Крит аралындағы Аркади монастыры

Кіріспе

Криттегі грек православ монастыры Аркадий монастыры (грекше: Μονή Αρκαδίου) – Грекиядағы Крит аралындағы Ретимноннан оңтүстік-шығысқа қарай 23 км (14 миль) жердегі құнарлы жазықта орналасқан Шығыс православие монастыры. Қазіргі католикон (шіркеу) 16 ғасырға дейін салынған және Ренессанс әсерін көрсетеді. Бұл әсер оның архитектурасында байқалады, ол римдік және барокко элементтерін үйлестіреді. Кез келген уақытта, 16 ғасырдың басында монастырь ғылым мен өнер ортасы болды, сонымен қатар мектеп пен бай кітапханасы да болды. Жазық жерде орналасқан монастырь, қалың және биік қабырғамен қоршалған. Монастырь 1866 жылғы Крит көтерілісі кезінде Осман билігіне қарсы күресте белсенді рөл атқарды. 943 грек, олардың көп бөлігі әйелдер мен балалар, монастырьде пана тапты. Үш күнге созылған шайқастан кейін және монастырьдың иегінің (аббат) бұйрығымен криттіктер ұңғыдағы оқ-дәріні жарылтып, қарсыласудың орнына өздерін құрбан етуді жөн көрді. Монастырь Крит қарсыласының құрметіне ұлттық қасиетті орынға айналды. 8 қараша күні Аркади мен Ретимнода естелік шаралары өткізіледі. Жарылыс Криттегі көтерілісті тоқтатпады, бірақ әлемнің назарын өзіне аударды.

Топография

Аркадий монастыры Ретимно облыстық бірлігінде, Ретимнодан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Монастырь Ида тауының (Критте) солтүстік-батыс беткейіндегі тікбұрышты жазықтықта, 500 метр биіктікте орналасқан. Аркадия аймағы құнарлы, жүзімдіктерге, зәйтүн ағаштарына, сондай-ақ қарағай, емен және кипарис ормандарына толы. Монастырь тұрған жазық төңіректеп жоталармен қоршалған. Жазықтықтың батыс жағы тікелей құлайды және шатқалдарға айналады. Бұл шатқалдар Табакариядан басталып, Ретимноның шығысындағы Ставроменосқа дейін созылады. Аркадия шатқалдарында өсімдіктердің және жергілікті жабайы гүлдердің алуан түрлілігі бай. Монастырь орналасқан аймақ ежелгі заманнан бері дамып келеді. Ида тауының (Критте) болуы, ол Зевстің балалық шағының туған жері болған қасиетті тау есебінен, бұл аймақты алғашқы қоныстанғандар үшін тартымды еткен. Солтүстік-шығысқа қарай 5 км қашықтықта орналасқан Элефтерна қаласы Гомер дәуірінде және классикалық антик заманда мәдени өркендеуге жеткен, бірақ оның ықпалы ерте христиандық және Византия дәуірлерінде де сезілді. Монастырьға ең жақын ауыл – Амнатос, ол солтүстікке қарай 3 км қашықтықта орналасқан. Аркадиді қоршаған ауылдар Византия дәуірінен қалған мұраларға бай, бұл аймақтың ертедегі байлығын көрсетеді. Аркадиден бірнеше километр солтүстікке орналасқан Мони Арсений монастыры да Криттегі ұлы монастырлардың біріне жатты. Аркадий монастыры дерлік тікбұрышты параллелограмм пішіндес. Ішкі бөлігі бекініске ұқсайды, солтүстік қабырғасы 78,5 метр, оңтүстік қабырғасы 73,5 метр, шығыс қабырғасы 71,8 метр және батыс қабырғасы 67 метрді құрайды. Монастырьтың жалпы ауданы 5200 м².

Негізін қалау

Монастырь негізі қаланған нақты күні белгісіз. Дәстүр бойынша, монастырьдің іргетасы кейде Византия императоры Гераклийге, ал кейде 5-ші ғасырда император Аркадийге байланыстырылады. Екінші нұсқаға сәйкес, монастырь императордың атымен аталған. Бірақ Критіде монастырларды құрылтайын салған монахтың атымен атау қалыпты жағдай, бұл Аркадиді Аркадий есімді монах салған болуы мүмкін деген теорияны күшейтеді. Осындай монастырлардың ішінде Вронтисиу, Арсиниу және Аретиу бар. Жозеф Питон де Турнефордың сөзіне қарағанда, монастырь ежелгі Аркадия қаласының орнында салынған. Аңыз бойынша, Аркадия қирағаннан кейін, жаңа қала салынғанша барлық көздер мен бұлақтар құрғап қалған. Алайда 1837 жылы Роберт Пашли монастырьдің басқа қаланың қираған жеріне салынғаны мүмкін емес екенін көрсететін дәлелдер тапты, сондықтан бұл идея маңызын жоғалтты. 1951 жылы профессор К. Калокирис 14-шы ғасырға жататын жазуды жариялап, осы кезеңде монастырьдің Әулие Константинге арналғанын растады. Жазу қазіргі шіркеуден бұрынғы шіркеудің кіреберіс есігінің үстіндегі фронтонға орналастырылған. Онда былай деп жазылған:

"Аркади атымен аталатын шіркеу Әулие Константинге арналған."

Контекст

XIX ғасырдың ортасына қарай Осман империясы Критті екі ғасырдан астам уақыт бойы басып алды, Крит көтерілісшілерінің жиі қанды көтерілістеріне қарамастан. Криттіктер Грекияның тәуелсіздік соғысы кезінде Осман империясына қарсы көтерілген кезде, 1830 жылғы Лондон хаттамасы аралдың жаңа Грек мемлекетінің құрамына кіре алмайтынын талап етті. 1856 жылдың 30 наурызында Париж шарты бойынша сұлтан христиандар мен мұсылмандарға азаматтық және діни теңдікті кепілдендіретін «Хатт-и Хумаюн» заңын қолдануға міндетті болды. Криттегі Осман билігі кез келген реформаны жүзеге асыруға құлшынбады. Көптеген мұсылмандар дін ауыстырғаннан кейін (бұрынғы христиандардың көпшілігі ислам дініне өтіп, кейіннен қайтадан христиан дініне қайтты), империя сана еркіндігінен бас тартуға тырысты. 1866 жылғы көтерілістің тағы бір себебі – Исмаил-пашаның Крит монастырларын ұйымдастыру туралы ішкі дауға араласуы болды. Бірнеше діндарлар монастырлардың мүлкін ақсақалдар кеңесінің бақылауына беруді және оларды мектептер ашу үшін пайдалануды ұсынды, бірақ епископтар оларға қарсы шықты. Исмаил-паша араласып, мәселені шешу үшін бірнеше адамды тағайындады, «жағымсыз» мүшелердің сайлауын жойды және Патриархқа мәселені ұсыну үшін Константинопольге баратын комитет мүшелерін түрмеге қамауға бұйрық берді. Бұл әрекет Криттегі христиан халқының наразылығын тудырды. Революциялық комитеттердің алғашқы отырыстарында өкілдер облыстар бойынша сайланды, ал Ретимно аймағының өкілі Аркадидің гегумені Гавриил Маринакис болды. Бұл тағайындаулар туралы хабардар болған Исмаил-паша Ретимно епископы Каллиник Николетакис арқылы гегуменге хабарлама жіберді. Хабарламада гегумен революциялық жиналысты таратып жіберсе немесе монастырь Осман әскерлерімен қиратылатыны талап етілді. 1866 жылдың шілде айында Исмаил-паша көтерілісшілерді ұстау үшін әскерін жіберді, бірақ комитет мүшелері оның әскері келгенге дейін қашып кетті. Түрік әскері монастырьда тапқан иконалар мен басқа да қасиетті заттарды жойып, қайтадан кетіп қалды. Қыркүйек айында Исмаил-паша гегуменге жиналыс мойынсұнбаса монастырьды қирату туралы жаңа үлтімат жазды. Жиналыс монастырьды қорғау жүйесін құру туралы шешім қабылдады. 24 қыркүйекте Панос Коронаиос Критке келіп, Балиде қонды. Ол Аркадиге аттанды, онда Ретимно аймағындағы көтерілістің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Коронаиос, әскери маман болғандықтан, монастырьды қорғау мүмкін емес деп сенді. Гегумен мен монахтар онымен келіспеді, бірақ Коронаиос оларға уәде берді, сондай-ақ түріктерге пайдаланбауы үшін аңдарды жоюды ұсынды. Бұл жоспар назарсыз қалды. Иоаннис Димакопулосты монастырь гарнизонының қолбасшысы етіп тағайындағаннан кейін Коронаиос кетіп қалды. Оның кетуімен көптеген жергілікті тұрғындар, көбінесе әйелдер мен балалар, түріктерден аман қалу үмітімен монастырьға сиынып, құнды заттарын әкелді. 1866 жылдың 7 қарашасында монастырьда 964 адам баспана тапты: 325 ер адам, оның 259-ы қарулы, ал қалғаны әйелдер мен балалар.

By the mid 19th century, the Ottomans had occupied Crete for more than two centuries, despite frequent bloody uprisings by Cretan rebels. While the Cretans were rising against the Ottoman occupation during the War of Greek Independence, the London Protocol of 1830 dictated that the island could not be a part of the new Greek state. On 30 March 1856, the Treaty of Paris obligated the Sultan to apply the Hatt i humayun, which guaranteed civil and religious equality to Christians and Muslims. The Ottoman authorities in Crete were reluctant to implement any reform. Before the majority of Muslim conversions (the majority of the former Christians had converted to Islam and then recanted), the Empire tried to recant on liberty of conscience. A second cause of the insurrection of 1866 was the interference of Isma'il Pasha in an internal quarrel about the organization of the Cretan monasteries. Several laymen recommended that the goods of the monasteries come under the control of a council of elders and that they be used to create schools, but they were opposed by the bishops. Isma'il Pasha intervened and designated several people to decide the subject and annulled the election of "undesirable" members, imprisoning the members of the committee that had been charged with going to Constantinople for presenting the subject to the Patriarch. This intervention provoked violent reactions from the Christian population of Crete. At the time of the first meetings of the revolutionary committees, the representatives were elected by province and the representative of the Rethymno region was the hegumen of Arkadi, Gabriel Marinakis. At the announcement of these nominations Isma'il Pasha sent a message to the hegumen via the Bishop of Rethymno, Kallinikos Nikoletakis. The letter demanded that the hegumen dismiss the revolutionary assembly or the monastery would be destroyed by Ottoman troops. In the month of July 1866, Isma'il Pasha sent his army to capture the insurgents, but the members of the committee fled before his troops arrived. The Turks left again after destroying icons and other sacred objects that they found in the monastery. In September, Isma'il Pasha sent the hegumen a new threat of destroying the monastery if the assembly did not yield. The assembly decided to implement a system of defense for the monastery. On September 24, Panos Koronaios arrived in Crete and landed at Bali. He marched to Arkadi, where he was made commander in chief of the revolt for the Rethymno region. A career military man, Koronaios believed that the monastery was not defensible. The hegumen and the monks disagreed and Koronaios conceded to them, but advised the destruction of the stables so that they could not be used by the Turks. This plan was ignored. After having named Ioannis Dimakopoulos to the post of commander of the garrison of the monastery, Koronaios left. At his departure, numerous local residents, mostly women and children, took refuge in the monastery, bringing their valuables in hopes of saving them from the Turks. By 7 November 1866, the monastery sheltered 964 people: 325 men, of which 259 were armed, the rest women and children.

Османлылардың келуі

Қазан айының ортасынан бері Мустафа-паша әскерлерінің Вафесте жеңіске жеткенінен бастап, түрік армиясының көп бөлігі Апокоронас аймағында орналасты, әсіресе Суда шығанағындағы бекіністерде жинақталды. Монастырь берілмегендіктен, Мустафа-паша Аркадиге әскерін бағыттап жіберді. Бірінші кезекте ол Эпископи ауылын тонады. Эпископиден Мустафа Аркадидегі революциялық комитетке жаңа хат жолдап, оларға берілуді талап етті және келесі күндері монастырға келетінін хабарлады. Осман армиясы содан кейін Рустикаға бет бұрды, онда Мустафа пайғамбар Илия монастырында түнді өткізді, ал оның әскері Рустика мен Агиос Константинос ауылдарында орналасты. Мустафа 5 қарашада Ретимноға келді, онда түрік және египеттік қосымша күштермен кездесті. Осман әскерлері 7 қарашаның кешінен 8 қарашаға қараған түні монастырға жетті. Мустафа әскерімен салыстырмалы түрде жақын жерге барса да, штабымен Месси ауылында орналасты.

Шабуыл

8 қарашаның таңында Сүлеймен басқаратын 30 зеңбірекпен Осман әскері монастырь төбелеріне жетті, ал Мұстафа паша Мессиде күтіп отырды. Сүлеймен монастырьдың солтүстігіндегі Коре төбесінен соңғы рет қарсы тарапқа бағынып беруді талап етті. Оған жауап ретінде тек оқтар ұшырылды. Криттіктер монастырь қабырғаларының арқасында біршама қорғалған болса, Осман әскері көтерілісшілердің оқ атуына ұшырап, көптеген шығынға ұшырады. Жеті криттік монастырьдағы жел диірмені ішінде бекінді. Бұл ғимарат Осман әскері тарапынан жылдам басып алынып, өртелді, соның салдарынан ішіндегі криттік жауынгерлері қаза тапты. Түн түскен кезде шайқас тоқтады. Осман әскері Ретимнодан екі ауыр зеңбірек алды, олардың бірі Кутсахила деп аталды. Олар оларды мал төбелеріне орналастырды. Көтерілісшілер тарапынан соғыс кеңесінде Панос Коронайос пен Амаридегі басқа крит көшбасшыларынан көмек сұрау туралы шешім қабылданды. Екі криттік терезе арқылы арқанмен түсіп, түрік кейпінде Осман әскерінің қатарынан өтті. Түнде елшілер күш түсуге уақыт жетпегенін, себебі барлық жолдар Осман әскерімен жабылып қойылғанын хабарлады.

Жою

Монастырдың ішіндегі әйелдер мен балалар ұнтақ қоймасында жасырынған. Соңғы крит жауынгерлері жеңіліп, монастырьға тығылған. 36 көтерілісші оқ-дәрілердің жанындағы асханада пана тапты. Осман әскері есікті бұзып кірген соң, оларды жаппай қырды. Әйелдер мен балалардың көпшілігі жасырынған ұнтақ қоймасында Константинос Джабудакис көрші бөлмелердегі жасырынып отырған адамдарды жинады. Түріктер ұнтақ қоймасының есігіне жеткенде, Джабудакис ұнтақ бочкаларын өртеп жіберді, нәтижесінде болған жарылыс көптеген түрік әскерінің қаза болуына әкелді. Түріктердің жоғалғандары 1500-ге жуық деп есептелді. Олардың денелері ескерткішсіз жерленді, ал кейбіреулері көршілес шатқалдарға лақтырылды. Көптеген крит христиандарының қалдықтары жиналып, жел диірменіне орналастырылды, ол Аркадидің қорғаушыларына құрмет ретінде қасиетті орынға айналдырылды. Осман әскерлерінің арасында монастырь сыртындағы төбелерде копт египеттіктерінің бір тобы табылды. Олар басқа христиандарды өлтіруден бас тартқан. Осман әскерлері оларды өлімге кесті, ал олардың оқ-дәрі жәшіктерін тастап кетті. Бір жыл өткен соң, тұтқындар босатылды.

Халықаралық реакция

Османдықтар Аркадиді үлкен жеңіс деп санады және оны зеңбіректермен тойлады. Джузеппе Гарибальди хаттарында криттіктердің патриотизмін және тәуелсіздікке ұмтылысын жоғары бағалады. Көптеген гарибальдишілер Грекияға келіп, бірнеше шайқасқа қатысты. Виктор Гюгоның хаттары Триесттегі Kleio газетінде жарияланды, бұл бүкіл әлемде резонанс тудырды. Осы хаттар криттіктерге күш беріп, олардың ісі сәтті аяқталады деп сендірді. Ол Аркадидегі трагедияның Псараның қирауы мен Миссолонгидің үшінші қоршауынан ешқандай айырмасы жоқ екенін атап өтті. Аркади трагедиясын сипаттап, ол былай деді:

Осы жолдарды жазып отырғанда, мен жоғарыдан келген бұйрыққа бағынамын; азаптан туған бұйрық. [ ]
«Аркади» деген сөзді біледі, бірақ оның мәнін толық түсінбейді. Міне, естен кеткен кейбір нақты деректер. Аркадияда, Ида тауындағы Гераклий құрған монастырьға алты мың түрік жүз тоқсан жеті ер және үш жүз қырық үш әйел, сондай-ақ балалар шабуыл жасады. Түріктерде жиырма алты зеңбірек және екі гаубица болды, ал гректерде – екі жүз қырық мылтық. Шайқас екі күн, екі түнге созылды; монастырь қабырғаларында зеңбірек оқтарынан мың екі жүзге жуық тесік пайда болды, бір қабырға құлап, түріктер кірді, гректер шайқасын жалғастырды, жүз елу мылтық істен шықты, бірақ күрес тағы алты сағат бойы камералар мен баспалдақтарда жалғасты. Соңында соңғы қарсылық таңсылды; түрік әскері монастырьды басып алды. Бір ғана бөлме баррикадаланған күйде қалды, онда ұнтақ сақталған, ал осы бөлмеде, құрбандық тақтасының жанында, балалар мен аналардың арасында сексен жастағы қарт, дін қызметкері, гегумен Гавриил дұға етіп тұрғанда, балтамен қиратылған есік құлады. Қарт кісі құрбандық тақтасына шам жағып, балалар мен әйелдерге қарап, ұнтақты тұтатты және оларды құтқарып қалды. Қорқынышты жарылыс, жеңілгендерді құтқарып, қамал секілді қорғалған осы қаһармандық монастырь жанартау секілді құлдырады. Үлкен Еуропа елдерінен қажетті көмек таба алмаған криттіктер АҚШ-тан жәрдем сұрады. Осы кезде американдықтар Жерорта теңізінде бекініп, Критіге қолдау көрсетуге тырысты. Олар Жерорта теңізінде порт іздеп, Мило немесе Порт аралын сатып алу мүмкіндігін қарастырды. Американдық қоғамдық пікір оларға ыңғайлы болды. Американдық филгеллендер криттік тәуелсіздігі идеясын қолдау үшін келді, ал 1868 жылы Өкілдер палатасында тәуелсіз Криті тану мәселесі көтерілді, бірақ Осман істеріне араласпау саясатын ұстану туралы шешім қабылданды.

In writing these lines, I am obeying an order from on high; an order that comes from agony. [ ]
One knows this word, Arkadian, but one hardly understands what it means. And here are some of the precise details that have been neglected. In Arkadia, the monastery on Mount Ida, founded by Heraclius, six thousand Turks attacked one hundred ninety seven men and three hundred forty three women and also children. The Turks had twenty six cannons and two howitzers, the Greeks had two hundred forty rifles. The battle lasted two days and two nights; the convent had twelve hundred holes found in it from cannon fire; one wall crumbled, the Turks entered, the Greeks continued the fight, one hundred fifty rifles were down and out and yet the struggle continued for another six hours in the cells and the stairways, and at the end there were two thousand corpses in the courtyard. Finally the last resistance was broken through; the masses of the Turks took the convent. There only remained one barricaded room that held the powder and, in this room, next to the altar, at the center of a group of children and mothers, a man of eighty years, a priest, the hegumen Gabriel, in prayer the door, battered by axes, gave and fell. The old man put a candle on the altar, took a look at the children and the women and lit the powder and spared them. A terrible intervention, the explosion, rescued the defeated and this heroic monastery, that had been defended like a fortress, ended like a volcano. Not finding the necessary solution from the big European powers, the Cretans sought aid from the United States. At this time, the Americans tried to establish a presence in the Mediterranean and showed support for Crete. The relationship grew as they looked for a port in the Mediterranean and they thought, among others, to buy the island of Milo or Port Island. The American public was sympathetic. The American philhellenes arrived to advocate for the idea of Cretan independence, and in 1868, a question of recognition of independent Crete was addressed in the House of Representatives, but it was decided by a vote to follow a policy of non intervention in Ottoman affairs.

Қабырғалар мен есіктер

Монастырдың қоршаған қабырғасы дерлік тіктөртбұрышты төртбұрыш құрайды және 5200 м² аумақты қоршап тұрады. Батыс қабырғаның жоғарғы бөлігіндегі және оңтүстік және шығыс қасбеттеріндегі бойыңдар (амбразуралар) бекініс сезімін күшейтеді. Сонымен қатар, шығыс қабырғасының ені 1,20 метрге жетеді. Қабырғалардың ішінде игуменнің үйі, монахтардың келмелері, асхана, қоймалар, ұнтақ қоймасы және милосердие үйі сияқты ғимараттар орналасқан. Қазіргі есік 1870 жылы салынған. Ескі есіктің жалпы пішіні сақталды, екі терезесі екі бағанамен шеңберленген. Бірақ игумен Дроссаға арналған жазу, арыстандар мен фронтон қайта жаңартылмады. Қабырғаның шығыс жағында монастырға екінші есік орналасқан. Ираклионға қарап тұрған бұл есік, Кастроның құрметіне Кастрини деп аталды. Батыс есік сияқты, бұл есік те 1866 жылы қиратылып, 1870 жылы қайта салынды.

Хоспис

Монастырьдің солтүстік-батыс бөлігінде хоспис орналасқан. 1866 жылға дейін бұл жерде игуменнің үйі болған, ол шайқаста толығымен қираған. Бұл екі қабатты ғимарат еді, оның бірінші қабатында ас үй мен ас бөлмесі орналасқан. Ас бөлмеден баспалдақпен «Синод бөлмесі» деп аталатын үлкен бөлмеге өтетін, және осы бөлмеде монахтар қызметтен кейін жиналатын. 1866 жылдан кейін үйді қайта құруға қаражат жетіспеушілігіне байланысты бірнеше жыл қираған күйде қалды. XIX ғасырдың соңында игумен Габриэль Манарис Ресейдің бірнеше қалаларына барып, ғимаратты қайта салу үшін қаражат жинауға тырысты. Ол ақша, қасиетті ыдыстар және діни киімдер жинады. 1904 жылы Ретимн епискобы Дионисийдің басшылығымен үй тазартылып, орнына 1906 жылы аяқталған хоспис салынды.

Қоралар

Монастырдың сыртында, батыс есіктен шамамен 50 метр қашықтықта, монастырдың бұрынғы атқоралары орналасқан. Олар 1714 жылы егумен Неофит Дроссас салған, оны есіктің үстіндегі жазудан көруге болады. Ғимараттың ұзындығы 23,9 метр, ені 17,2 метр. Ол әрқайсысы 4,3 метр болатын үш бөлікке бөлінген. Ішкі және сыртқы қабырғаларының қалыңдығы 1 метр. Шатырға баспалдақпен көтерілуге болады. Бұл ғимарат монастырь малдарына баспана болған, сонымен қатар шаруа жұмысшыларына арналған бөлме ретінде де пайдаланылған. 1866 жылғы шайқастың іздері әлі де көрініп тұр, әсіресе шығыс қабырғадағы баспалдақ пен терезе қаптамаларында.

Өлгендердің ескерткіші

Монастырьдің сыртында, батысқа қарай шамамен алпыс метр жерде 1866 жылы қаза тапқан криттіктердің құрбандығын еске алатын құрылыс бар. Монастырь орналасқан үстіртте орналасқан бұл ескерткіш, шатқалдарға қадағалай қарап тұр. 1866 жылғы қоршауда қаза болғандардың қалдықтары шынымен жабдықталған сөреде сақталады. Бұл сүйектерде шайқастағы жарақаттар анық көрінеді, олар оқтармен және қылыштармен кесілген. Криттіктердің құрбандығын еске алатын жазу: 1=Отан үшін өлгеннен артық құнды немесе даңқты ештеңе жоқ. Сегізбұрышты пішіндегі бұл құрылыс – бұрынғы жел диірмені, кейін қоймаға айналдырылған. Қоршаудан кейін қысқа мерзімге мәйіттер сақталатын орын қызметін атқарды және 1910 жылы Ретимнон епископы Дионисийдің бастамасымен қазіргі түрін алды.