Кіріспе
бұрынғы ұлттық парк
Те Уревера – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында орналасқан, көбінесе орманды, сирек қоныстанған, құрғақ төбелі аймақ. Оның көп бөлігі 2014 жылы құрылған қорғау аймағына кіреді, ол бұрын Те Уревера ұлттық паркі болған. Те Уревера – маори егемендігіне қатысты ұстанымымен танымал Тюхое маори іуінің (тайпасының) рохе (тарихи отаны). (салыстырып қараңыз;). Те Уревераның оқшауланған және тығыз орманды болуына байланысты, 20-ғасырдың басына дейін британдық отарлаушылардың ықпалына іс жүзінде дерлік тимеді. 1880 жылдары ол әлі де маоридің бақылауында болды. Маори көшбасшысы Те Кути қуғыннан Тюхое тайпасының арасында пана тапты және олармен одақ құрды. Сол кездегі Корольдік жер сияқты, Те Уревераға кіруге көбінесе пакехалар батыл бармады. 1894 жылдан 1912 жылға дейін, патшалық заңмен бекітілген, 1896 жылғы Уревера ауданының туа біту орындары туралы заңға сәйкес, Тюхое басшылары дәстүрлі қасиетті орын – Уревера ауданының туа біту орынын құра алды, онда іс жүзінде өз билігі болды. Алайда, 1915 жылдан 1926 жылға дейін патшалық «тоналды сатып алу кампаниясы» деп аталған «Уревераны біріктіру схемасы» арқылы резерваттың 70 пайызын иеленді және Тюхое тайпасын 1954 жылы Уревера ұлттық паркіне айналған жердің 200-ден астам кішкентай учаскелеріне көшірді. 20-ғасырдың басында Руа Кенана Хепетипа Маунгапохатуда діни қауымдастық құрды. 1999 жылы Уайтанги трибуналы аймақтың тарихын талдаған 520 беттік жұмыс қағазын жариялады және патшалықтың Тюхоеге өздігінен басқару құқығын беруді ешқашан жоспарламағанына тоқтады. 2003 жылдан 2005 жылға дейін Уайтанги трибуналының төрағасы судья Пэт Савидж, Джоан Моррис, Туахин Нортовер және Энн Парсонсоннан тұратын комиссия Те Уреверадағы жер дауына қатысты куәліктерді тыңдап, Те Уревера тергеу ауданы деп аталатын аймақты белгіледі. Оның 1872 жылға дейінгі кезеңді қамтитын есебінің бірінші бөлігі 2009 жылдың шілдесінде жарияланды және патшалықтың Тюхоеге әділетсіз қарағаны, әсіресе 1866 жылы Шығыс Бай-Оф-Плентидегі үлкен жерлерді тартып алғаны анықталды.
Te Urewera is an area of mostly forested, sparsely populated rugged hill country in the North Island of New Zealand, a large part of which is within a protected area designated in 2014, that was formerly Te Urewera National Park. Te Urewera is the rohe (historical home) of Tūhoe, a Māori iwi (tribe) known for its stance on Māori sovereignty. (compare ; ). Because of its isolation and dense forest, Te Urewera remained largely untouched by British colonists until the early 20th century; in the 1880s it was still in effect under Māori control. Te Kooti, a Māori leader, found refuge from his pursuers among Tūhoe, with whom he formed an alliance. As with the King Country at the time, few Pākehā risked entering Te Urewera. Between 1894 and 1912, with the approval of a Crown statute, the Urewera District Native Reserve Act 1896, leaders of Tūhoe were able to establish a traditional sanctuary known as the Urewera District Native Reserve, which had virtual home rule. However, between 1915 and 1926 the Crown mounted what has been called "a predatory purchase campaign", the Urewera Consolidation Scheme, which took some 70 percent of the reserve and relocated the Tūhoe to more than 200 small blocks of land scattered throughout what in 1954 became the Urewera National Park. In the early 20th century Rua Kenana Hepetipa formed a religious community at Maungapōhatu. In 1999, the Waitangi Tribunal published a 520 page working paper which analysed the history of the region and concluded that the Crown had never intended to allow Tūhoe self government. Between 2003 and 2005, a panel of the Waitangi Tribunal consisting of Judge Pat Savage, Joanne Morris, Tuahine Northover, and Ann Parsonson heard evidence on land claims in Te Urewera and designated an area which it called the Te Urewera inquiry district. Part One of its report, covering the period up to 1872, was published in July 2009 and found that the Crown had treated Tūhoe unfairly, especially with regard to the confiscation of a large area of land in the Eastern Bay of Plenty in 1866.
География
Те Уревераның аумағы ресми түрде анықталмаған. «Жаңа Зеландия энциклопедиясы» (1966) бойынша: «Уревера аймағы бастапқыда Рангитаики өзенінің шығысында және төменгі Ваймана өзені мен Вайока өзенінің жоғарғы ағысының батысындағы барлық жерлерді қамтыды. Оның оңтүстік шекарасын Маунгатаниваха тауы, Вайау өзені және Вайкаремоана көлі белгілейді». Көп бөлігі таулы және туған ормандармен жабылған, Хуиарау, Икавенуа және Маунгапохату таулары кіреді. Вайкаремона және Вайкарейти көлдері оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Те Уревераның көп бөлігі Шығыс Бай-оф-Пленти аймағында және Солтүстік Хоукс-Бэй аймағында орналасқан, сондай-ақ Гисборн ауданының шағын бөлігі де бар. Барлық елді мекендер қорғалатын аумақтан тыс жерде жатыр. Аймақ оқшауланған, оны қиып өтетін жалғыз маңызды магистральдық жол – 38-ші мемлекеттік тас жолы, ол Роторуаның жанындағы Вайотапудан Мурупара арқылы Вайроаға дейін созылады.
Қорғалатын аумақтың мәртебесі
1954 жылы Те Уревераның көп бөлігі Те Уревера ұлттық паркі деп белгіленді, бірақ ол 2014 жылы таратылып, оның орнына жай ғана Те Уревера деп аталатын жаңа заңды тұлға құрылды. 2013 жылдың маусым айында Тūхое мүшелерінің барлығы бекіткеннен кейін жерді қайтару туралы келісімге қол қойылды. Осы келісім бойынша Тūхое шамамен 170 миллион долларлық қаржылық, коммерциялық және мәдени өтемақы алды; тарихи шот және Корольдіктің өтініш-кешірімі; сондай-ақ Те Уревераны бірлесіп басқару құқығы, бұл 2014 жылғы Тūхое талаптарын реттеу туралы заңмен заңдастырылды. Қорғалатын аумақты қазір Те Уревера кеңесі басқарады, оның құрамына Тūхое және Корольдіктің бірлескен өкілдері кіреді. 2014 жылы Те Уревера адамға тең заңдық құқықтарға ие болған әлемдегі алғашқы табиғи ресурс атанды. Жаңа құрылым Халықаралық табиғатты қорғау одағының II санаттағы ұлттық парктің критерийлеріне сәйкес келеді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша Те Уревера кеңесінің мүшелері: Те Кūитиден, Жаңа Зеландияның бұрынғы премьер-министрі Джим Болгер, Рūатокиден Майнард Манука Апиата, Вайкаремоанадан Лэнс Винитана, Вайманадан Марева Титоко, Роторуадан Те Токавахакэа Темара, Танеатуадан Тамати Крюгер, тұрақты туризм жөніндегі кеңесші Дейв Бамфорд, бұрынғы Корольдік бас келіссөзші Джон Вуд және Жаңа Зеландияның Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының бұрынғы бас директоры Джо Бриз.
Флора мен фауна
Бұл аймақта Уэкадан басқа Солтүстік аралдың барлық туған орман құстары тіршілік етеді. Қызыл жапырақты жарғанақ (Blechnum discolor) – кең тараған төменгі қабаттағы өсімдік.