Кіріспе
Қоғамдық көлік желісі Стамбулдағы қоғамдық көлік автобус желісін, әртүрлі рельстік жүйелерді, фуникулерлерді және 5 712 км² аумақта тараған 15 миллионнан астам тұрғынына қызмет ететін теңіз көлігі қызметтерін қамтиды.
Public transport in Istanbul comprises a bus network, various rail systems, funiculars, and maritime services to serve the more than 15 million inhabitants of the city spread over an area of 5,712 km2.
Тарих
Стамбулдағы қоғамдық көлік тарихы 1869 жылдың 30 тамызында Осман империясының астанасында трамвай жүйесін салу жөніндегі келісімге қол қойылған кезден басталады. Осы келісім бойынша Константин Крепано Эфендинің «Société des Tramways de Constantinople» компаниясы қырық жылға қоғамдық көлік қызметін жүргізуге концессия алды. 1871 жылы төрт атпен жүретін трамвай желісі іске қосылды. Бірінші жылы «Азапкапы – Галата», «Ақсарай – Едікүле», «Ақсарай – Топкапы» және «Эминеню – Ақсарай» бағыттарында 4,5 миллион адам тасымалданды. Келесі жылдары тағы да бірнеше желілер қосылды. 45 вагонды тарту үшін 430 жылқы пайдаланылды, оның ішінде 15 жазғы және бірнеше екі қабатты вагондар бар еді. Желілердің ұзындығы 1000 шақырымды құрады. 1912 жылы Балқан соғысы кезінде Қорғаныс министрлігі барлық жылқыларды майданға жібергендіктен, атпен жүретін трамвай бір жылға тоқтатылды. 1914 жылдың 2 ақпанында трамвай желісі жоғары кернеулі сымдар арқылы электрлендірілді. 1928 жылдың 8 маусымында Стамбулдың Анатолиялық жағында Ускүдар мен Кысыклы арасында трамвай қозғалысы басталды. 1950 жылдары трамвай желілерінің ұзындығы артты. Трамвайлар қаланың Еуропалық жағында 1961 жылдың 12 тамызына дейін, ал Азиялық жағында 1966 жылдың 14 қарашасына дейін жұмыс істеді. Атпен жүретін вагондар іске қосылған кезде, 1871 жылдың 30 шілдесінде Пера мен Галата арасындағы қысқа фуникулер – «Түннель» құрылысы басталды. Фуникулер 1874 жылдың 5 желтоқсанында ашылды, ол Лондон метросынан кейін әлемдегі екінші ең көне метрополитен болып табылады. Бастапқыда тек жүк және мал тасымалданды. 1875 жылдың 17 қаңтарында сынақ жүргізілгеннен кейін фуникулер көпшілікке ашылды және бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. 1872 жылы Сіркеджиден Хадымкөйге дейін қаланың Еуропалық жағында жолаушылар темір жолы салынды, ал 1873 жылы Анатолиялық жағында Хайдарпаша терминалынан Измит қаласына дейін созылды. Босфор бұғазымен екіге бөлінген және теңізбен қоршалған Стамбул қаласындағы ең көне көлік түрі – паром. 1837 жылы британдық және ресейлік компанияларға тиесілі кемелер Босфорда көлік тасымалын бастады. 1851 жылы Осман сұлтаны Абдулмеджид I-нің жарлығымен «Стамбул теңіз компаниясы» құрылды. 1853 жылы Англиядағы Роберт Уайт кеме жасау шеберханасында салынған алты бу кемесімен паром қызметі басталды. 1859 жылы қызмет Алтын мүйіздің айналасындағы аймақтарға кеңейтілді. 1903 жылдан бастап бұрандалы бу кемелері пайдалануға берілді. 1929 жылға дейін кемелер импортталды, кейіннен паромдар Алтын мүйіздегі кеме жасаушылықтарда салынды. Флотының ең жақсы кезеңінде 40 кеме болды. 1867 жылы сол компания Англиядан сатып алынған екі пароммен Кабатас пен Ускүдар арасында Боғазичи (Босфор) арқылы көлік тасымалын бастады, бұл әлемдегі алғашқы жоспарланған паром желілерінің бірі болды. 1945 жылы барлық паром компаниялары мемлекеттендірілді. Стамбулда автобус тасымалы 1926 жылы Беязыт пен Каракой арасында төрт «Renault Scania» автобусымен басталды. 1942 жылы 9 автобус болса, 1955 жылы 16 автобусқа, ал 1960 жылы 525 автобусқа дейін жетті, содан кейін қаланың үнемі кеңейіп келе жатқан аумағында қоғамдық көліктің негізгі түріне айналды. 1939 жылдың 16 маусымына дейін, яғни ұлттандыру күніне дейін, Стамбулдағы қоғамдық көліктің барлық түрлерін бірнеше британдық және француз компаниялары басқарды. Жаңа құрылған İETT (Истанбул электр трамвай және Түннель компаниясы) сол кезден бастап Стамбулдағы қоғамдық көлікті басқаруды өз міндетіне алды. 1961 жылдың 27 мамырында трамвайлар алынып тасталғаннан кейін, Топкапы мен Эминеню арасында алғашқы троллейбустар іске қосылды. Алайда, соңғы троллейбустар 1984 жылы қызметтен шығарылды, өйткені олар ескі қаланың тар көшелерінде көлік қозғалысын қиындатты. 1988 жылы Ulaşım A.Ş. (Transport Inc.) компаниясы LRT (жеңіл рельсті көлік) (1989 жылдан бастап), метро (2000 жылдан бастап) және заманауи трамвайларды (1992 жылдан бастап) Истанбул муниципалитетімен бірге басқару үшін құрылды. Компания әлі де жұмыс істеп келеді және жаңа теміржол желілерін салуға жауапты болады.
Метро
Бірінші желі (M1) 1989 жылдың 3 қыркүйегінде Ақсарай мен Кокатепе арасында қызмет көрсетуді бастады. Желі біртіндеп дамып, 2002 жылдың 20 желтоқсанында Ататүрік әуежайына жетті. Желіде 18 станция бар және ұзындығы шамамен белгілі. 2012 жылы күніне орташа есеппен 416 пойыз және 210 000 жолаушы тасымалданды. Бірінші желі ретінде нөмірленгенімен, бұл желі Т4 желісімен көптеген ортақ сипаттамалары бар жеңіл рельстік көлік (ЖЖТ) жүйесі болып табылады, оның ішінде пойыз құрамы да осыған жатады. Бірақ оператор оларды әртүрлі категорияға бөледі. 1992 жылы Стамбулда метро құрылысы басталды. Бірінші желі (M2) Таксим мен 4-ші Левент арасында 2000 жылдың 16 қыркүйегінде пайдалануға берілді. Бұл желінің ұзындығы 8,5 км және 6 станциясы бар, олардың барлығы бір-біріне ұқсас, бірақ әртүрлі түстерде. 2009 жылы 4-ші Левенттен Маслақтағы (ITÜ/Ayazağa) Ататүрік Ото Санай станциясына дейінгі солтүстікке қарайғы кеңейту, сондай-ақ Түннің солтүстік кіреберісіне жақын Бейоғлудағы Таксимнен Шишане станциясына дейінгі оңтүстікке қарайғы кеңейту пайдалануға берілді. Қысқа мерзімдік жоспар бойынша соңғы солтүстікке қарайғы кеңейту – Хаджи Осман станциясы 2011 жылы ашылды. M2 желісінің Шишанеден Еникапыға дейінгі оңтүстікке қарайғы жалғасы жаңа Алтын Мүйіз көпірі арқылы 2013 жылы ашылып, желі Еникапы трансфер орталығына жетуге мүмкіндік берді. Соңында, 2014 жылы Әуежай (M1A) және Багчилар (M1B) желілерінің шығыс терминалы Ақсарайдан осы трансфер орталығына дейін ұзартылды. M3 желісі M1 желісінің Киразлы станциясынан солтүстік Башакшехир ауданына дейін созылады. Ол 2013 жылдың 14 маусымында ашылды. 2023 жылдың 8 сәуірінде Каяшехир Орталығына дейінгі солтүстікке қарайғы кеңейту ашылды, ал Бакиркёй IDO станциясына дейінгі оңтүстікке қарайғы кеңейту әлі салынып жатыр. M6 желісі Levent станциясынан M2 желісінен бөлініп шығысқа қарай Hisarüstü және Боғазичи университетіне қарай жүреді. Ол 2015 жылдың 19 сәуірінде ашылды. Азия жағында 33,5 км (20,8 миль) ұзындықтағы M4 желісі 2012 жылдың 17 тамызында Карталға дейін ашылды. Үшінші бөлім Тузлаға дейін ашылған кезде желіде барлығы 25 станция болады. Сондай-ақ M5 желісі бар, ол Үскүдар, Үмрание және Чекмекёй қалаларын байланыстырады. Санчактепе және Сұлтанбейлі аудандарына қосымша кеңейту жұмыстары жүргізілуде. Қазіргі уақытта 124 Hyundai Rotem (M2) және 120 CAF (M4) пойзы қызмет етеді, желінің барлық бөлігін аралап өтуге 27 (M2) және 52 (M4) минут уақыт кетеді. Барлық желілерді Метро Стамбул (бұрынғы Стамбул Ulaşım A.Ş.) басқарады, ол Стамбул қалалық әкімдігіне қарасты.
Трамвай
1872 жылы Стамбулда ат трамвайлары іске қосылды және олар 1912 жылға дейін Стамбул халқына қызмет етті. Осыдан кейін электр трамвайлары пайда болды және 1966 жылға дейін қалалық қоғамдық көліктің басты құралы болды. Көптеген маршруттар кезең-кезеңімен салынды және 1956 жылы 56 бағыттағы 270 вагонда 108 миллион жолаушымен ең кең желіге жетті. Трамвайлар көптеген жылдар бойы жаңартылмады, тіпті 1911 жылғы кейбір электр вагондары 1960 жылдарға дейін жүріп тұрды. Ол кезде заманауи автобустар жылдам және ыңғайлы сапар ұсынды. Осы мәселелердің салдарынан трамвай жүйесі 1960 жылдардың ортасында жабылды. 1970 жылдардың басында трафик нашарлай бастады. 1980 жылдардың ортасында стамбул тұрғындары автокөліктің бақылаусыз өсуі мен трамвай желісінің жабылуы қателік болғанын түсінді. Тунис және Буэнос-Айрес сияқты әлемнің басқа қалалары да осы қателікті мойындады, және Стамбул да олардың үлгісімен трамвайды қайтаруды жоспарлады. Эксперимент ретінде Стамбул 1990 жылы еуропалық жағында тарихи трамвайды ашты. Оның танымалдылығы артқандықтан, 1992 жылдан бастап еуропалық жағында да заманауи трамвай жүйесі іске қосылды. Қазір Азия жағында тарихи трамвай жүйесі бар, ал еуропалық жағында тарихи және заманауи трамвай жүйелері бар. Заманауи трамвай T1, T4, T5 және T6 бағыттарынан тұрады, алғашқыда 55 төмен еденді Bombardier Flexity Swift және 32 Alstom Citadis вагондарымен қамтылған. T4 бағыты 2007 жылы Эдирнекапы мен Месджид-и Селам арасында ашылды. Онда 22 станса бар, ұзындығы 15,3 шақырымды құрайды. 2009 жылдың наурызынан бастап бағыт Топкапы мен Месджид-и Селам арасында жұмыс істейді. Қызмет SGP компаниясы 1989 жылы жасаған LRT вагондарымен жүзеге асырылады. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, күндізгі жолаушылар ағыны 446 сапар және 196 000 жолаушыны құрады. Бұл бағыт Кабатастың Seabus портын және трамвай аялдамасын Таксим алаңындағы метро станциясымен байланыстырады. Оның ұзындығы шамамен 600 метр, ал 110 секунд ішінде 60 метрге дейін көтеріледі. 2022 жылдың қазан айында F4 (Истанбул метрополитені) Боғазичи Уни./Хисарюсту Ашьян фуникулер желісі ашылды және Ulaşım A.Ş. компаниясы басқарады. Ол Боғазичи университетінде М6 (Истанбул метросы) бағытымен жалғасады.
Паромдар
Бүгінде Стамбулда 3 негізгі паром операторы бар: муниципалды Şehir Hatları ("City Lines"), ол дәстүрлі бу паромдарын басқарады; жоғары жылдамдықты қалалық және қалааралық қызметтерді жүргізетін жекеменшік İstanbul Deniz Otobüsleri (İDO) ("İstanbul Sea Buses"), және негізінен қалалық қызметтерді жүргізетін жекеменшік Turyol. Şehir Hatları паромдары 32 бағытта жүзіп, Босфор жағалауындағы 53 айлаққа және Принц аралдарына қызмет көрсетеді. 2023 жылы Şehir Hatları кемелерінің 30 кемесі 40 миллион жолаушыны тасымалдады. Босфордағы алғашқы булы паромдар 1837 жылы пайда болды және оларды жеке сектор компаниялары басқарды. 1851 жылдың 1 қаңтарында Осман мемлекеті Şirket i Hayriye (сөзбе-сөз "The Goodwill Company", бастапқыда Стамбул паром компаниясы деп аталатын) компаниясын құрды. Республиканың алғашқы кезеңінде Şehir Hatları деп аталатын Şirket i Hayriye компаниясы 1937 жылға дейін қаланың жолаушылар паромдарын жүргізуді жалғастырды, содан кейін олар мемлекеттік Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) (“Түрік теңіз желілері”) басқаруына өтті. TDİ 2000-жылдардың басында негізінен жекешелендірілді және 2006 жылдың наурызында Şehir Hatları меншігі Истанбул қалалық әкімдігіне берілді. 2017 жылы муниципалитет музыканттардың көптеген паром бағыттарының төменгі салондарында жолаушылар үшін тікелей музыка ойнату жүйесін енгізді. Стамбул паромдарының дизайнына 1851 жылдан бері Стамбул паромдарының ең көп санын салған Шотландияның Глазго қаласындағы Fairfield Shipbuilders әсер еткен. Стамбулдың алғашқы жолаушылар паромдарын жобалаған және салған компаниялар: Англияның Ист-Коуз қаласындағы White Shipbuilders (1854–1860 жылдарғы үлгілер); Лондонның M. Wigram Shipbuilders (1863–1869 жылдарғы үлгілер); Лондонның Maudslay & Sons (1870–1872 жылдарғы үлгілер); Лондонның R. & H. Green Shipbuilders (1872–1890 және 1894–1896 жылдарғы үлгілер); Лондонның J. W. Thames (1890–1893 жылдарғы үлгілер); Шотландияның Глазго қаласындағы Napier, Shanks & Bell (1893–1894 жылдарғы үлгілер); Шотландияның Глазго қаласындағы Fairfield Shipbuilders (1903–1906, 1910–1911, 1914–1929 және 1938–1962 жылдарғы үлгілер); Англияның Глазго және Ньюкасл қалаларындағы Armstrong Shipbuilders (1905–1907 жылдарғы үлгілер); Францияның Dunkerque қаласындағы Atl. & Chantiers de France (1907–1911 жылдарғы үлгілер); Англияның Ньюкасл қаласындағы Hawthorn Leslie and Company (1911 жылғы үлгілер); Голландияның Kinderdijk L. Smith & Zoon Ltd (1951 жылғы үлгілер). Ең көне жұмыс істеп тұрған Paşabahçe паромы 1952 жылы Италияның Таранто қаласындағы Cantieri Navali di Taranto SPA компаниясы салған. Содан бері көптеген паромдар Стамбулдағы Haliç, Hasköy, Camialtı және İstinye кеме жасаушылықтарында салынды.
Жоғары жылдамдықты паромдар
1987 жылғы 16 сәуірде Стамбул муниципалитеті катамаран типті жоғары жылдамдықты паромдармен теңізде жылдам тасымалды қамтамасыз ету үшін компания құрды. Норвегиядан сатып алынған алғашқы он кеме арқылы теңіз көлігі жаңартылды. Бүгінде жекешеленген İDO 29 терминалға 28 катамараннан тұратын флотымен, оның ішінде алты жоғары жылдамдықты автопароммен қызмет көрсетеді.
Аэрокөтергіш
Тақсим мен Мачка арасындағы аңғардағы Демократия паркінің үстінде 1993 жылы салынған Мачка гондоласы (Maçka Taşkışla Teleferiği) қысқа гондола желісі орналасқан. Ол бір жағынан Hilton Istanbul Bosphorus, екінші жағынан Parksa Hilton және Swissotel The Bosphorus қонақ үйлерін байланыстырады. Ұзын кабельдік желіде екі кабина бар, әрқайсысында алты орыннан орын бар, және күніне шамамен 1000 жолаушы тасымалдайды. Сапар үш минутқа созылады. 2005 жылы Эйюптің тарихи ауданы мен Пьер Лоти төбесі арасында екінші әуе желісі – Эйюп гондоласы (Eyüp Piyerloti Teleferiği) ашылды. Leitner Group компаниясының итальяндық Leitner Ropeways Co. компаниясы салған гондола лифті Түркиядағы ең қымбат канат жолы болып, құны 5 миллион еуроны құрады.
Статистика
Стамбулда қоғамдық көлікпен жұмыс күніне барып-қайтуға жұмсалатын орташа уақыт 91 минутты құрайды. Қоғамдық көлікпен жүретіндердің шамамен 30%-ы күн сайын 2 сағаттан аса уақыт жол жүреді. Адамдар қоғамдық көлік аялдамасында немесе станциясында күтуге орташа есеппен 19 минут жұмсайды, ал жолаушылардың 36%-ы күнделікті орташа есеппен 20 минуттан ұзақ күтеді. Қоғамдық көлікпен бір жолға орташа есеппен 12 км қашықтық жүріледі, ал 35%-ы 12 км-ден көп қашықтыққа саяхаттайды.
Ақылды билет
Стамбулда автобустар, фуникулерлер, жеңіл рельсті көліктер (LRT), метро, қала маңындағы пойыздар, паромдар және трамвайлар үшін біріктірілген электрондық билет жүйесі бар. Жүйе билеттер ретінде "Istanbulkart" деп аталатын смарт RFID карталарын қолданады. Ескі Akbil iButtons 2015 жылы қолданыстан шығарылды.
Интерактивті транзиттік карталар
http://www.стамбулметрокартасы.com Метробус / Метро / Трамвай