылғы 13 сәуірдегі қайтысы теориялық физика үшін зор шығын болды. Ол теориялық физикаға қосқан көптеген маңызды және терең үлесімен, сондай-ақ мейірімділігімен, әдептілігімен және білімділігімен әрқашан есте қалады. Оны білгендер үшін ол физика стилінің және физика тарихындағы бір дәуірдің символы болды. Фэзаның ғылыми еңбегі ерекше жарасымдылықпен, көркемдікпен және зияткерлік батылдықпен ерекшеленеді. Ол сәнге келмеген мәселелерді таңдаудан тартынбады. Ол оларды терең зерттеді, кейде біздің ғылымымыздың толыққанды салаларына дамуға мүмкіндік беретін тұқымдарды септі. Мысал ретінде, спонтанды түрде бұзылған хиральдық симметрия тұрғысынан пионды түсінуі және ірі біріктіру үшін ерекше өлшегіш топтарды енгізуге қосқан үлесін атауға болады. Өмірінің соңына дейін ол ең қиын мәселелерді шешуге тырысып, беймәлім топыраққа жаңа тұқымдар септі. Мансабының басында Гюрси конформдық топты және конформды инвариант кванттық өріс теориясын зерттеді – бұл физикада қазіргі уақытта маңызды рөл атқаратын ұғымдар. Бұл оның компакт емес топтардың біртұтас бейнелеулеріне және кеңістік-уақытқа қолданылуына деген ұзақ және көп қырлы қызығушылығына әкелді. 1950 жылдардың соңында ол Паули-Гюрси түрлендірулері бойынша жұмыс істеді, ал кейіннен теориялық физикаға қосқан ең маңызды үлестерінің бірі болған сызықтық емес хиральды Лагранждықты енгізді. Хиральдық симметрия және симметрия топтарының сызықтық емес іске асырылуы теориялық физиканың ажырамас бөлігіне айналды. 1960 жылдары Фэза SU(6) симметриясы бойынша жұмысымен танылды, ол сегіз жолдың бірлік спинін SU(3) кварктердің релятивистік емес спин дәрежесімен біріктірді. SU(6) симметриясының шығу тегін түсінуге жасалған келесі әрекеттер кварктердің түс дәрежесін енгізуге әкелді. 1970 жылдардың ортасында Фэзаның ерекше E6 тобына негізделген ұлы біріктірілген теорияны енгізуі теориялық физиктерді әлі де қызықтырады. Бұл қызығушылық Фэзаның өмірінің соңына дейін жалғасқан кватерниондық аналитикалық жұмысына да әкелді. Фэза ерекше шабыттандыратын ұстаз болды. Ол көптеген PhD студенттерін тәрбиеледі, қазір олар әлемнің көптеген елдерінде академиялық қызметтер атқарады. Өмір бойы жастық рухын сақтап, жаңа нәрселерді үйренуге әрқашан құлшыныспен қарады. Ол жастармен жақсы қарым-қатынас жасады және олардың компаниясын ұнатты. Физик Фэза Гюрсиді еске алу ғана оған толық әділеттілік жасамайды. Ол батыс және түрік мәдениеттерінің ең маңызды және жоғары элементтерін біріктіріп, жеке тұлғасы мен даналығымен ерекше біртұтас жандандырған өте мәдениетті адам болды. Ол Франц Шуберт пен Деде Эфендидің музыкасы, Юнус Эмре мен Гёте поэзиясы, Томас Манн мен Марсель Пруст романдары, Ван Гог пен Джиоттоның суреттері туралы, қысқасы, тереңдігі мен сұлулығы бар кез келген тақырып туралы терең және ойлы әңгімелерге қатыса алатын. Екі жылда бір рет өткізілетін Гюрси мемориалдық конференциялары оның естелігіне құрмет көрсетудің лайықты тәсілі болады деп үміттенеміз. Біз бұл конференциялардың Гюрсидің өзіне де ұнайтынына сенеміз! Оның естелігі әрқашан оның достары мен әріптестері болған бізбен бірге болады.