Кіріспе

Индуистік құдайлардың айдаушылары

Вахана немесе ваханам – белгілі бір индуистік құдайдың көлігі ретінде пайдаланатын, көбінесе жануар немесе мифтік жаратылысты білдіреді. Осы ретте вахананы құдайдың "айдаушысы" деп атайды. Құдай мен оның ваханасы арасындағы байланыс индуистік иконография мен теологияның маңызды бөлігін құрайды. Құдайлар көбінесе ваханаға мінген (немесе оның үстінде отырған) күйінде бейнеленеді. Кейде вахана құдайдың қасында көрсетіледі немесе құдайлық атрибут ретінде таңбаланады. Вахананы құдайдың серігі деп қарастыруға болады: ол тәуелсіз әрекет ете алғанымен, құдайдың символдық бейнесін көрсетеді. Құдай вахананың үстінде отырып не тұрып бейнеленуі мүмкін. Ол кішкентай платформада немесе жалаңаш немесе ершікпен мінген күйінде көрсетілуі мүмкін.

Этимология

Санскрит тілінде "вах" сөзі тасымалдау немесе көтеру деген мағынаны білдіреді. Сондай-ақ, бұл сөз санскрит және басқа да үнді тілдерінде "көлік құралы" деген мағынаны да білдіреді.

Символизм

Индуистік иконографияда көліктің жағымды қасиеттері көбінесе оны алып жүретін құдайдың символы болып табылады. Шиваның көлігі – Нанди, күш пен ерлікты білдіреді. Ганешаның көлігі – Дина егеуқұйрығы, жылдамдық пен өткірлікпен сипатталады. Картикеяның көлігі – Парвани, салтанаттылық пен сұлулықты көрсетеді. Сарасватидің көлігі – хамса, даналық, инабат және әдемілік символы. Дегенмен, көлік жануары құдайдың үстемдік ететін зұлым күштерді де бейнелейді. Парваниге мінген Картикея, тананың мақтандығын бағындырады. Динка (Мушика) – егеуқұйрыққа отырған Ганеша, қараңғыда егеуқұйрықтай көбейетін пайдасыз ойларды жояды. Мүлікті қорғайтын Шани, ішінде құс, қарға немесе қара қаңқасы бар, ол ұрлыққа ұмтылысты басады. Шанидің ықпалымен вахана тіпті жаман оқиғаларды да үміт сыйлай алады.

Гаруда

Геруда мен оның Вишну тауына айналуы туралы әңгіме индуистік мәтіндерде егжей-тегжейлі баяндалған. Винатаның баласы, Кашьяпаның құдайлық күшімен дүниеге келген жарты құдай, анасының қатыгез Кадрудың құлында болуын көріп, қатты қайғырады. Ол Кадрудан анасын босатуын өтінгенде, ол оның азаттығы үшін өлместік нектарын талап етеді. Оның амрита, өлместік нектарын алу туралы аңызы "Амртакалашапахараннам" деп аталатын эпизодта сипатталған: text=Гаруда нектар құмырасына жақындады, ал оған бірінші шабуыл жасаған Вишвакарма жерге құлады. Гаруданың қанаттарының соққан желден көтерілген шаң-тозаң бәрінің көзін жойды. Девалар мен Индра, тіпті Күн мен Ай да Гарудаға қарсы шықты, бірақ ол олардың бәрін жеңіп, нектар құмырасы сақталған жерге кірді. Құмыраның төңірегінде екі алып дөңгелек айналып тұрды, олар құмыраға қол тигізуге тырысқан кез келген адамды ұсақтап, етке айналдыратын, ал дөңгелектерді машина қоздырып тұрды. Дөңгелектердің астында екі алып жылан тұрды, олардың көздері оттай жарқырап, тілдері оттың жалындай шығып тұрды, және олар көздерін ешқашан жұмбады. Олардың көзімен қараудың өзі адамды өлімге ие қылуға жетеді. Гаруда олардың көздерін шаң буылымен соққыға жықты, оларды өзінің тұмсығымен тесіп, содан соң денесін өте кішкентай етіп, құмыраға жақындады. Ол дөңгелектер мен машинаны жойды, тұмсығымен нектар құмырасын алып, қанаттарын жайып күннің шуағын жасыра көкке көтерілді. Гаруданың осы үлкен жетістіктеріне риза болған Махавишну оған кез келген нығметті сұрауға рұхсат берді. Гаруда Вишнудан өзін (Вишнудың) көлігі етіп, амританы татпастан өлместікке ие болуын сұрады. Екі нығмет те берілді.

Мушика

Ғанеша құдайы әлі бала кезінде, алып тышқан оның барлық достарын қорқытып, мазалады. Ғанеша оны арқанымен ұстап, өзінің мінген жануары етіп алды. Мушика бастапқыда гандхарва, яғни аспандық музыкант болған. Вамадева есімді ришидің (ақылгөйдің) аяғына ойсыз басып кеткендігі үшін Мушика қарғысқа ұшырап, тышқанға айналды. Бірақ, риши ашуын басып, Мушикаға бір күні құдайлардың өзі оған бас иетінін уәде етті. Бұл болжам Мушика Ғанешаның ваханасы болғанда орындалды.

Нанди

Шиваның көлігі болғанға дейін Нанди – қуаныш пен ән-бидің иесі Нандикешвара деп аталатын құдай еді. Бірақ еш ескертусіз, оның есімі мен міндеттері Шиваның Натараджа деп аталатын бір қырына берілді. Бұрын адам денесінің жартысы, жартысы бұқа болған ол енді тек бұқа ғана болды. Осы уақыттан бері ол Шиваның әрбір ғибадатханасын қадағалап, әрқашан Оған қарайды.

Паравани

Оңтүстік Үндістанда Муруган деп аталатын Картикея атты соғыс құдайы Паравани есімді таусыққа мініп отыр. Бұл таусық бастапқыда Сурападма деп аталатын демон болса, қорас – Кричи деген періште болды. Мұруганды шайқаста ашуландырған соң, демон найзасы оған тиген сәтте өкініш білдірді. Ол ағашқа айналып, дұға бастады. Ағаш екіге бөлінді. Бір жартысынан Муруган өзінің белгісі болған қорасты, екінші жартысынан өзінің мінгісі болған таусықты шығарды. Тағы бір нұсқада Картхикея Таракасура деген демонды өлтіру үшін дүниеге келген. Оны Критикалар тәрбиелеп, ол 6 күн болғанда құдайлар әскерін басқарды. Таракасураны жеңгеннен кейін, құдай оны кешіріп, өзінің мінгісі – таусыққа айналдырды.

Басқа сенім жүйелерімен салыстырғанда

Индуизмдегі жануарларға сәйкес келетін көліктер грек және рим мифологиясымен, немесе белгілі бір жануарды белгілі бір құдаймен байланыстыратын басқа да сенім жүйелерімен үнемі сәйкес келмейді. Мысалы, индустардың Лакшми құдайының көлігі ретінде пілдер, не соулар, немесе (жануар емес көліктің сирек кездесетін түрі) лотос гүлі болып табылады. Ежелгі Грекияның Афина құдайының да өзінің таныс белгісі ретінде соуы болған, бірақ екі сенім жүйесінде соуға жүктелген мағыналар бірдей емес, және екі құдайдың өзі де соу арқылы өзара анықталғанына қарамастан ұқсас емес. Лакшми, басқа нәрселермен қатар, ең алдымен байлық құдайы, ал оның соуы – сенімсіздік пен оқшаулануға, тіпті өзімшілдікке қарсы ескерту. Афина да гүлдену құдайы болғанымен, ең алдымен даналық құдайы, ал оның соуы құпия білім мен оқуды бейнелейді. Бәлкім, олардың ортақ географиясының нәтижесінде, грек-римдік түсіндіру рим-католик иконографиясында да көрінеді, онда Жаңа Ұстазды өңдеуімен танымал Киелі Жером көбінесе (бірақ әрдайым емес) даналық пен оқудың символы ретінде соумен бейнеленеді. Түпкі американдықтардың діни иконографиясы тайпаға байланысты соудың көптеген қасиеттерін, оң және теріс атрибуттарын, сондай-ақ айну және орыс мәдениеттерін көрсетеді, бірақ ешқайсысы Лакшмидің құдайлық көлігі ретінде соуға тағайындалған индуистік атрибуттарымен салыстырылмайды. Кейбіреулер ұқсас талдауларды кез келген басқа индуистік құдайлық көліктер үшін мәдениаралық тұрғыдан жүргізуге болады деп санайды, және әр жағдайда басқа мәдениеттердегі жануарлар тотемдеріне берілген құндылықтармен кез келген параллельдер параллельдік дамудың дәлелі емес, жай ғана кездейсоқ немесе болмайтын нәрсе болуы мүмкін (мысықтарды ерлікпен байланыстырғандай). Диалектикада бұған қарсы жауап ретінде әр тотем немесе вахана, ышта-деватаның (немесе ышта-деватаның немесе асураның) бір бөлігі ретінде, сансыз түсіндірілмейтін ілімдерге, түсініктерге және рухани даналыққа ие; салыстырмалы талдау пайдалы, бірақ білім мен түсінік олардың қасиеттерін біртекті мағынаға біріктіру арқылы қызмет етпейді.