Кіріспе
Англия қалпына келтіру кезеңінде жазылған әдебиет – Реставрация әдебиеті, әдетте Англия қалпына келтіру (1660–1688) деп аталатын тарихи кезеңде жазылған ағылшын әдебиеті. Бұл Англия, Шотландия, Уэльс және Ирландияда Стюарттардың билігінің соңғы жылдарына сәйкес келеді. Жалпы, бұл термин Карл II-нің таққа қайта отыруына құрмет көрсету немесе оған қарсылық білдіретін, шамамен біртекті стильдегі әдебиеттерді білдіреді. Бұл әдебиеттің шектен тыс екі жағы бар: оған «Жоғалған жұмақ» және Рочестер графының «Содом» шығармалары, сондай-ақ «Ауылдық әйел» атты шалқыған жыныстық комедиясы мен «Саяшының жолы» атты моральдық ой-толғаныстары кіреді. Осы кезеңде Локктың «Үкімет туралы еңбектері», Корольдік қоғамның құрылуы, Роберт Бойлдың тәжірибелері мен рухани ізденістері, Джереми Коллиердің театрларға жасаған шабуылдары, Джон Драйден мен Джон Деннистің әдеби сынға негіз салуы орын алды. Бұл тұста жаңалықтар тауарға айналды, эссе мерзімдік өнер түріне жетілді, ал мәтіндік сынның бастауы болды. Реставрация әдебиетінің мерзімі шартты түрде белгіленген, және жанрларға қарай айтарлықтай өзгешеліктерге ие. Мысалы, драмадағы «Реставрация» 1700 жылға дейін созуы мүмкін, ал поэзияда ол 1666 жылға дейін (поэзиядағы 1666 жылға қараңыз) және «annus mirabilis» кезеңіне дейін ғана созылуы мүмкін. Ал прозада 1688 жылы, мұрагерлік мәселесі шиеленіскен кезде және журналистика мен мерзімді басылымдардың өркендеуімен аяқталуы мүмкін, немесе 1700 жылға дейін, бұл мерзімді басылымдар тұрақтанған кезде аяқталуы да мүмкін. Жалпы, ғалымдар «Реставрация» терминін Чарльз II билігінде басталып, дамыған әдебиетті білдіру үшін қолданады. Бұл әдебиет, таққа қайта отырған аристократиямен жаңа өмір алған мадақтау өлеңдері, пуритандар арасында үмітсіздік сезімін күшейткен эсхатологиялық әдебиет немесе Англияның сауда империясының дамуынан кейін пайда болған жылдам байланыс және сауда туралы әдебиет болуы мүмкін.
Restoration literature is the English literature written during the historical period commonly referred to as the English Restoration (1660 1688), which corresponds to the last years of Stuart reign in England, Scotland, Wales, and Ireland. In general, the term is used to denote roughly homogenous styles of literature that centre on a celebration of or reaction to the restored court of Charles II. It is a literature that includes extremes, for it encompasses both Paradise Lost and the Earl of Rochester's Sodom, the high spirited sexual comedy of The Country Wife and the moral wisdom of The Pilgrim's Progress. It saw Locke's Treatises of Government, the founding of the Royal Society, the experiments and holy meditations of Robert Boyle, the hysterical attacks on theatres from Jeremy Collier, and the pioneering of literary criticism from John Dryden and John Dennis. The period witnessed news becoming a commodity, the essay developing into a periodical art form, and the beginnings of textual criticism. The dates for Restoration literature are a matter of convention, and they differ markedly from genre to genre. Thus, the "Restoration" in drama may last until 1700, while in poetry it may last only until 1666 (see 1666 in poetry) and the annus mirabilis; and in prose it might end in 1688, with the increasing tensions over succession and the corresponding rise in journalism and periodicals, or not until 1700, when those periodicals grew more stabilized. In general, scholars use the term "Restoration" to denote the literature that began and flourished under Charles II, whether that literature was the laudatory ode that gained a new life with restored aristocracy, the eschatological literature that showed an increasing despair among Puritans, or the literature of rapid communication and trade that followed in the wake of England's mercantile empire.
Тарихи контекст
Интеррегн кезінде Англияда пуритан әдебиеті үстемдік құрды және ресми цензураның үдемелі болуы байқалды (мысалы, Милтонның «Ареопагитикасы» және оның кейінірек бұл мәлімдемесінен бас тартуы). Оливер Кромвельдің кейбір пуритандық пасторлары (мысалы, Эндрю Марвеллдің «Оның тартыншақ сүйіктісіне» деген өлеңі сияқты) әсем әрі сезімтал өлеңдер жазса да, олар жарияланбады. Сол сияқты, Жаңару кезеңінде жарияланған кейбір ақындар өз өлеңдерін Интеррегн кезінде жазған. Цензура мен радикалды моральдық талаптардың салдарынан әдеби мәдениеттегі ресми үзіліс әдеби дәстүрде үзіліс тудырды. Азамат соғысы кезінде поэзияда Джон Донн, Джордж Герберт және Ричард Лавлейс сияқты метафизикалық поэзия басым болды. Драма Елизавета дәуірінің соңғы театрлық дәстүрлерін дамытып, күнделікті өмірге қатысты және саяси пьесаларды (мысалы, Томас Миддлтонның драмаларын) қоюға көшті. Интеррегн осы ықпал желілерін тоқтатты немесе кем дегенде үзіліс жасады, соның салдарынан Жаңарудан кейін әдебиеттің барлық түрлері үшін жаңа бастау мүмкіндігі туды. Интеррегн кезеңінің соңғы жылдары да, Жаңару кезеңінің соңғы жылдары сияқты, тұрақсыз болды, және жер аудармағандар діни сенімдерін бірнеше рет өзгертуге шақырылды. Әр діни бағытпен бірге проза мен поэзияда әртүрлі әдебиет пайда болды (Интеррегн кезінде театрлар жабылды). Кромвель қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Ричард Кромвель Лорд-протектор болуға талапкер болғанда, саясаткерлер мен қоғамдық қайраткерлер өздерін жаңа режимнің одақтастары немесе жаулары ретінде көрсетуге асықты. Баспа әдебиетінде поэзияда одалар, ал прозада діни жазбалар басым болды. Діни трактаттарды жазу саласы, ресми күш-жіберілген әрекеттерге қарамастан, өнімділігін азайта алмады. Достар қоғамын негіздеуші Джордж Фокс сияқты тұлғалар Кромвельдік билік тарапынан түрмеге қамалып, өздерінің қауіпсіздігіне қарамастан жарияланды. Интеррегн кезінде Карл I сотына адал роялистік күштер жиырма жасар Карл II-мен бірге жер аударылып, Англияға қайту үшін бар күшін жұмсап, ақыл-кеңес пен қаржы жинаумен айналысты. Кейбір роялистік әйелдер Голландия мен Франциядағы монастырларға орналасты, олар мұқтаж және саяхатшы дворяндар мен одақтастарға қауіпсіз баспана ұсынды. Ал ерлер де Голландия мен Францияда орналасты, қуғын-сүргіндегі сот Гаагада құрылып, кейін Парижде тұрақты түрде орналасты. Карл II-мен бірге (содан кейін оған) саяхаттаған ақсүйектер он жылдан астам уақыт бойы континенттің әдеби ортасының ортасында болды. XVII ғасырдағы Голландия мен Франция бір-бірінен ерекше болғандықтан, жер аударылған сарай қызметкерлері мен оларға ақыл-кеңес пен ақша жіберген саяхатшылардың алған әсерлері біртекті емес еді. Шарль уақытын Франциядағы театрларды аралап, испан драмаларын ұнату арқылы өткізді. Голландияда тұратын ақсүйектер сауда-саттық және осы толерантты елде таралған толерантты, рационалистік пікірталас туралы біле бастады. Мысалы, Джон Брамхолл жоғары шіркеу теологы болған, бірақ жер аударылғанда Томас Гоббспен ерікті түрде пікір алмасып, Жаңару шіркеуіне қайтқанда дәлелдеуде қатал болса да, практикада толерантты болды. Сонымен қатар, сарай қызметкерлері Рим-католик шіркеуінің литургиясы мен мерекелерімен, сондай-ақ, аздап болса да, итальян поэзиясымен танысты.
Бастапқы реакция
1660 жылы II Карл патша болған кезде, әдебиеттегі жаңалық сезімі Англияның бұрын-соңды болмаған тәсілде еуропалық әдебиетке қатысу сезімімен теңдестірілді. Карлдың алғашқы қадамдарының бірі театрларды қайта ашу және театр иелері мен менеджерлеріне мандат беретін патенттерді беру болды. Томас Киллигру патенттердің бірін алып, Корольдік компанияны құрып, Драри-Лейндегі Корольдік театрда алғашқы патенттік театрды ашты; ал сэр Уильям Дэвенант екіншісін алып, Йорк герцогының театр компаниясын құрып, Линкольн Инн-Филдс-те өзінің патенттік театрын ашты. Драма қоғамдық және патшалық мәселе болғандықтан, екі театр да белгілі бір көлемдегі ескі пьесаларды қоюға міндеттелді, ал Дэвенант моральдық тұрғыдан көтеріңкі материал ұсынуға міндеттелді. Сонымен қатар, «сақ» (испандық ақ шарап) баррелімен төленетін және туған күніне арналған өлеңдер жазу талабымен толыққанды Ақындар Лауреатының лауазымы қайта жаңартылды. II Карл өзінің өткірлігімен және әлемдік көрегендігімен мақтанған адам еді. Ол сонымен қатар, еркектермен қарым-қатынас жасайтын адам ретінде де танымал болды. Сондықтан, өте өткір, ойыншыл және жыныстық білімге толы поэзия сарайдың қолдауын алды. Карл мен оның інісі Йорк герцогы, болашақ Англия королі Джеймс, математика мен табиғаттануды да демеушілік етті, сондықтан күмәнділік пен табиғатты зерттеуге сарайдың ықыласы болды. II Карл Корольдік қоғамды демеушілік етті, оған сарай қызметкерлерінің қосылуына құштарлық болды (мысалы, белгілі күнделік жазушы Сэмюэл Пепис мүше болды), ал Корольдік қоғамның мүшелері сарайда еркін жүріп-тұрды. Карл мен оның сарайы да жер аударудың сабақтарын алды. Карл Жоғарғы шіркеудің жақтасы болды (және өлімінде Рим католиктігіне өтуге құпия уәде берді), ал Джеймс крипто-католик болды, бірақ патшалық саясат діни және саяси қарсылық білдірушілерге көбінесе төзімділікпен қарады. II Карлдың өзінің Тест заңының нұсқасы болғанымен, ол пуритандарды түрмеге қамауға немесе қуғындауға асықпады, оларды тек мемлекеттік қызметтен шеттетуге бейімділік танытты (осылайша оларды парламенттік лауазымдарынан айыруға тырысты). Осының нәтижесінде, II Карлдың билік кезеңінде қарсылық, саяси теория және экономика туралы прозалық әдебиет көбейді. Авторлар Карлдың қайтып келуіне екі бағытта ден қойды. Бір жағынан, Яков дәуіріндегі ағылшын әдебиетін қалпына келтіруге тырысу болды, бұрынғыдай бұзылу болмағандай; бірақ, екінші жағынан, жаңалықтың күшті сезімі болды, ал авторлар әдебиеттің француздық үлгілеріне ден қойып, өткірлік әдебиетін (әсіресе сатира мен пароди) жоғары қойды. Жаңалық скептикалық зерттеулер әдебиетінде, ал француздық ықпал ағылшын жазуы мен сынға неоклассицизмді енгізуде көрінді.
Жоғарыдан төменге қарай
Қайта орнату – ерекше тарихи кезең, себебі оның әдебиеті нақты саяси оқиғамен – Стюарт монархиясының қайта орнатылуымен шектелген. Бұл кезең тағы бір жағынан да ерекше, өйткені сол корольдің болуы мен тұлғасының ықпалы әдеби ортаға соншалықты күшті болған, әдебиет көбінесе сарайды көрсетеді. Қайта орнатудың қарсыластары – пуритандар, демократтар және республикашылар да корольдің ерекшеліктері мен жеке басына ұқсас жауап береді. Сондықтан, Қайта орнату әдеби тарихын жоғарыдан төменге қарау, көптеген әдеби дәуірлерге қарағанда неғұрлым дұрыс. "Қайта орнату" сындық тұжырым ретінде Чарльз бен оның мінез-құлқының әсер еткен уақытын қамтиды. Бұл әсер кейде оның өлімінен кейін де, ал кейде оның өмір кезеңінде де жалғасты.
Поэзия
Қайта жаңғыру дәуірі – поэзия дәуірі болды. Поэзия ғана емес, әдебиеттің ең танымал түрі, сонымен қатар ең маңызды түрі де осы болды, себебі өлеңдер саяси оқиғаларға әсер етіп, сол заманның рухын бірден көрсете білді. Сол кездегі адамдар үшін бұл дәуір тек патшаның билігімен белгіленді, ешқандай бір генийдің емес. Осы кезеңде лирикалық, аэриалдық, тарихи және эпикалық өлеңдер дамып жетілді.
Ағылшын эпосы
Неоклассикалық сынның пайда болуына дейін де ағылшын ақындары ұлттық эпостың болмауын сезінді. Эдмунд Спенсердің «Фэйри Куин» поэмасы кеңінен танымал болғанмен, Францияның «Ролан әні», Испанияның «Мио Сид» немесе, ең бастысы, Италияның «Энеидасы» сияқты Англияда ұлттық бастаулар туралы эпикалық поэма болған жоқ. Бірнеше ақын осы олқылықты толтыруға тырысты. Сэр Уильям Дэвенант – эпос жазуға ұмтылған алғашқы Реставрация ақыны. Оның аяқталмаған «Гондиберт» поэмасы эпикалық көлемде болды және Гоббс оған жоғары баға берді. Дегенмен, ол баллада формасын да қолданды, ал басқа ақындар мен сыншылар бұл ұйқас схемасын жағымсыз әрі батырлыққа келмейтін деп сынады (Драйденнің «Эпос» еңбегі). «Гондиберт» алғы сөздері формальды эпикалық құрылым үшін күресті, сондай-ақ ерте Реставрацияның классикалық әдебиетке қатысты өзін қалай қабылдағанын көрсетеді. Бүгінде оның еңбегі Реставрация кезеңінен бөлек зерттелсе де, Джон Милтонның «Жоғалған жұмақ» поэмасы сол кезде жарық көрді. Милтон да, Дэвенант та ағылшын эпосын жазуды қалап, форма ретінде бос өлеңді таңдады. Милтон ағылшынның ерекшелігі туралы идеяны жоққа шығарды: оның «Жоғалған жұмақ» поэмасы бүкіл адамзат тарихын баяндауға тырысады, ал оның мақтанышы – ағылшындық емес, христиандық құндылықтарда. Қызықтысы, Милтон бастапқыда король Артур туралы эпос жазуға тырысқан, өйткені осы тақырып ағылшын ұлтының негізін құрайтын. Милтон бұл тақырыптан бас тарғанмен, кейін басқалар осы әрекетті жасады. Ричард Блэкмор «Принц Артур» және «Король Артур» поэмаларын жазды. Екі әрекеті де ұзақ, көңілді жағдайды тудырмайтын және сыншылар мен оқырмандар тарапынан сәтсіздікке ұшырады. Поэзия соншалықтай баяу болғандықтан, автор «Ешқашан бітпейтін Блэкмор» деп аталды (Александр Поуптың «Дунсиада» поэмасындағы Блэкморды сынауына қараңыз). Реставрация кезеңі ағылшын эпосысыз аяқталды. «Беовульф» қазір ағылшын эпосы деп есептелсе де, бұл шығарма Реставрация авторларына белгісіз болды, ал көне ағылшын тілі олар үшін түсініксіз болды.
Өлең, өлең және өлеңдер
Лирикалық поэзия, онда ақын өзінің сезімдері туралы бірінші жақта сөйлейді және көңіл күйін білдіреді, Реставрация дәуірінде аса көп таралмаған. Ақындар өз пікірлерін басқа формаларда білдіретін, көбінесе қоғамдық немесе формальды жасырын поэзиялық формаларда, мысалы, одалар, пасторальдық поэзия және ариэль өлеңдері арқылы білдіретін. Осы дәуірдің ерекшеліктерінің бірі – жеке сезімдер мен психологияны қоғамдық сөздер мен философияның пайдасына төмендету. Кейінірек, Шіркеудің зират ақындарынан табылған лирикалық поэзияның түрлері Реставрацияда тек пастораль ретінде ғана кездесер еді. Формальды жағынан, Реставрация дәуірінде белгілі бір рифма схемасы басым болды. Иамбикалық пентаметрдегі жұп рифмалар барлық түрдегі поэзия үшін ең танымал құрылым болды. Неоклассицизм ақындар классикалық өлшемдерді бейімдеуге тырысқандығын білдірсе, иамбикалық пентаметрдегі жұп рифмалар дерлік монополияға ие болды. Драйденнің айтуынша ("Гренаданы бағындыруға кіріспе"), иамбикалық пентаметрдегі жұп рифмалар жоғары тақырыпқа лайықты ұстамдылық пен қадір-қасиетке ие, ал оның рифмасы толық және байланысты мәлімдеме жасауға мүмкіндік берді. Драйден Август дәуіріндегі сыншылардың кейінірек "декорум" деп атайтын мәселесімен күресіп жатты: форманың тақырыпқа сай болуы (Драйден эпосы). Бұл Дәвененттің "Гондиберт" трагедиясында кездескен күреске ұқсас. Драйденнің шешімі – енембменті ең аз болатын иамбикалық пентаметрдегі жабық жұп. Бұл форма "батырлық жұп" деп аталды, өйткені ол батырлық тақырыптарға сәйкес келді. Сонымен қатар, осы дәуірде қаһармандыққа қарсы пародиялар да пайда болды. 1672 жылдан кейін және Сэмюэл Батлердің "Худибрасынан" кейін, ерекше немесе күтпеген рифмасы бар иамбикалық тетраметрлі жұптар "Худибрастық өлең" деп аталды. Бұл батырлық өлеңнің формальды пародиясы болды және ол негізінен сатира үшін қолданылды. Джонатан Свифт өзінің поэзиясында дерлік тек гудибрастикалық форманы қолданды. Драйденнің бүгінгі күні беделі зор болғанымен, замандастары 1670 және 1680 жылдарды жалпы сарай ақындарының дәуірі деп есептеді, ал Эдмунд Уоллер олардың барлығынан да жоғары бағаланды. Драйден, Рочестер, Бэкингем және Дорсет өлеңдерінде үстемдік құрды, олардың барлығы Чарльз сарайымен байланысты болды. Афра Бен, Мэтью Прайор және Роберт Гулд, керісінше, патшалыққа адал көзқарасы бар сырттан келгендер еді. Сарай ақындары ешқандай нақты стильге ұмтылмайды, тек олардың барлығы жыныстық сезімталдық, сатираға дайындық және қарсыластарын басып озу үшін ақылға тәуелділік көрсетеді. Осы ақындардың әрқайсысы сахнаға да, қағазға да жазды. Олардың ішінде Бен, Драйден, Рочестер және Гулд ерекше атауға лайық. Драйден өнімді болды және оны көбінесе плагиатта айыптады. Лауреат болғанға дейін де, кейін де ол қоғамдық одалар жазды. Ол Уолтер Роли мен Филип Сиднидің үлгісі бойынша Якобиандық пасторальды жүзеге асыруға тырысты, бірақ оның ең үлкен жетістіктері мен атақтылығы қалпына келтірілген сарай мен орнатылған шіркеуді қорғауға жасаған әрекеттерінен туды. Оның "Абессалом және Ахитофел" және "Religio Laici" екеуі де патшаның даулы әрекеттерін ақылға қонымды етіп көрсету арқылы патшаға тікелей қызмет етті. Ол сондай-ақ қаһармандыққа қарсы пародияның негізін салды. Самуэль Батлер "Худибрас" (Интеррегнум кезінде жазылған, бірақ Реставрацияда жарияланған) арқылы ағылшын тілінде қаһармандыққа қарсы пародияны ойлап тапса да, Драйденнің "Макфлекноу" сатирикалық пародияны құрды. Драйденнің өзі асыл текті емес еді, оған патша уәде еткен құрметтер берілмеді (әрі патшаға берген қарыздары қайтарылмады), бірақ ол Карл II-ге қызмет ету үшін кез-келген теңгенің қамын жасады. Тіпті Джеймс II таққа отырғанда және римдік католицизм өркендеп келе жатқанда да, Драйден патша сарайында қызмет етуге тырысты, оның "The Hind and the Panther" римдік шіркеуді барлығынан жоғары мақтады. Осыдан кейін Драйден өз дінін өзгерткені үшін азап шекті және көптеген сатиралардың құрбаны болды. Бэкингем сарай поэзиясын жазды, бірақ ол Дорсет сияқты ақыннан гөрі поэзияның демеушісі болды. Ал Рочестер сөзді шебер қолданатын, әуесқой ақын еді. Рочестердің поэзиясы әрқашан жыныстық жағынан ашық және көбінесе саяси болып табылады. Реставрация Интеррегнумнан кейін болғандықтан, Рочестердің өлеңіндегі жыныстық қатынастың айқын көрсетілуі саяси мәлімдеме және пуритандардың көзіне тіке қарау болды. Оның поэзиясы көбінесе лирикалық позаны қабылдайды, өйткені ол өзінің импотенттігіне ("Ақсақалдықты бұзушы") немесе жыныстық жеңімпаздықтарына қайғырып жазады, бірақ Рочестердің поэзиясының көп бөлігі классикалық түрде бекітілген форманың пародиясы болып табылады. Онда "Ramble in St James Park" сияқты мақтан тұтатын топографиялық өлең бар (ол қараңғылықтың адамның зина жасауға ниеттілігі үшін қаншалықты қауіпті екені және осы жердің зина жасау орыны ретіндегі тарихи мәжбүрлігі туралы), бірнеше мақтан тұтатын одалар ("To Signore Dildo", Франциядан келген "контрабандалық" заттарды Лондон доктарында жағу туралы) және мақтан тұтатын пасторальдар бар. Рочестердің қызығушылығы инверсияда, бұзушылықта және гедонизмнен гөрі ақылдың басымдығында болды. Рочестердің жемқорлығы ерте өлімге әкелді және ол кейінірек Реставрацияның әуесқойының үлгісі ретінде жиі шақырылды. Афра Бен өзінің "The Rover" пьесасындағы Уиллморды Рочестердің үлгісінде жасады; және ол драмасы үшін көп танылса да (1670 жылдары Драйденнің пьесалары одан көп қойылды), Бен оның кейінірек беделіне негіз болатын көптеген өлеңдер жазды. Эдвард Бишше оның өлеңдерінен көптеген цитаталарды "Art of English Poetry" (1702) кітабына қосты. Оның поэзиясы кейде жыныстық жағынан ашық болғанымен, ол Рочестердің поэзиясы сияқты графикалық немесе қасақана шақырушы болған емес. Керісінше, оның поэзиясы сарайдың этикасы сияқты, жыныстық құштарлық туралы ойыншыл және адал болды. Беннің сарай поэзиясындағы табысының ең таңғажайып аспектілерінің бірі – Беннің өзі қарапайым адам болғандығы. Оның теңдестермен ешқандай қатысы болған жоқ, тіпті Драйденнен де азырақ. Әйел, қарапайым адам және Кенттік болған ол патшаның өзімен бірге араласудағы табысымен таң қалдырады. Жанет Тодд және басқалар көрсеткендей, ол Интеррегнум кезінде роялистер тарапынан тыңшы болған болуы мүмкін. Ол әрине, Екінші голланд-ағылшын соғысында II Чарльз үшін тыңшы болды, бірақ оның қызметі сыйланбады (шүкір, ол қарыздық түрмеде отырған болуы мүмкін) және өзін асырау үшін жазуға көшті. Оның дәуірдегі ең жақсы өлеңдердің қатарында тұратын поэзия жазу қабілеті Реставрация әйелдердің сауатсыздығы мен тек теңдестер ғана жазып, оқитын өлеңдер дәуірі туралы түсінікке қарсы келеді. Егер Бен ақсүйек поэзиясының ережесіне ерекше жатса, Роберт Гулд осы ережені толығымен бұзады. Гулд қарапайым отбасында дүниеге келді және он үш жасында жетім қалды. Ол ешқандай білім алмады және алдымен аяқ киімші, содан кейін, мүмкін, кладовщик болып жұмыс істеді. Алайда, ол Дорсет графының үй шаруасында болды және Гулд қалай болса да оқуға және жазуға, сондай-ақ, мүмкін, латын тілінде оқуға және жазуға үйренді. 1680 және 1690 жылдары Гулдтың поэзиясы өте танымал болды. Ол ақша табу үшін одалар жазуға тырысты, бірақ оның үлкен жетістігі 1692 жылы жарық көрген "Love Given O'er, or A Satyr Upon Woman" болды. Бұл Ювеналдың сатирасының ішінара бейімделуі болды, бірақ әйелдерге қарсы зор мөлшерде ашық айыптаулармен. Осы өлеңдегі мизогиния ағылшын поэзиясындағы ең қатал және сезімтал болып саналады: өлеңнің барлық басылымдары сатылып кетті. Гулд "Montagu Sommers's The London Stage" кітабында жарияланған "Satyr on the Play House" өлеңін де жазды, онда Реставрация сахнасындағы актерлер мен оқиғалар туралы егжей-тегжейлі сипаттамалар келтірілген. Ол "Love Given O'er" өлеңінен кейін әйелдердің мінез-құлқына қатысты нақты, графикалық және өткір айыптаулары бар бірнеше мизогинистік өлеңдер жазды. Оның поэзиясы "ұрық" күйеулер туралы, үйлену түнінде "қақпаның тым кең болғаны" және барлық адамдардың оны басып өткені туралы, ақшасы бар, бірақ көлікшіге ауызбен төлеуді ұнататын ақсүйек әйелдер туралы және көліктерінде жыныстық қатынас жасап, келеме жартастар олардың ләззатын арттырған ақсүйек әйелдер туралы айтады. Гулдтың мансабы қысқа болды, бірақ оның табысы төменгі әдеби мизогинияның жаңалығы емес еді. Драйденнің римдік дініне айналуынан кейін...
Аудармалар мен дау туғызушылар
Роджер Л’Эстранж (жоғарыда аталғандай) маңызды аудармашы болды және ол өлеңдерді де аударды. Ричард Блэкмор сияқты басқалар өздерінің "сөздерімен" (декламациясы мен сезімімен) танымал болды, бірақ олар ұмытылды. Сонымен қатар, Элканна Сеттл қайта жаңғыру дәуірінде белсенді және үміткер саяси сатирик болды, бірақ оның абыройы кейіннен нашарлады. Кітап сатушылар авторларды жалдап, нақты аудармаларды демеулегеннен кейін дүкендер жалдамалы ақындардың өлеңдерімен тез толды. Сол сияқты, мерзімдік әдебиет саяси күш ретінде бекітіле бастағанда, көптеген қазір аты-жөні белгісіз ақындар өзекті, әсіресе жағдайына қарай өлеңдер шығарды. Бұл дәуірдегі инкунабуланың ең ірі және маңызды түрі – сатира болды. Сатирамен байланысты үлкен қауіп-қатерлер болды және оның жариялануы көбінесе анонимді түрде жүзеге асырылды. Біріншіден, ар-намысқа тиістілік заңы кең ауқымды болды және сатирик егер ол ақсүйек адамды сынағандай көрінетін туынды жазса, қудалаудан қашуы қиын болды. Одан да қауіптісі, бай адамдар сатираға жауап ретінде күдікті ақынға қарақшылардың шабуылын ұйымдастырды. Рочестер графы Джон Драйденге "Сатира туралы эссе" жазды деген күдікпен оған шабуыл жасау үшін осындай қарақшыларды жалдады. Осы анонимділіктің салдарынан көптеген өлеңдер, олардың кейбіреулері құнды болса да, жарияланбаған және көбінесе белгісіз болып қала береді. Кабалға, Сандерленд үкіметіне және, әсіресе, Джеймс II-нің Рим католиктігіне өтуі туралы хабарларға қарсы саяси сатиралар жинақталмаған. Дегенмен, мұндай поэзия қайта жаңғыру дәуірінің маңызды бөлігі болды және бұл – күшті және көп көлемді сатира дәуірі болды.
Проза жанрлары
Қайта орналасу дәуіріндегі прозаның басым бөлігі христиан діни жазбаларынан тұрды, бірақ осы дәуірде кейінірек үстемдік құратын екі жанрдың – көркем әдебиет пен журналистиканың – пайда болуы байқалды. Діни жазбалар көбінесе саяси және экономикалық жазбалар саласына еніп кетсе, саяси және экономикалық жазбалар дінді меңзеп немесе тікелей талқылап жазды.
Философиялық шығармалар
Реставрация кезінде Интеррегнумның әрекеттерімен туындаған бірқатар маңызды саяси және философиялық жазбалар жарық көрді. Сонымен қатар, соттың неоклассицизм мен эмпирикалық ғылымды қабылдауы, маңызды философиялық еңбектерге ықылас тудырды. Томас Спрат 1667 жылы «Корольдік қоғамның тарихы» атты еңбегін жазып, эмпирикалық ғылымның мақсаттарын бір құжатта белгілеп берді. Ол сын есімдерге, тұманды терминологияға және субъективті болу мүмкіндігі бар тілге күдіспен қарады. Ғылым үшін анық, таза және дәл лексиканы, сондай-ақ мүмкіндігінше түсінікті түсіндірулерді жоғары бағалады. Спраттың сөзіне сүйенсек, Корольдік қоғам схоластикаға ұқсас нәрсенің барлығын жоққа шығарды. Спрат үшін, Корольдік қоғамның көптеген негізін қалаушылары сияқты, ғылым – протестанттық: оның себептері мен түсіндірмелері баршаға түсінікті болуы керек еді. Ғылымда дін қызметкерлеріне орын жоқ, кез келген адам тәжірибелерді қайталай алады және олардан сабақ алады. Сол сияқты, ол сипаттамадағы айқындық пен эксперименттердің қайталанатындығының қажеттігін де атап өтті. Уильям Темпл, бүгінгі күні Мемлекеттік хатшы деп аталатын лауазымнан зейнетке шыққаннан кейін, зейнетті, ой-толғанысты және табиғатты тікелей бақылауды мадақтаған бірнеше поэзиялық прозалық шығармалар жазды. Ол «Ежелгі және жаңа білім туралы ойлар» атты еңбегімен «Ежелгілер мен заманауилар» арасындағы дауды ағылшын тіліне енгізді. Осы даудан туындаған пікірталастар 18 ғасырдың бірінші жартысындағы көптеген көрнекті авторларды (әсіресе Свифт пен Александр Попты) шабыттандырды. Реставрация кезінде Джон Локк көптеген философиялық еңбектерін жазды. Локкның эмпиризмі – адамның таным негізін түсінуге және осылайша дұрыс шешімдер қабылдаудың тиімді жолын табуға жасалған әрекет болды. Осы ғылыми әдістер Локкты «Үкімет туралы екі трактат» еңбегіне жеткізді, ол кейіннен Америка революциясының ойшылдарына үлкен әсер етті. Локк, таным туралы жұмысындағыдай, қоғамның ең қарапайым элементтерінен бастап күрделірек құрылымдарға қарай өтеді және Томас Гоббс сияқты, әлеуметтік келісімшарттың икемділігін баса көрсетеді. Абсолюттік монархия құлатылған, демократия сынақтан өткен, демократия бұзылған және конституциялық монархия қайта орнатылған дәуір үшін, үкіметтің икемді негізі ғана қанағаттандыра алатын еді.
Діни жазу
Реставрация көбінесе өткір сектанттық жазуларды жұмсартты, бірақ радикализм Реставрациядан кейін де сақталды. Джон Милтон сияқты пуритан авторлары қоғамдық өмірден шығып кетуге немесе бейімделуге мәжбүр болды, ал монархияға қарсы уағыз айтқан және Карл I-нің өліміне тікелей қатысқан Diggers, Fifth Monarchist, Leveller, Quaker және Anabaptist авторлары жартылай тоқтатылды. Осының салдарынан, зорлық-зомбылыққа шақыратын жазбалар жасырынға түсті, ал Интеррегнумда қызмет еткендердің көпшілігі Реставрация кезінде өз ұстанымдарын жұмсартты. Фокс пен Уильям Пенн бейбітшілікке адал болуге публично уәде берді және бейбітшілік пен махаббаттың жаңа діни тұжырымын уағыздады. Басқа пуритандар еркін жиналып, жергілікті приходтарда әрекет етуге қанағаттанды. Олар Кромвельдің билігіндегі зұлматқа әкелген діндерінің ең қатал жақтарынан алшақтады. Осы кезеңде екі діни автор ерекше көзге түседі: Джон Буньян және Исаак Уолтон. Буньянның «Көшпендінің жолы» жеке құтқарылу туралы аллегория және христиандық өмірге нұсқаулық. Буньян эсхатологияға немесе илаһи жазаға назар аудармай, әрбір адамның санасы мен денесінің құмарлықтарына қарсы тұру қалай болатынын жазады, олар құдайға қарсы күнәға ұшырату қаупін тудырады. Кітап түйінделген повесть түрінде жазылған және драма мен өмірбаяннан әсер алған, сонымен қатар Эдмунд Спенсерде кездесетін аллегориялық дәстүрді де көрсетеді. Исаак Уолтонның «Толық балық аулаушысы» да осыған ұқсас терең ойлы. Көрнекі түрде, оның кітабы балық аулауға нұсқаулық, бірақ оқырмандар табиғат пен тыныштық сипаттамалары үшін оның мазмұнын бағалады. Бұл прозалық туындының теңдесі аз. Сырттай қарағанда, ол басқа да нұсқаулықтар дәстүрінде көрінеді (олардың бірнешеуі Реставрацияда пайда болды, соның ішінде Чарльз Коттонның «The Compleat Gamester», бұл карточкалық ойындардың ережелерін реттеуге жасалған алғашқы әрекеттердің бірі), бірақ «Көшпендінің жолы» сияқты, оның басты мақсаты жеке адамды бағыттау. Корольдікке бағытталған діни прозаға уағыз жинақтары және Лордтар палатасының алдындағы мәселелер мен шақырулар туралы кең әдебиет кірді. Алғашқы өнім мен бесіншілік туралы заң, сынақ туралы заң, 1662 жылғы біркелкілік туралы заң және басқалары сол кездегі жетекші діни қайраткерлерді қамтыды. Ғалым ретінде танымал Роберт Бойль «Құдай туралы ойлар» атты еңбегін де жазды, және бұл туынды Реставрациядан әлдеқайда асып, рухани әдебиет ретінде үлкен танымал болды. (Шындығында, бүгінде ол Джонатан Свифттың «Шаруаның сыпырғышы туралы ойлар» атты пародисімен көбірек танымал.) Жалпы алғанда, рухани әдебиет жақсы сатылып, ағылшын орта таптарының арасындағы жоғары сауаттылық деңгейін көрсетеді.
Журналистика
Қайта қалпына келтіру дәуірінде жаңалық алудың ең көп таралған тәсілі – үлкен форматты басылымдар болатын. Бір үлкен қағаз парағына көбінесе белгілі бір оқиға туралы, әдетте партиялық көзқараспен жазылған мәлімет жазылар еді. Дегенмен, осы кезеңде Англияда алғашқы кәсіби және мерзімді (яғни, тұрақты шығатын) журналистиканың бастауы болды. Журналистика, әдетте, 1689 жылы Вильгельм Оранскийдің таққа отыруымен бірге дами бастады. Кездейсоқ болсын, жоспарланған болсын, Англияда Вильгельм Амстердамнан сарайға келген кезде газеттер шыға бастады, ал Амстердамда бұрыннан-ақ газеттер жарық көріп тұрған. Алғашқы жаңалықтар парақтары мен мерзімді басылымдардағы тыраж көлемі шамалы болды. Роджер Л’Эстрандж «The News» және «City Mercury» екеуін де шығарды, бірақ олардың екеуі де тұрақты сипатқа ие болған жоқ. Генри Муддиман «Лондон Газеті» арқылы тұрақты газет шығаруда алғашқы табысқа жетті. 1665 жылы Муддиман Лондон қаласындағы обадан қашу үшін корольдік сарайдың Оксфордқа көшуіне байланысты жаңалықтарды жинақтап, «Оксфорд Газетін» шығарды. Содан кейін, сол жылы сарай қайтадан Уайтхоллға оралғанда, «Лондон Газеті» атауы қабылданды (бұл атау бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді). Муддиман Интеррегнум кезеңінде журналист ретінде бастаған және Ұзақ Парламенттің ресми журналисі болған («The Parliamentary Intelligencer» түрінде). Муддиманның туындылары тұрақты жаңалықтардың алғашқы мысалдары болғанымен, олар әлі де қазіргі заманғы газеттер емес еді, себебі олар қолжазба түрінде жазылып, абоненттерге пошта арқылы жіберілетін, ал жалпы жұртшылыққа сатылатын баспа беттері емес еді. Бұл «Афиналық Меркурийге» дейін күтуге тура келді. Қайта қалпына келтіру дәуірінде жаңалықтармен біріктірілген эпизодтық эсселер жарияланды, бірақ «The Athenian Mercury» Англияда тұрақты түрде жарық көретін алғашқы мерзімді журнал болды. Джон Дунтон және «Афиналық қоғам» (іс жүзінде Дунтонның жұмысы үшін төленген математик, пастор және философ) 1691 жылы, Вильгельм III және Мария II билікке келгеннен кейін жариялай бастады. «Афиналық Меркурий» жаңалықтардан басқа, оқырмандарына анонимді түрде сұрақтар жіберіп, жауап алуға мүмкіндік берді. Сұрақтар көбінесе махаббат және денсаулыққа қатысты болды, бірақ кейбір ерекше және әдейі қызықты сұрақтар да кездесетін (мысалы, адам несеп шығарғаннан кейін неліктен дірілдейді деген сұрақ, рифмаланған жұптармен жазылған). Сұрақтар бөлімі журналдың жақсы сатылуына және табысты болуына көмектесті. Сондықтан ол алты жыл бойы жарық көрді, бағаналардан туындаған төрт кітап шығарды, содан кейін «Афина оракулы» деп аталатын жинақталған басылым жарық көрді. Ол сонымен қатар әйелдерге арналған алғашқы мерзімді журналды, «The Ladies' Mercury» журналын шығарды. «The Athenian Mercury» кейінірек «Spectator», «Gray's Inn Journal», «Temple Bar Journal» және түпнұсқа «The Guardian», «The Observer», «The Freeholder», «Mist's Journal» және басқа да көптеген саяси бағытталған журналдарға негіз болды. Сонымен қатар, «The Athenian Mercury» авторлардың өлеңдерін жариялады және Джонатан Свифт пен Элизабет Сингер Роудың өлеңдерін алғаш рет жариялады. Газеттердің дамуы келесі жылдары да қарқынды жүрді; кейінірек шыққан газеттердің бірінің өмірі бір күнге ғана созылды және олардың мақсаты саяси шабуылдар жасау болды (Поуп оларды «Dunciad B» поэмасында «бір күндік ұлдар» деп атады).• Кейінгі романтик жазушылар, шығармашылықты бағалаған, сонымен қатар «революция» ұғымын бағалады, бұл өткенмен күшті үзілісті білдірді және көбінесе өздерінің туындыларын дәстүрмен осындай үзіліс ретінде көрсетті. Дегенмен, әдеби формалар мен мазмұндағы өзгерістер «революция» сөзін қолданудан көрінетіндей біртіндеп болды.
Көркем әдебиет
Ағылшын тіліндегі романның басталуын толық анықтау мүмкін болмаса да, ұзақ көркем әдебиеттер мен көркем өмірбаяндар Англиядағы Реставрация кезеңінде басқа жанрлардан ерекшеленіп көзге түсті. Франция мен Испанияда қалыптасқан роман жанрының дәстүрі Англияда кең таралды. Людовико Ариостоның "Орландо Фуриозо" романы махаббат, қауіп-қатер және кек туралы прозалық әңгімелерге жол ашты, ал Гаутье де Костестің, ла Кальпренед лордының романдары Интеррегнум кезеңінде және одан кейін де үлкен танымаллыққа ие болды. "Роман" әйелдерге тән жанр саналды, сондықтан әйелдердің "роман" оқуы әдепсіздік деп есептелді. Осы романдардың көпшілігі француз тілінде немесе француз тілінен аудармада болғандықтан, олар әйелдікпен байланыстырылды. Дегенмен, романдар бірте-бірте Артур және рыцарлық сюжеттерден арылып, қарапайым немесе пикарескалық кейіпкерлерге көшті. Роман жанрының дамуындағы маңызды тұлғалардың бірі – Афра Бен. Ол ғана емес, Англиядағы екі жыныстың алғашқы кәсіби романистерінің бірі болуы мүмкін. Беннің алғашқы романы 1684 жылы жарық көрген "Ақсүйек пен оның қарындасы арасындағы махаббат хаттары" болды. Бұл роман, әйеліне адал болмаған (осылайша оның сүйіктісі биологиялық емес, заңды әпкесі болған) ақсүйек адамның тағдырын баяндайтын хаттардан құралған туынды. Роман өте романтикалық, жыныстық тұрғыдан ашық және саяси мазмұнды. Бен бұл романды екі бөлімге бөлді, екінші бөлімі бірінші бөлімнен ерекше стильмен жазылған. Бен сонымен қатар "Оқиға" деп аталатын ойдан шығарылған кейіпкерлердің бірнеше өмірбаяндарын жазды, мысалы, "Кеже әйелдің тарихы". "Роман" жанры әлі қалыптаспағандықтан, осы өмірбаяндар биографиялық негізде жазылған прозалық туындылар еді. Алайда, оның ең танымал романы 1688 жылы жарық көрген "Оруноко" болды. Бұл Суринамде құлдыққа түскен африкалық патшаның "шындық тарихы" ретінде жарияланған ойдан шығарылған өмірбаяны еді. Беннің романдары трагедияның ықпалын және драматург ретіндегі тәжірибесін көрсетеді. Кейінірек, Дэниел Дефоның романдары да осы баяндық құрылымды қабылдады, бірақ оның өмірбаяны таңдауы қылмыскерлердің "шындық тарихын" жазған журналист ретіндегі тәжірибесімен үйлесім тапты. Басқа да жанрлар танымал болды. Оқырмандарға Түлкі Рейнардтың әңгімелерінің түрлері, сондай-ақ Дик Уиттингтон мен Том Томб сияқты халық ертегілері қол жетімді болды. Олардың көпшілігі өлеңмен жазылған, бірақ кейбіреулері прозада да таратылды. Бұл анонимді немесе халықтық туындылар кішкентай кітапшалар (chapbooks) түрінде таратылды.
Сублитература жанрлары мен жазушылары
Жоғарыда аталған тұлғалармен қатар, Реставрация кезеңінде ашық саяси және тапсырыспен жазылатын әдебиет пайда болды. Роджер Л’Эстранж – памфлеттер жазушы, Реставрациядан кейін баспаханалардың инспекторы және лицензиялаушысы болған. 1663–1666 жылдары Л’Эстранж “The News” (шығарылымы тұрақты болмаған, жоғарыда қараңыз) басылымын жариялады. Паптық қастандыққа қатысы бар деген айыппен Англиядан қашқаннан кейін, ол 1681–1687 жылдары “Обсерватор” басылымын шығарып, оның арқылы Титус Оутс пен пуритандарды сынады. Дегенмен, Л’Эстранж әдебиетке ең маңызды үлесін аудармалары арқылы қосты. Ол 1680 жылы Эразмның, 1668 жылы Кеведоның, ал ең танымал және маңыздысы, 1692 және 1699 жылдары Эзоптың нақылдары мен ертегілерін аударды. Бұл жаңа нақылдар, әсіресе саяси нақылдар жазуға қызығушылықты арттырды. Осы кезеңнің соңында Чарльз Гилдон мен Эдмунд Керл жалдамалы “өмірбаяндар” жазуға кірісті. Керл – кітап сатушы (қазіргі баспагер), ол авторларға өмірбаяндар, аудармалар және басқа да жұмыстар жасау үшін ақы төледі. Сол сияқты, Реставрация авторларының кейде досы болған Гилдон, өмірбаяндарды құрастырғанда, көбінесе шындықтан алыс ақпараттарды пайдаланды. Мұндай ақы төлеумен жазылатын әдебиетті әдеби авторлар жек көріп, оны “тапсырыспен жазу” деп атады.
Контекст
1660 жылы сахнаның қайта жандануы Англия театр тарихындағы маңызды оқиға болды. Бұрынғы пуритандық режимнің қоғамдық сахналық қойылымдарға тыйым салғаннан кейін, драма тез және көптеп қайта жанданды. Лондонда екі театр компаниясы – Корольдік және Герцогтық компаниясы құрылды. Кристофер Реннің жобалары бойынша салынған екі сәнді театр, жылжымалы декорациялармен және жасылшам мен нөсер жаңбыр машиналарын орнату арқылы жабдықталды. Дәстүрлі түрде, жаңарту пьесалары жанр бойынша, хронология бойынша емес зерттелді, бірақ қазіргі ғалымдар осы кезеңдегі драманың қарқынды дамуын және оған әсер ететін әлеуметтік және саяси факторлардың маңыздылығын мойындайды. (Басқаша көрсетілмесе, төмендегі мәліметтер 1976 жылы жарық көрген Юмнің «17 ғасырдың соңындағы ағылшын драмасының дамуы» атты ықпалды еңбегіне негізделген.) Театр компаниялары арасындағы бәсекелестіктің және театр экономикасының әсері, сондай-ақ алғашқы кәсіби актрисалардың пайда болуының маңыздылығы да ескеріледі (Howe-ға қараңыз). 1660 және 1670 жылдары екі патенттік компания арасындағы бәсеке Лондондық сахнаны жандандырды. Басқа үйдің шақыруларына жауап беру қажеттілігі драматургтер мен менеджерлерді көпшілік талғамына өте сезімтал етті, ал театр сәні апта сайын өзгеретін. 1670 жылдардың ортасында Джон Драйденнің «Ауренгзебе» (1675), Уильям Уайчерлидің «Елдік әйел» (1675) және «Жай дилер» (1676), Джордж Этергедің «Модалы адам» (1676) және Афра Беннің «Ровер» (1677) пьесалары бірнеше маусым ішінде жоғары деңгейде болды. 1682 жылдан бастап жаңа пьесалардың өндірісі күрт төмендеді, себебі екі компания бірікті және Поптық қастандық (1678) мен Шеттеу дағдарысы (1682) саяси жағдайға әсер етті. 1680 жылдар комедия үшін өте қиын жылдар болды, жалғыз ерекшелік – Афра Беннің керемет мансабы, оның алғашқы кәсіби британдық драматург әйел ретіндегі жетістіктері көптеген зерттеулердің тақырыбы болды. Саяси дағдарыстан кейін туындаған алаңдаушылықтар мен жік-жарақтарды көрсете отырып, комедиядан саяси драмаға көшу болды. Шығарылған бірнеше комедия да саяси бағытта болды, виг драматургі Томас Шэдвелл тори Джон Драйден және Афра Бенмен пікір таластырды. 1688 жылдан кейінгі тыныш уақытта лондондықтар қайтадан сахналық қойылымдардан ләззат алуға дайын болды, бірақ жалғыз «Біріккен компания» оны ұсынуға жақсы дайын болмады. Бәсекелестікке ұшырамаған компания қарқын жоғалтып, олжалық инвесторлар («Adventurers») иелігіне өтті, ал автократиялық Кристофер Рич басқару актерлердің жалақысын қысқарту арқылы «фермалық» үлестер мен ұйықтап жатқан серіктестердің түйінін қаржыландыруға тырысты. Осы басқарудың салдарынан 1695 жылы наразы актерлер өздерінің кооперативтік компаниясын құрды. Бірнеше жыл бойы екі компанияның жандандырылған бәсекелестігі жалғасты, бұл драманың, әсіресе комедияның қысқаша гүлденуіне мүмкіндік берді. Уильям Конгревтің «Love For Love» (1695) және «The Way of the World» (1700) сияқты комедиялар, Джон Ванбрудың «The Relapse» (1696) және «The Provoked Wife» (1697) сияқты комедиялар «жұмсақ» және орта таптық рухта болды, олар жиырма жыл бұрынғы аристократиялық той-қуаныштан мүлдем өзгеше болды және кең аудиторияға бағытталды. Егер «Жаңарту әдебиеті» Карл II сарайын көрсететін және оған ой жүгіртетін әдебиет болса, Жаңарту драмасы Карл II өлімінен бұрын аяқталады, өйткені театр әміршілердің иелігінен қалалық орта таптардың иелігіне тез көшті. Екінші жағынан, Жаңарту драмасы басқа әдебиет түрлеріне қарағанда әлдеқайда жылдам және өзгереді, сондықтан оның қозғалыстарын басқа әдебиет түрлеріне қарағанда ешқашан абсолютті деп қарауға болмайды. Әр онжылдықта әр ережеден ерекше ерекшеліктер және оны толық ұмытуға болатын растаулар бар.
Драмалық
Қайта жаңғырту дәуірінің драма жанры ерекше. Авторлар өз шығармаларын ескіше атаулармен – «комедия», «драма» және әсіресе «тарихи шығарма» деп белгілеген, бірақ бұл пьесалар бұрынғы санаттарға сыймады. 1660 жылдан бастап жаңа драма жанрлары пайда болып, тез өзгеріп, бірігіп кетті. Трагедияда ерте қайта жаңғырту кезеңіндегі басты стиль – Джон Драйденнің «Гранаданың жаулануы» (1670) және «Ауренг Зебе» (1675) пьесаларында көрініс тапқан ерлер басымдығын көрсететін батырлық драма болды. Бұл пьесалар күшті, агрессивті еркек батырларды және олардың билеушілер мен жаулап алушылар ретінде, сондай-ақ ғашықтар ретінде даңққа ұмтылуын бейнеледі. Авторлар осы пьесаларды тарих немесе трагедия деп атаған, ал замандас сыншылар Драйденнің «Батырлық драма» терминімен атады. Батырлық драмалар шешімді мінезді, дене және (кейде) интеллектуалдық қасиеттері оларды табиғи көшбасшылар еткен адамдардың іс-қимылдарына негізделген. Бір жағынан, бұл Карл немесе Карлдың сарайлықтары елестеткен идеалды патшаның бейнесі болды. Дегенмен, мұндай сұлу батырлар көрермендер үшін әділетсіздікті қылышпен түзететін асыл бүлікшілердің орнында да көрінетін. Алайда, бұл пьесалар, тіпті қайғылы болмаса да, қатаң анықтама бойынша трагедиялық сипатқа ие болды. 1670 және 1680 жылдары батырлық трагедиядан аянышты трагедияға бірте-бірте көшу орын алды, онда кейіпкерлер көбінесе қоғамдық тұлғалар болса да, махаббат пен тұрмыстық мәселелерге баса назар аударылды. Элизабет Барридің Томас Отуэйдің «Жетім» (1680) пьесасындағы Монимия рөліндегі шеберлігі көрермендерді көз жасына жеткізгеннен кейін, Николас Роудың тапқан «әйел трагедиялары» терминімен белгіленген, кінәсіз және ізгі әйелдің азаптарына арналған трагедиялар аянышты трагедияның басым түріне айналды. Элизабет Хоудың пікірінше, дәм талғамының өзгеруіне ең маңызды себеп – драматургтерге олар үшін маңызды рөлдер жасауды міндеттеген трагикалық актрисалардың пайда болуы болды. «Жетім» пьесасында драматург, «патос шебері» Томас Отуэй мен ұлы трагедияшы Элизабет Барридің бірігуі назарды батырдан қаһарманға ауыстырды. Оның көрнекті трагедияларына Джон Бэнкстің «Адалдыққа сатқындық, немесе Анна Буллен» (1682) (Анна Болейннің өлімі туралы), Томас Саузерннің «Жазалы неке» (1694) және Николас Роудың «Әдемі өкініш» (1703) және «Леди Джейн Грей» (1715) пьесалары кіреді. «Әйел трагедиялары» көбінесе трагедиялық болғанымен, олар өздерінің кінәсі жоқ әйелдердің азаптарын көрсетіп, моральдық немесе интеллектуалды емес, эмоционалды кемшіліктерді бейнеледі, бірақ олардың табысы саяси трагедиялардың қойылмағанын білдірмейді. Шектеу дағдарысы нақты саясатта бірқатар трагедиялық салдарларға әкелді, сондықтан, мысалы, Эссекс графына қатысты кез келген пьеса (оның бірнеше нұсқасы таратылды және патентсіз театрларда қысқаша қойылды) бүлікшілдік деп қарастырылуы мүмкін. Томас Отуэйдің 1682 жылы жазылған «Venice Preserv'd» роялистік саяси пьесасы, Драйденнің «Абессалом мен Ахитофел» пьесасы сияқты, патшаның тамақ дағдарысы кезіндегі әрекеттерін мақтағандай болды. Отуэйдің пьесасында жүзуші Венеция қаласы Лондонның өзен қалашығын бейнелейді, ал пьесаның қараңғы сенаторлық заговоршылары Шафтсбери графының бейнесін сомдайды. Ол тіпті Монмут герцогының кейіпкерін де енгізді, Карлдың заңсыз, соғыстағы батыр ұлын, оны көптеген адамдар Рим католиктерінің Джеймсі емес, Карлдың мұрагері ретінде жақсы көретін. «Venice Preserv'd» – бұл Драйденнің бұрынғы саяси роялистік трагедиялары мен тарихтарының және әйелдердің азаптары туралы жаңа трагедиялардың керемет синтезі, өйткені сюжет саяси аллегория болып көрінсе де, іс-қимыл жанжалға ұшыраған еркекке қамқорлық жасайтын әйелге бағытталған, ал көптеген көріністер мен диалогтар оның аяулы азаптарына қатысты.
Комедиялық
Реставрациялық комедия жыныстық ашықтығымен әйгілі, бұл ерекшелікті Карл II жеке өзі және оның сарайының аристократиялық мінез-қалпы ынталандырды. Ерте Реставрация кезеңінің ең танымал пьесалары – Джон Драйден, Уильям Уайчерли және Джордж Этергедің сезімталдықтан мүлдем алыс немесе "қатаң" комедиялары. Олар сарайдағы атмосфераны көрсетеді және аристократтардың еркек өмір салтын жұртқа паш етеді, олардың өмірі үздірілмейтін жыныстық құмарлық пен жеңіске толы болған. Этергенің "Мода адамы" (1676) пьесасында Реставрация дәуіріндегі нағыз шұңқыр, сарай адамы және ақын болған Рочестер графы, әдемі, тапқыр, зиялы және жыныстық тартымды аристократ ретінде бейнеленген. Ол болашақ ұрпақтың Реставрация шұңқыры туралы қалыптасқан ойының үлгісіне айналды (бірақ Реставрация комедиясында осындай кейіпкерлер аса көп кездеспеген). Уичерлидің "Жай тілді" (1676) пьесасы, Мольердің "Мизонтр" пьесасының нұсқасы, келісімсіз сатирасы үшін жоғары бағаланды және Уичерлиге пьесаның басты кейіпкері Мэнлидің құрметіне "Жай тілді" Уичерли немесе "Ер жүрек" Уичерли деген лақап аттарын сыйлады. Реставрациялық комедияға қазір де, сол кезде де тағылған әдепсіздік айыбын ең көп дәлелдеген жазушы, әдетте, Уичерли болып табылады. 1690 жылдардағы Реставрация комедиясының екінші толқынында Уильям Конгрев пен Джон Ванбрудың "жұмсақ" комедиялары мәдени көзқарастардың өзгеруін және үлкен әлеуметтік өзгерістерді көрсетті. 1690 жылдардағы драматургтар орта таптың өкілдері көп болатын және әйел көрермендерге ұнату үшін, мысалы, жыныстар арасындағы күресті интригадан некеге көшіру арқылы, кең аудиторияға үндеуге тырысты. Комедияда жас ғашықтардың ескі буыннан ақылдылықпен озуынан гөрі, некеден кейінгі қарым-қатынастарға көбірек мән берілді. Конгревтің пьесаларында бір-біріне деген тартымдылықтарын сынап жатқан жұптардың әңгімелері некеге тұру қарсаңындағы ақылға қонымды пікірталастарға айналды, мысалы, "Дүние жолы" (1700) пьесасындағы әйгілі "Шарттар" көрінісінде. Реставрациялық драма үш ғасыр бойы жаман қадірге ие болды. Реставрациялық көрермендер ұнатқан комедия мен трагедияның үйлесімсіз араласуы сынға түсті. Виктория дәуіріндегі адамдар комедияны сахнаға қоюға тым әдепсіз деп айыптады, ал ХХ ғасырдың басындағы мақалалар жинағы, "Ағылшын және американ әдебиетінің Кембридж тарихы", трагедияны "бұрын да, кейін де ешқашан кездеспеген бос сөзділік пен құмарлық деңгейі" деп қарастырды. Бүгінде Реставрацияның толыққанды театрлық тәжірибесі постмодернистік әдебиет сыншылары мен сахнада қайтадан бағаланады.
Көрнекті
Реставрация дәуіріндегі тамашалық спектакльдер немесе әсем безендірілген машиналық ойындар 17 ғасырдың аяғында Лондон сахнасына енді, көрермендерді әрекетке толы ойынмен, музыкамен, бимен, жылжымалы декорациялармен, барокко стиліндегі иллюзиялық сурет салумен, тамаша костюмдермен және тұзақ есіктер арқылы жасалған трюктер, "ұшатын" актерлер және фейерверк сияқты арнайы эффекттермен баурап алды. Бастапқыда бұл қойылымдар Реставрацияның "нағыз" драмаларына қарсы, жаман атқа ие болды, олардың әдепсіз және коммерциялық екендігі айтылды. Дегенмен, бұл қойылымдар бұрын-соңды болмаған көптеген лондондықтарды қызықтырып, оларды таң қалдырып, қуантты.