Кіріспе

Opus Dei және саясат – Opus Dei-дің саясатқа қатысты ұстанымдары, саясаттағы оның рөлі және мүшелерінің саяси қызметі туралы әңгіме.

Жалпы саяси мәселелер

Опус Деи 20 ғасырдың басында тоталитаризмді, содан кейін ашық оңшыл үкіметтерді қолдады деген айыптамаларға ұшырады. Опус Деи тарихы Франсиско Франконың Испаниядағы консервативті диктатурасымен паралель жүреді және Антонио де Оливейра Салазар, Адольф Гитлер және Бенито Муссолинидің фашистік режимдерімен бірге, соғыстар аралық кезеңнің қиын жылдарында қалыптасты. Франконың министрлерінің кейбірі Опус Деи мүшелері болған. Дегенмен, Опус Деи жақтастары Гитлер, Франко немесе тоталитаризмді қолдады деген айыптаулар көбінесе шашыраңқы мәліметтерге және ұйымның бұрынғы мүшелерінің жеке куәліктеріне негізделгенін көрсетеді. Олар сондай-ақ 1920-ші және 1930-шы жылдары социалистік және коммунистік партиялардың басты ұстанымы ұйымдасқан діндерге, әсіресе Испания сияқты басым қатыны католик елдерде қарсы болғанын атап өтеді, онда шіркеу Испания азамат соғысы (1936-1939) кезінде Франко тарапына белсенді түрде қолдау көрсетті.

Гитлер мен нацизм

The Unofficial Opus Dei Webpage сайтында былай делінген: "Телеграф" газетінің мақаласында Фельцманның Ескриваның: "Влад, Гитлер мұндай жаман адам бола алмады", - деп айтқанын естігені туралы хабарланған. "Ол алты миллион адамды өлтіре алмады. Ол төрт миллионнан артық өлтіре алмады". Opus Dei қолдаушылары діндар Фельцманның осы сөздері, 1980 жылы жазған куәлігімен қайшы келеді, онда Ескрива "қазіргі заманның әулиесі" екенін айтқан. Олар бұрынғы ұйымдары "құдайсыздыққа бет бұрғандар" деп атаған бұрынғы мүшелері, көбінесе өздерінің бұрынғы діни ұйымдарына қарсы күресетін коалицияларға қолдау көрсетеді (Др. Брайан Р. Уилсон). Ескрива 1975 жылы осы айыптауларға жауап беріп, "яһуди халқына деген махаббатын" білдірді. Сонымен қатар, Opus Dei жақтастарының айтуынша, Ескриваның Гитлерге деген ымырасы туралы айтылған жалғыз ауызша куәлік, мүше емес және мүшелердің көптеген құжатталған куәліктерімен күмәнданып отыр. Ол сондай-ақ нацизмді "ересь", "христиандыққа қарсы", "бұзық", "тоталитарлық", "саяси қателік" және "расистік" деп айыптаған. Нацистердің христиандар мен яһудилерді қудалауына қатысты ол: "бір ғана құрбан оны айыптауға жеткілікті" деген. (Urbano 1995, 118-119 беттер). Ол тіпті Испанияның нацизм туралы үнсіздік саясатына қарсы шығып, Рим Папасының Гитлер идеологиясын айыптауына қарамастан, оны айыптады. Сондықтан, Opus Dei прелаты дель Портильо, Opus Dei негізін қалаушыға жасалған шабуылдар "ашық жалғандық" және "қарлама науқанның" бөлігі екенін мәлімдеді. (del Portillo 1996, 22-25 беттер). Яһуди қауымының мүшелері бұрын Ескриваны қорғаған болса да, 1992 жылы оны киелі деп жариялау кезінде мәселе толық шешілмеген еді.

Франконың Испаниясы

Тергеуші журналистердің, әсіресе Испаниядан тыс, АҚШ, Ұлыбритания, Германия және Италиядан шыққан жазбалары бар, олар Opus Dei-дің «саяси емес» болғанын және қазір де солай болатынын көрсетеді, яғни Opus Dei-дің жалпы стратегиясы немесе кейбір адамдар күдіктенгендей құпия күн тәртібі жоқ. Джон Аллен (2005), американдық журналист, соңғы тарихи зерттеулерге сүйене отырып, «кейбір мүшелері Франконың Испаниясында жұмыс істеді, тіпті оның министрлері де болды. Бірақ Opus Dei мүшелері саяси тұрғыдан өздері қалағандай әрекет етуге еркін. Басқа мүшелері Франкоға қарсы болды» дейді. Аллен 70-жылдардың басында елден қуылған және өзі шығарған газеті үкімет тарапынан жабылып қалған диссидент Рафаэль Кальво Серерді мысалға келтіреді. Аллен Франко дәуірінің соңғы кезеңдерінде Испаниядағы Opus Dei мүшелерінің режимге қатысты «50/50» үлесте бөлінгенін растайды. Аллен Джованни Бенелли мен Жоземария Эскриваның оқиғасын да айтады. Кардинал Бенелли, Пауыл VI-ның жақын серігі, Италиядағы Христиандық Демократия сияқты Испанияда да католик партиясын құруды қалаған және барлық испандық католиктердің осы саясатты қолдауын күткен. Эскрива, Бенеллиден Opus Dei-дің заңдық мәселесін шешу үшін, яғни «жеке прелатура» мәртебесіне ие болу арқылы Пауыл VI-мен сөйлесуге көмектесуді сұрап, өте қиналған болатын. Бірақ ол Бенеллидің ұсынысын қабылдамады. Кейін ол Бенеллиге, өзінің мақсатына жету үшін Opus Dei-ді кепілге алғаны үшін шағымданды. Аллен былай дейді: «Бенелли оқиғасы Эскриваның Opus Dei-дің саяси мүддесі жоқ екенін айтқанына сенуге тамаша мүмкіндік береді. Егер «билікке қол жеткізу» үшін қолайлы жағдайлар болғанда, осы жағдай оларға барлық мүмкіндікті ұсынған болар еді. Егер Opus Dei христиандық демократияның испандық нұсқасын құруға бастаған болса, онда Франконың 36 жылдық билігіндегі 8 министрі жаңа испан үкіметіндегі өкілдігімен салыстырғанда мардымсыз болып көрінер еді».

Эскрива мен Франко

Сыншылар, алайда, 1958 жылғы 23 мамырда Эскриваның Испания диктаторы Франсиско Франкоға жазған хатына назар аударады. Сондай-ақ, Эскрива Франконы қолдаған деген айыптаулар бар. Екінші жағынан, Opus Dei мүшелері Эскриваның хаты (АҚШ, БҰҰ және одақтастар Франконы мойындағаннан кейін 8 жыл өткен соң жазылған) оның азамат және католик діни қызметкер ретінде көрнекті ізгіліктерін көрсетеді, себебі ол: «Саяси қызметке қатысы жоқ болсам да, дін және испан ретінде қуанамын», – дейді. Испанияның мемлекет басшысы Испанияның Рим католик шіркеуінің доктринасы бойынша Құдай заңын қабылдайтынын жариялауы керек, бұл сенім оның заңнамасын шабыттандырады. Эскрива оған: «Біздің халқымыздың католик дәстүріне адалдықпен, үкіметтік істерде табысқа жетудің ең жақсы кепілі, ұлттық бірлікте әділ және тұрақты бейбітшілікке деген сенімділік әрқашан табылады» дейді. Жақтаушылар пікірінше, Эскрива Франконы (Франкоға хат жазған жүздеген испанмен бірге) адам құқықтарын, адамдық қадір-қасиетті және бостандықты құрметтеуге шақырған. Олар Эскрива Франконың елде тәртіп орнатудағы рөлін мойындағанын, бірақ ол католиктердің бір партиялық көзқарасын немесе шіркеудің секулярлы құралы ретінде мемлекеттік билікті пайдалануын қандай да бір клерикализмді мүлдем қабылдамағанын айтады. Жақтаушылар сондай-ақ Эскриваның режимнің бір санын «отбасысы жоқ адам» деп қорлаған кезде Франкоға берген дереу түзетуіне сілтеме жасайды. Дегенмен, тарихшылар католик шіркеуі, оның мүшесі Эскрива болған, Испаниядағы Азамат соғысынан кейін республикашылар мен коммунистерге қарсы қатыгездікпен қуғын-сүргінге қарамастан, Франко режимінің тірегі болғанына келіседі. Джон Алленнің «Opus Dei: Католик шіркеуіндегі құпиялар мен билік» (2005) еңбегінде Франко режимінің басталысынан соңына дейін Эскрива Франко үкіметі туралы толық үнсіздік сақтағаны айтылады. Ол Эскривадан режимді сынаған немесе оны жақтаған бірде-бір жария мәлімдеме тіркелмегенін мәлімдейді. 1930-1940 жылдары бұл үнсіздік тіпті пассивті қарсылық ретінде түсіндірілді. 1960 және 1970 жылдары, испан католиктерінің басым көпшілігі Франконы сынаған кезде, оның үнсіздігі жасырын қолдау ретінде түсіндірілді. Алленнің сөзіне сүйенсек, бұл үнсіздік Opus Dei-дің Франкоға қатысты корпоративтік ұстанымы болмағанын білдіреді. «Испаниядағы Азамат соғысының контекстінде, онда республикалық күштер 13 епископты, 4000 епархиялық діни қызметкерді, 2000 еркек діни қызметкерді және 300 монахты өлтірді, Испаниядағы католик шіркеуінің барлық топтары мен қабаттары дерлік Франконы қолдады». Аллен бұл фактіге қарамастан, «Эскриваның ұзақ билік етуі кезінде режимін мақтаған немесе сынаған бірде-бір жағдай жоқ» деп атап өтеді. «Католик Испаниясындағы басымдық Франконы қолдаған 1930-шы және 1940-шы жылдары Эскриваның үнсіздігі көбінесе жасырын либерализмге ұқсас деп түсіндірілді; 1960-шы және 1970-ші жылдары, католик пікірі өзгерген кезде, сол үнсіздік Франконы қолдаған консерватизмді жасырғандай түсіндірілді», – деп жазады ол. «Жалпы алғанда, Эскрива Франко режиміне қатысты бейтараптықты сақтауға тырысқан, тіпті жеке өмірінде өзін дұрыс христиан деп санаған басшыға деген сезімде болғандай көрінеді», – деп қорытындылайды Аллен мырза. «Франконы қолдайды» деген айыптауды, испан католиктерінің көпшілігі бастапқыда Франконы қолдаған деген жалпы мағынадан басқа, қолдауға болмайды. Ең көп айтуға болатын нәрсе – Эскрива да «Франкоға қарсы» болмаған».

Франконың үкіметіндегі Опус Деи мүшелері

Сыншылар бұл оқиғаның Испанияның фашистік режиміне енуінің дәлелі екенін айтады. Басқалары Опус Деидің бастауын және Испанияның демократиялық жолмен сайланған солшыл үкіметін құлатуға ұмтылған көтерілісшілердің сол кездегі астанасы Бургоста екенін атап өтеді. Берглардың пікірінше, Франконың тұсында қызмет еткен министрлердің фашизм мен Опус Деи арасындағы байланысты дәлелдейтін айғақ екенін айту дұрыс емес; ол көптеген Опус Деи мүшелерінің НАТО-ға АҚШ-тың қолдауымен іспандық экономикалық кереметті жүзеге асыруға көмектескен технократтар ретінде үкіметте тағайындалуға жеке біліктіліктері болғанын мәлімдейді: «1957 жылы Франко Испания экономикасын қалпына келтіру және ұлтты заманауи салық жүйесіне бағыттау мақсатында кабинетін қайта құрылымдады. Осы мақсатта ол бірқатар талантты жас банкирлер мен экономистерді тағайындады». Бұл технократтар Испанияның экономикалық дамуының негізін құраған экономикалық тұрақтандыру бағдарламасын әзірлеуге, енгізуге және кейін басқаруға, бәсекелестікті жылдам экономикалық өсуге қол жеткізу құралы ретінде ынталандыруға және Еуропамен экономикалық интеграцияны қолдауға жауапты болды. Испаниядағы Азамат соғысы мен Франконың тарихын зерттеген Пол Престон былай дейді: «Технократтардың келуі Опус Деидің жоспарлы түрде билікті басып алуы және Франконың «музыкалық орындықтардың соңғы кезеңіне бос орындарды толтыру» деген ақылды әрекеті ретінде әртүрлі түсіндірілді. Шындығында, технократтардың келуі жаман да, айлакер де емес, керісінше, нақты проблемаларға бөлшектік және прагматикалық жауап болды. 1957 жылдың басында режим саяси және экономикалық банкротқа ұшырады. Франко мен Карреро Бланко жаңа қан мен жаңа идеялар іздеді. Қабылдану үшін жаңа адамдар Movimiento ішінен келуі керек, католик болуы керек, монархияға оралу идеясын қабылдауы керек және Франко терминдерімен айтқанда, саяси емес болуы керек. Лопес Родо, Наварро Рубио және Улластрес идеалды кандидаттар болды. Лопес Родо Карреро Бланконың үміткері болды. Каудильоның таңдауы – динамикалық Наварро Рубио. Франко оны 1949 жылдан бері білетін. Ол Синдикатос үшін Прокуратор-ен-Кортес болды және оны ауыл шаруашылығының кете бара жатқан министрі Рафаэль Кавестани жоғары бағалады. Лопес Родо да, Наварро Рубио да Улластреске флангшыл идеологияны жүзеге асыруға қарағанда мемлекеттік аппаратта жоғары лауазымға ие болуды көбірек ойлаған жарқын, еңбекқор функционерлер пайда болды деп ұсынды. Бұл Лопес Родо мен Наварро Рубио сияқты адамдар туралы шындық болды, олар негізінен Опус Деидің мүшелері деп аталды, бірақ олар «біріншілік бюрократиясы» деп аталатынның бір бөлігі ретінде қаралды, олар мемлекеттік қызмет бойынша конкурстық емтихандарды немесе университет кафедраларын өте жас кезінде жеңіп алды». (Курсивтер қосылды) Брайан Кройер де былай дейді: «Опус Деи саяси билікке ұмтылып, ақырында оған қол жеткізді деген айып 1957 жылдың ақпан айында, Улластрес пен Наварро Рубио Франконың кабинетіне кірген кезде естілді. Бұл жала негізсіз болып көрінеді, өйткені ол Опус Деи туралы қате түсінікке негізделген. Ол, жауларының ойлауынша, саяси партия емес, сондай-ақ, саяси ықпал етуші топ та емес. Бұл саясатшылар үшін супер-жұмыс биржасы емес пе? Бұл прагматикалық және аздаған қауіп-қатерден аулақ. Франко Улластрес пен Наварро Рубионың интеллектуалдық және техникалық артықшылықтары туралы естіген және оларды шақыртқан; олар Опус Деидің мүшелері болған. Сол кезде ол Кастелия мен Гуаль Вилллбидің интеллектуалдық және техникалық артықшылықтары туралы естіген және оларды шақыртқан; бірақ Кастелия мен Гуаль Вилллби Опус Деидің мүшелері болмаған. Басқаша айтқанда, Опус Деи монархистер, фаланга немесе армия сияқты билікте үлес қосу арқылы татуластырылатын топ емес еді». (Курсивтер қосылды) Опус Деи мүшесі емес Мессори сонымен қатар Франко режимі кезінде 116 министрдің ішінде Опус Деидің тек 8 мүшесі болды (5-і тек бір мерзім немесе бірнеше ай қызмет етті) және олар 1956 жылдан кейін ғана қызмет ете бастады, одақтастар оны танығаннан кейін бірнеше жыл өткен соң. Оның соңғы кабинетінде Опус-Деи мүшесі болған жоқ. Олар ешқашан көпшілік болған жоқ: «Опус Деидің Франко үкіметінде билік еткендігі туралы аңыз – бұл аңыз» (Мессори 1997, 30 б.) (Берглар 1994, 186 б.). Бірқатар тарихшылар Франконың саясаты мен оның режимімен келіспегендіктен, түрмеге қамалған немесе Испаниядан кеткен мүшелері болды дейді. (Opus Dei: Prominent Members қараңыз) Антонио Фонтан мен Рафаэль Кальво Серер демократия және баспасөз бостандығы үшін күрескен және Франко режимі тарапынан қуғынға ұшыраған журналистердің мысалы болып табылады. Антонио Фонтан кейіннен Сенат Президенті болды. Франконы қолдаған басты саяси ұйым – Фалангистерлер, Берглардың сөзінше, Эскривадан «интернационализм, испандыққа қарсы сезім және масондық» күдікпен қарады, ол «Франко режимінің алғашқы он жылдығында Опус Деи мен Эскрива жаңа испан мемлекетінің жақтастары емес, фанатизмге жақын шабуылға ұшырады». Эскрива тіпті «Масондыққа қарсы күрес трибуналына» шағымданып берілді. (Берглар 1994, 180-181 бб.; қараңыз, сондай-ақ Васкес де Прада 1997 ж.). Опус Деи мүшесі емес тергеуші журналист Джон Л. Аллен кіші Берглардың мәлімдемелерін қолдайды. Джон Аллен сонымен қатар Опус Деи ділмандары оппозициялық қозғалыстарға қатысқандарын айтады. Ол сондай-ақ Франко дәуірінде түрмеге қамалған жалғыз испандық епископтың Опус Деи кардиналдарының бірі, Кардинал Хулиан Эрранц екенін айтады, ол сол кезде Испанияның Андалусиясында аграрлық революция үшін күрескен жас Опус Деи миряны болған. Аллен сонымен қатар Опус Деи мүшелерінің (әлеуметтік тұрғысынан және институционалдық тұрғысынан емес) Франкоға барлық испандық католиктер сияқты қарайтынын айтады. Әлеуметтік тұрғысынан Франко режимінің басында олар оны коммунизм мен анархизмнен құтқарып, құдайдың құтыны болғандықтан мақтап, уақыт өте келе бұл көзқарас өзгерді.

Опус Деидің саяси ықпалы туралы дау

Журналистер Джон Л. Аллен және Витторио Мессори Opus Dei институты Франконы қолдаған да, оған қарсы болған да емес деп мәлімдейді. Алленнің сөзінше, оның жаулары, азаматтық соғыстан кейін бірден иезуиттерден бастап, оған "қатыгез шабуылдар жасады". Алленнің айтуынша, иезуиттер оның барлық адамды қасиеттілікке шақыру туралы теологиялық доктринасының жаңалығын түсінбеді. Мессоридің сөзінше, оның беделін Фаланганың кейбір топтары қасақана жойды, себебі олар оны саяси қарсылас ретінде қарады, өйткені бұл испандықтар саясатта католиктік бір партиялық көзқарасқа ие болды және Эскриваның жаңа доктринасын түсінбеді. Мессори айтады, олар Франко режиміне қарсы болған Рафаэль Кальво Серрер және Антонио Фонтан сияқты Opus Dei мүшелерінің көп екенін көре алмады. Фаланганың осы қасақана науқаны Opus Dei саяси партияның бір түрі деген жалған аңызға әкелді, дейді ол. Ағылшын тарихшысы Брайан Кройзер: "Opus Dei – оның жаулары адамдарды олай ойлауға итергісі келген саяси партия да, саяси қысым тобы да емес" дейді. Мессоридің пікірінше, Opus Dei-дің католиктік сенімге адалдығы оны жаңа идеяларға қабілетті етеді және оның мүшелері қоғамның дамуына үлес қосады. Рим папасы Иоанн Павел II, ұйымның ортодоксалды католицизмін жақсы көріп, оны Католик шіркеуінің әлеуметтік-әкімшілік құрылымының бір бөлігі ретінде жеке прелатура етіп құрды. Эскрива 1960 жылдардағы сұхбаттарында Opus Dei-дің ықпалы әлеуметтік-экономикалық емес, этикалық екенін мәлімдеді. Ол Opus Dei-дің мақсаты – байлар мен кедейлердің әділ, гуманистік және прогрессивті қоғам құру үшін бірлесіп жұмыс істеуін айтты. Жоземария Эскрива де Балагерді Иоанн Павел II 2002 жылы қасиетті деп жариялады, бұл шешім шіркеудің прогрессивті топтары тарапынан сынға түсті.