Кіріспе
Маори белсендісі және суретші (1952 жылы туған)
Таме Ваирере Ити (1952 жылы туған) – Жаңа Зеландия маори белсендісі, суретші, актер және әлеуметтік жұмыскер. Ол – Нгаи Тухое руынан шыққан. Ити 1970-ші жылдары Оклендтегі «Нга Таматоа» наразылық тобының мүшесі ретінде танымал болды, маори наразылық қозғалысы мен маори мәдениетінің қайта жандануының негізгі тұлғасына айналды. Содан бері ол маорилердің құқықтары, бірлескен басқару және отаршылдықтан азат ету процесі үшін белгілі бір белсенді болып табылады. Те Рео маори тілінде еркін сөйлейтін Ити Те Уреверадағы Руатокиде өсті, онда сол кездегі үкіметтің маори тіліне қарсы саясатының салдарынан мектепте маори тілінде сөйлеуіне тыйым салынды. 1960-шы және 1970-ші жылдары Ити Вьетнам соғысына, Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы наразылықтарға, сондай-ақ «Нга Таматоа» тобының мүшесі ретінде көптеген маори наразылық акцияларына қатысты. Ол Тхуэ мәдениеті мен тайпалық ерекшеліктерін қолдауымен де танымал. Ити төрт рет Жаңа Зеландия Парламентіне сайлануға үміткер болған, бірақ жеңіліске ұшырады. Ити өзінің наразылық білдірудің ерекше стилімен, кейде дау тудыратын көп салалы өнерімен және ерекше киімдерімен танымал. Ол көбінесе тігілген көйлектер мен пальтоларды, сондай-ақ цилиндр мен шляпаларды тағайын етеді.
Ерте өмір, отбасы және мансап
Ити 1952 жылы дүниеге келген. Ол Ngāi Tūhoe iwi-нің ұрпағы, сонымен қатар Waikato iwi-нің Ngāti Wairere және Ngāti Hauā тайпаларымен, және Te Arawa тайпасымен байланысы бар. Оның Роторуа маңындағы пойызбен жолда туғаны айтылады. Итиді оның атасының әпкесі мен күйеуі Хукарере мен Те Пеку Пурева тәрбиеледі, олар оны whāngai (бір отбасының ішінде асырау) дәстүрі бойынша Уревера аймағындағы Руатоки шаруашылығында өсірді. Олар оның әкесін де тәрбиелеген, сондықтан Ити оларды әжесі мен атасы деп есептейді. Мектепті бітіргеннен кейін, ол Крайстчерчте бір жылдық маори кәсібін үйрену бағдарламасын аяқтағаннан кейін суретші-декораторлыққа шәкірттікке түсті. Крайстчерчте болған кезінде ол жергілікті күрес чемпионы болды және 1974 жылғы Ұлттар Достастығы ойындарында Жаңа Зеландияны өкілдік ету мүмкіндігіне ие болды, бірақ белсенділікке деген қызығушылығының артуына байланысты одан бас тартты. 1990 жылдары ол радио ди-джей болып жұмыс істеді, бірақ бір жыл ішінде станция жабылды. 2000 жылдары Ити Tūhoe Hauora денсаулық сақтау ұйымында бірнеше жыл әлеуметтік жұмыскер болып жұмыс істеді, есірткі және алкогольге тәуелділікпен күресіп жатқан адамдарға көмектесті. Оның үш баласы бар: бірінші әйелі Энн Флетчерден екі ұлы (олар 1970 жылдары алты жыл үйленген), және whāngai арқылы асырап алған ұлы.
Активизм және саяси жұмыс
1960-1970 жылдары Жаңа Зеландияда маори ұлтшылдық қозғалысы күшейген кезде Ити оған қатысты. Ол Вьетнам соғысына және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы наразылық танытты және 1970-ші жылдардағы маори наразылық тобы – Ngā Tamatoa-ның бастапқы қадамдарынан бастап оның құрамында болды. 2016 жылы ол: "Уақыт өте келе, мен саяси сананы қалай пайдалану керектігін түсінуге келдім, және өнердің мұны жасаудың ең қауіпсіз жолы екенін анықтадым". Ити 1996, 1999 және 2002 жылғы Жаңа Зеландияның жалпы сайлауларында Мана Маори партиясынан, ал 2014 жылы Маори партиясынан парламентке сайлануға тырысты, бірақ сәтті болмады. 2015 жылы Ити TEDx Оклендте өзінің қоғамдық белсенділігі туралы лекция оқыды. 2019 жылы ол Масси университетінде бір апта бойы белсенді резиденцияда болып, қоғамдық лекция мен семинар өткізді, сондай-ақ деколонизация тақырыбында мақала жариялады. 2021 және 2022 жылдары ол COVID-19 вакцинасын қолдап, 2022 жылдың басындағы Веллингтон протестіне қатысушыларды сынады.
2005 жылғы қару-жараққа айып
2005 жылдың 16 қаңтарында Уайтанги трибуналының тыңдауының бір бөлігі болған pōwhiri (сәлемдесу рәсімі) кезінде Ити көптеген адамдардың жанында (хабарлама бойынша, Австралия туын, оны Жаңа Зеландия туының орнына қолданған) мылтықпен атты. Ити бұл әрекетті 1860 жылдардағы Шығыс Кейп соғысына сілтеме ретінде түсіндірді: "Біз оларға ыстық пен түтінді, сондай-ақ Тūhoe тайпасының 200 жыл бойы бізге қатысты ашуын және наразылығын сезіндіргіміз келді". Полиция Итиді қоғамдық жерде заңсыз мылтық ұстағаны және оқ атқаны үшін айыптады. Сот 2006 жылдың маусым айында өтті, Ити өзінің алғашқы тілі – маори тілінде куәлік беруді жөн көрді. Ол Тūhoe дәстүрі бойынша тотара ағашынан жасалған таяқтармен шу шығарып, осылай әрекет еткенін айтты. Тūhoe қауматуалары тайпа Итиді тәртіпке келтіргенін, мараеде ашумен оқ атпау керектігін, бірақ ата-бабалар мен соғысқа қатысқандардың құрметіне оқ атуға болатынын түсіндірді. Сот судьясы Крис Макгуайр: "Бұл қасақана қорқытуға және дүрліксітуге бағытталған әрекет еді. Бұл ойыншық, заңсыз әрекет" деді. Ити екі айып бойынша да кінәлі деп танылып, айыппұл төлеуге міндеттелді. Ол төленген айыппұл мен сот шығындарын өтеу үшін TradeMe аукциондық сайтында атқан туын сатуға тырысты, бірақ шағымдардан кейін TradeMe сатуды тоқтатты. Ити адвокаты Аннет Сайкс арқылы апелляция берді, Сайкс патшалық заңның мараедегі wharenui алдындағы салтанатты аймаққа қолданылмайтынын мәлімдеді. 2007 жылдың 4 сәуірінде Апелляциялық сот Итидің атыс қаруын заңсыз ұстағаны туралы айыптауын жоққа шығарды. Оқиғалардың "ерекше жағдайда" болғанын мойындағанмен, сот Сайкстің патшалық заң туралы ұсынысымен келіспеді. Алайда судьялар Хаммонд, О'Риган және Уилсон прокурорлардың Итидің әрекеттері қару туралы заңның 51-бабына сәйкес "қажетті зиян" келтіргенін дәлелдемегенін анықтады. Апелляциялық сот Итидің наразылығын "ақылсыз әрекет" деп сипаттап, оған мұндай әрекеттерді қайталамауды ескертті.
2007 жылғы полиция рейдтері
Ити 2007 жылғы 15 қазанда Те Уревера аймағында және Жаңа Зеландия бойынша Терроризмге қарсы күрес заңы мен Оқ атар қару туралы заңға сәйкес жүргізілген рейдтер кезінде полиция ұстаған 17 адамның бірі болды. Рейдтер кезінде ол Уакатане қаласында әйелімен бірге болған. 2011 жылғы қыркүйекте Итимен бірге ұсталған, терроризм мен қару-жараққа қатысты айыпталып келген көптеген адамдардың ісінен бас тартылды. Ити және тағы үш адам қылмыстық ұйымға қатысқандығы үшін айыпталды. Сот процесі 2012 жылғы ақпан және наурыз айларында өтті, нәтижесінде Ити алты қару-жараққа қатысты қылмыста кінәлі деп танылды. Қылмыстық ұйымға мүшелік жасады деген ең ауыр айып бойынша, қазылар алқасы судьяның ұсынысына қарамастан, онға бір көпшілік дауыспен келісімге келе алмады. Прокуратура екінші сот отырысын өткізбеуге шешім қабылдады. Сот судьясы Родни Хансен 2012 жылғы 24 мамырда Итиді екі жарым жылға бас бостандығынан айырды. 2012 жылғы қазан айында Ити және тағы үш айыпталушы сот үкіміне қатысты Апелляциялық соттағы шағымдарын қабылдамады. Итидің ұлы Ваирере Ити әкесінің нәтижеге "көп сенбегенін" айтты. Итидің Жоғарғы Сотқа шағымдануға рұқсат беру туралы өтініші қабылданбады. Ол 2013 жылғы ақпанда жазасының тоғыз айын өтегеннен кейін мерзімінен бұрын босатылды және 2013 жылғы 27 ақпан күні түрмеден шықты. Түрме қызметкерлері оны "үлгілі тұтқын" деп сипаттады. Ити түрмеде механик болып жұмыс істегенін, сонымен қатар өнермен және жазумен айналысқанын айтты.
Орындау және орнату
Ити MAU Жаңа Зеландия заманауи би компаниясының және самоандық хореограф Леми Понифасионың жетекшілігімен қойылған Tempest би театрының қойылымында басты рөлді сомдады. "Темпест" алғаш рет 2007 жылдың маусым айында Венада көрсетілді. Tempest II 2008 жылдың маусым айында Лондонның Саутбанк орталығындағы Королева Елизавета залында орындалды. Итидің 2007 жылғы ұйымдастырылған тінтулер барысында тұтқындалуына байланысты, Понифасио Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотын оның босату шартын жеңілдетуге және 2008 жылғы гастрольдік сапарға қатысуға рұқсат беруге көндіруге мәжбүр болды. Tempest: Without a Body 2009 жылдың наурыз айында Окленд фестивалінде Жаңа Зеландияда алғаш рет көрсетілді. Ити – суретші, мүсінші, ағаш кескіш және өнерге қатысуы туралы былай деді: «Кейінірек бастағандықтан, өнердің менің өмірімде осыншалықты маңызды рөл атқаратынын білмедім, және бұл өте ұзақ жол болды». Сол айда ол «Мен маори тілінде сөйлемеймін» деген атпен өнер инсталляциясын Te Hui Ahurei Reo Māori фестивалі аясында ұсынды. Бұл фестиваль 1972 жылы Ngā Tamatoa және басқа да ұйымдар Парламентке Маори тіліне қатысты ұсынған петицияның 50 жылдығын тойлауға арналған. Атау Итидің бала кезінде мектепте маори тілінде сөйлеуіне тыйым салынған оқиғасына негізделген. Инсталляцияға әртүрлі элементтер кіреді, оның ішінде болаттан жасалған мүсіндер, Итидің тікелей эфирде өткізген похири ритуалы, Те Папаның қабырғаларына «Мен маори тілінде сөйлемеймін» деген сөздерді проекциялау, Веллингтон жағалауында осы сөздермен сурет салу және бүкіл ел бойынша плакаттарды тарату. Сурет алғаш рет орнатылған кезде, бір адам фразадан «жоқ» деген сөзді кесіп алып тастады. Ити оған жауап ретінде: «Мен сол адаммен кездескім келеді, оның қолынан ұстаскім келеді, себебі бұл өнердің бір бөлігі, мен осыны жақсы көремін», – деді. 2022 жылдың 20 қыркүйегінде Ити Веллингтондағы QT қонақ үйінде Дин Праудфуттың 2008 жылғы суретіне апельсин түсті бояумен өз атын түзеп жазды. Праудфут Итидің атын «Тама» деп қате жазған. Суреттің иесі Крис Паркин Итидің бұл әрекетін «вандализм» деп сипаттады. Праудфут қатесі үшін кешірім сұрап, Итидің түзетуі «жұмыстың мағынасын жаңартқан және оны күшті еткенін» айтты.
Кино және теледидар
2008 жылы Ити өзінің ұлы Тоикаиракау (Тои) Итимен бірге Жаңа Зеландияның «Революция балалары» (2008) деректі фильмінде түсті, ол сол жылдың сәуірінде Маори телеарнасында көрсетілді. «Революция балалары» Жаңа Зеландиядағы саяси белсенділердің балалары туралы, сондай-ақ апартеидке қарсы күрескен Джон Минто мен оның жасөспірім ұлы, Парламент мүшесі, «Жасыл партия» өкілі Сью Брэдфорд пен журналист қызы Кэти Азания Брэдфорд, Парламент мүшесі, Маори партиясының өкілі Хоне Харавира және оның әйелі Хилда Харавира, қызы Те Уаннуа Харавира (2004 жылғы теңіз жағалауы мен құрлыққа қатысты науқанды ұйымдастырушы) және музыкант, бұрынғы саяси тұтқын Тигилау Несс пен оның ұлы, хип-хоп әртісі Че Фу туралы айтады. Деректі фильмнің режиссері – Макерита Урал, продюсері – Клодетт Хауити, ал маори өндіріс компаниясы – Front of the Box Productions. Бұл деректі фильм 2008 жылы Жаңа Зеландияның Qantas Television Awards (қазір Qantas Film & Television Awards) сыйлығында «Маори тіліндегі үздік бағдарлама» номинациясын жеңіп алды. Ити Ngāi Tūhoe қауымдастығымен және режиссер Tearepa Kahi-мен бірлесіп «Muru» (2022) көркем фильмін жасады. Бұл фильм Tūhoe шабуылдарынан шабыттанған әрекет-драма. Ити фильмнің ко-продюсері болды және өзінің рөлін ойнады. Ити фильмде шабуылдардағы оқиғалармен қатар, Tūhoe халқымен Корольдіктің тарихын да көрсеткенін айтты; бұл фильм шабуылдардың тікелей бейімделуі емес, «Маори халқына қарсы полицияның 200 жылдық басқыншылығы» деп сипаттаған нәрсеге жасалған көркем жауап.