Кіріспе

Ничифор Дучич (1832–1900) – босниялық серб теологы, тарихшы, филолог, архимандрит, жазушы және ғалым. Герцеговина архимандриті Ничифор Дучич 1863 жылы Цетиньеде православие семинариясын құрды. 1880 жылы Дучич Сербия Ұлттық мұражайының директоры, ал 1883 жылдан бастап Сербия Ұлттық кітапханасының директоры болып тағайындалды. Дучичтің монастырлар туралы монографиялары (Тврдош, Житомислич, Морача, Острог) мәдени-тарихи құндылығын жоғалтқан жоқ, себебі ғылым одан әрі зерттеулерді қарастыруы керек: «Черногориядағы Рождество» (1867); «Бока және Зета» (1875); «Париждегі Ұлттық кітапханадағы славян қолжазбалары» (1889).

Өмірбаян

Ничифор Дучич 1832 жылы Босния мен Герцеговинаның оңтүстігіндегі Требинье қаласына жақын Велжи Луг ауылында дүниеге келген. Сербияда, Сербия Воеводинасында, кейін Парижде білім алған. 1848 жылғы революция кезінде жас ерікті ретінде австриялықтар қатарына қосылды. Туған жері Герцеговинаға оралған соң Дужи монастырында ағасының жетекшілігімен діни қызметкер болып тағайындалды. 1858 жылы Серафим Перовичпен бірге Дужиде мектеп ашып, Мостарда дін және тарих пәндерін оқытты. 1858 жылдың соңынан 1860 жылға дейін Неретва өзенінің жанындағы Житомислич монастырына басшылық етті. Онда ол бірнеше монографиялар, әдеби тарихтар, археологиялық зерттеулер, соның ішінде Дужи және Тврдош Метох монастыры, Житомислич монастыры, Хиландар монастыры, серб халқы және Триестегі Серб православие шіркеуі тарихы туралы еңбектер жазды. 1848 жылы Житомислич монастырында серб балаларын оқытуға арналған алғашқы мектеп пен православие дінінің қызметкерлерін даярлайтын мектеп ашылды. Бұл мектептерді монастырь монахтары, негізінен Ничифор Дучич және Серафим Перович құрды. Дучич өзі 1852-1862 жылдардағы Герцеговина көтерілісіне қатысқан, оған Лука Вукалович жетекшілік еткен. Дучичтің күші, батылдығы мен белсенділігі оны түнгі жорықтар, күтпеген шабуылдар, биікке өрлеу және қолға-қол соғыс сияқты операцияларда көзге түруге мүмкіндік берді. Оның ең үлкен жетістіктері Босния мен Герцеговинада болды. Соғыс аяқталғаннан кейін, Осман Портасы мен Константинопольден уәделенген кешірім келмегендіктен, Дучич Черногорияға кетті. 1864 жылы ол Цетиньеде қоныстанды. Онда архимандрит шеніне көтеріліп, Дужидегі ескі досы Серафим Перовичке жоғары білім беретін мектеп ашуға көмектесті. Перович Цетиньеде алғашқы семинарияны ашқанда, Дучич ректор болып тағайындалды. Ол мектеп ережесін жазып, жариялады. Оқушылар үшін жағдай жақсы болды, әсіресе кедей оқушыларға көңіл бөлінді. Ол Черногория қызметіне де кірісіп, Цетинье мен Белград арасындағы делдал ретінде дипломатиялық миссияны басқаруға тағайындалды. Генерал Милойко Лешанинмен бірге келген Ничифор Дучич, қазір Черногорияның Николай I елшісі, Сербияның ханзадасы Михаило Обренович III және премьер-министр Илия Гарашанинмен 1867 жылдың 14 қазанында келісім шартына қол қойды. Оның мақсаты – «Түркияда көтеріліс ұйымдастырып, барлық серб халқын бір мемлекетте біріктіру» еді. Оның памфлеттері мен революциялық идеялары (австриялықтар мен түріктердің назарына ілікті) оны Черногориядан Италияға кетуге мәжбүр етті. Осы уақытта Гарашанин түрік үкіметіне қарсы барлық серб жерлерінде жалпы көтеріліс ұйымдастыруға дайындық жасады. 1868 жылы Дучич Белградқа оралды. Бірақ Гарашаниннің жоспарларын князь Михаилоның (Обренович) 10 маусымда 1868 жылы (немесе 28 мамыр 1868 жыл, ескі стиль бойынша) қаза болуы тоқтатты. Дучич Босния мен Герцеговина, Черногория, Сербия Воеводинасы, Косово және Метохия, Сербияның саяси бірігуін ұзақ жылдар бойы қолдады. Сербияның князі Милан I таққа отырғаннан кейін, жаңа тағайындалған премьер-министр Йован Ристич Дучичтің қызметін пайдаланып, түріктермен келіссөздер жүргізу сияқты үкімет атынан құпия тапсырмалар тапсырды. 1873 жылдың қыркүйегінде Ристичтің елшісі ретінде Дучич хорват саясаткерлері және Франьо Рачкимен барлық серб халқын Сербиямен біріктіру мәселесін талқылады. Ничифор Дучич пен граф Петар Вукотич Сербиямен достық және одақ орнату идеясын қолдады және Черногорияның Сербиямен бірігуін жақтады. Олар мен князь Николай Черногория саясаты Сербия саясатына бағынуы керек екеніне және серб ұлтының құтқарылуы сербтер қоныстанған барлық жерлермен толық бірігуде деп сенді. Филип Христич Белградтан Цетиньеге келді, ол князь Николасқа Сербия Түркиямен соғыс жағдайында Черногорияны қолдайтынын жеткізді. Жақын арада 1876 жылы Сербия Черногориямен одақтасып, 1875 жылдың жазында Невесиньеде басталған Герцеговинадағы жаңа көтерілістен пайда көру үшін соғыс жариялады. Дучичтің оқиғаға құштарлығы оны Бірінші серб-түрік соғысы (1876-1878) кезінде бригадаға басшылық етуге және шайқасқа қатысуға итермеледі. Осы қызметінде ол Алексинацта керемет ерлік көрсетті, онда ол жарақат алды, соғыстың аяқталуына дейін түріктердің Белградқа шабуылдауын кешіктірді. Соғыстың нәтижесі Балқан дағдарысын күшейтіп, орыс-түрік соғысына (1877-1878) әкелді. Соғыстың нәтижесінде Сербия мен Черногория Осман империясынан толық тәуелсіздік алды. Ол 1900 жылы Белградта қайтыс болды. Батылдығы үшін бірнеше медальдармен, Әйгілі Савва орденімен, Ұлы Милош орденімен, Ақ Жылқы орденімен, Таково кресі орденімен, Әйгілі Владимир орденімен және азаматтық қызметі үшін Болгар орденімен марапатталды.

Шығармалары

Сербияның ең көрнекті жазушыларының, тарихшыларының және дипломаттарының бірі болғанымен, Ничифор Дучич көп жылдар бойы салыстырмалы түрде танылмаған күйде еңбек етті. Дучич жазуды ерте бастады, және өзінің айтуынша, он алты жасында бірнеше мақала жазған. Газеттер мен журналдарға үлес қосу арқылы ол Иларион Руварактың назарына ілікті, ол оны білімді қоғамдар мен олардың мерзімді басылымдары мен журналдары үшін жақсы зерттелген тарихи монографиялар жазуға ынталандырды. Ол Триест портындағы сербтер туралы "Триесттегі серб шіркеуі" атты трактат жазды. Ньегоштің поэзиялық туындылары екі он жылдан астам уақыт бойы біздің әдебиетшілер тарапынан көрілмей, назарсыз қалды, содан кейін Ничифор Дучич: "Горски вијенацқа" (Белград, Državna Štamparija, 1870) түсініктемелер" еңбегін жазды. Бірде Дучич шағымданып айтқан: "Грек митрополиттері шіркеу кітаптарын жақсы оқи алмайтын адамдарды да дін қызметкерлері ретінде тағайындайды." ("Серб православие шіркеуінің тарихы, VII ғасырдың басынан бүгінгі күнге дейін", Белград, 1892). 1869 жылы Дучич Серб ғылым қоғамының мүшесі болды және 1880 жылдан 1886 жылға дейін Серб Ұлттық кітапханасының директоры (кітапханашысы) қызметін атқарды. 1891-1899 жылдар аралығында Дучич өзінің жинақталған шығармаларын тоғыз кітаптан тұратын жинақ түрінде жариялады. "Хиландардың ежелгі дәуірі" және "Хиландар монографиясы" 1884 жылы жарық көрді, ал кейін 1895 жылы жинақталған еңбектердің төртінші кітабына енгізілді.