Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ericaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік.
Species of flowering plant in the heather family Ericaceae
Арбутус unedo, көбінесе құлпынай ағашы немесе Ұлыбританияда хорливуд деп аталады, Жерорта теңізі бассейні мен Батыс Еуропаға тән мәңгі жасыл бұта немесе кішкентай ағаш. Ағаш өз жемістерімен, арбутус жидегімен кеңінен танымал, олар құлпынайға ұқсас, сондықтан оны құлпынай ағашы деп атайды. Дегенмен, ол Fragaria туысына жататын нағыз құлпынайлармен тығыз байланысты емес. Ирландияда өсуіне байланысты оны "ирландиялық құлпынай ағашы", немесе каин, немесе қамыс алмасы (ағаштың ирланд тіліндегі атауынан, caithne) деп те атайды, кейде "Килларни құлпынай ағашы" дейді. Құлпынай ағашы – Италияның ұлттық ағашы, себебі оның жасыл жапырақтары, ақ гүлдері және қызыл жидектері Италия туының түстерін еске түсіреді.
Arbutus unedo, commonly known as strawberry tree, or chorleywood in the United Kingdom, is an evergreen shrub or small tree in the family Ericaceae, native to the Mediterranean Basin and Western Europe. The tree is well known for its fruits, the arbutus berry, which bear some resemblance to the strawberry, hence the common name strawberry tree. However, it is not closely related to true strawberries of the genus Fragaria. Its presence in Ireland also lends it the name "Irish strawberry tree", or cain, or cane apple (from the Irish name for the tree, caithne), or sometimes "Killarney strawberry tree". The strawberry tree is the national tree of Italy because of its green leaves, its white flowers and its red berries, colors that recall the Italian flag.
Таксономия
Арбутус унедо – Карл Линнейдің 1753 жылғы маңызды еңбегі «Species Plantarum» бірінші томында сипатталған көптеген түрлердің бірі және осы күнге дейін сол атты сақтап келеді. 2001 жылы жарияланған зерттеуде Арбутус және туыс туқымдастардың рибосомалық ДНК-сы талданғанда, Арбутус парафилетикалық екені, ал A. unedo Жерорта теңізі бассейніне тән басқа да түрлерге, мысалы A. andrachne және A. canariensis-ке жақын екені, Солтүстік Американың батыс мүшелеріне емес, анықталды. Арбутус унедо және A. andrachne таралу аймақтары үстіне жатқан жерлерде табиғи түрде будандасады; осы будандастың аты – Арбутус × andrachnoides (синонимі: A. × hybrida, немесе A. andrachne × unedo), ол екі ата-ана түрінің де қасиеттерін мұралайды, бірақ көбінесе жеміс бере бермейді және гибрид болғандықтан тұқымнан шынайы көбеймейді. Калифорнияда бұл түр Арбутус x Marina деген атпен сатылады, ол Сан-Францискодағы ауданның атымен аталады, онда ол будандастырылған.
Arbutus unedo was one of the many species described by Carl Linnaeus in Volume One of his landmark 1753 work Species Plantarum, giving it the name it still bears today. A study published in 2001 which analyzed ribosomal DNA from Arbutus and related genera found Arbutus to be paraphyletic, and A. unedo to be closely related to the other Mediterranean Basin species such as A. andrachne and A. canariensis and not to the western North American members of the genus. Arbutus unedo and A. andrachne hybridise naturally where their ranges overlap; the hybrid has been named Arbutus × andrachnoides (syn. A. × hybrida, or A. andrachne × unedo), inheriting traits of both parent species, though fruits are not usually borne freely, and as a hybrid is unlikely to breed true from seed. It is sold in California as Arbutus x Marina named for a district in San Francisco where it was hybridized.
Сипаттама
Arbutus unedo биіктігі, көбінесе , сирек жағдайда , дейін жетеді, діңінің диаметрі 710 см-ге дейін жетеді. 7–10 аймақтарында өседі. Жапырақтары жоғарғы жағынан жасыл және жылтыр, төменгі жағынан күңгірт, ұзындығы см, ені см, лавр сияқты және тісті немесе тісті-ішек тәрізді жиектері бар. "Унедо" атауы Плиний Ескіге жатқызылады, ол "unum tantum edo" дегенді айтқан, яғни "Мен тек біреуін жеймін". Ол жеміс өте дәмді болғандықтан тек біреуін жеді ме, әлде жеміс қызықты емес болғандықтан біреуін ғана жеді ме, белгісіз.
Arbutus unedo grows to tall, rarely up to , with a trunk diameter of up to It grows in hardiness zones 7–10. The leaves are green and glossy on the upper side, dull on the underside, long and broad, laurel like and with a serrated or serrulated margin. The name unedo is attributed to Pliny the Elder, who allegedly claimed that "unum tantum edo", meaning "I eat only one". It is not known whether he meant that the fruit was so good he could eat only one, or whether he meant that the fruit was uninteresting so he ate only one.
Тарату
Arbutus unedo Жерорта теңізі аймағында кеңінен таралған: Португалияда, Испанияда және Францияның оңтүстік-шығысында; оңтүстікке қарай Алжирде, Мароккода, Ливияда және Тунисте, ал шығысқа қарай Италияда, Словенияда, Хорватияда, Черногорияда, Грецияда, Түркияда, Израильде, Палестинада, Иорданияда, Ливанда және Сирияда кездеседі. Сонымен қатар, ол Францияның батысында, Албанияда, Болгарияда және Ирландияның оңтүстік-батысында таралған. Оның үзілісті таралуы, Ирландияның оңтүстік-батысы мен солтүстік-батысындағы оқшауланған реликтік популяциясымен, әсіресе Килларниде және Слайго округіндегі Лох Гилл маңында, әлемдегі ең солтүстік орны болып табылады. Бұл Атлантикалық кезеңнің жылы климаты кезіндегі бұрынғы кеңірек таралудың қалдығы, Blytt–Sernander кезеңінің ең жылы және ылғалды кезеңі, онда климат қазіргіге қарағанда жалпы алғанда жылырақ болған. 1785 жылы Уильям Эйтон A. unedo rubra деп атаған қызыл гүлді түрі 1835 жылы Ирландияда жабайы өсетіні анықталды.
Arbutus unedo is widespread in the Mediterranean region: in Portugal, Spain and southeastern France; southward in Algeria, Morocco, Libya, and Tunisia, and eastward in Italy, Slovenia, Croatia, Montenegro, Greece, Turkey, Israel, Palestine, Jordan, Lebanon and Syria. It is also found in western France, Albania, Bulgaria and southwestern Ireland. Its disjunct distribution, with an isolated relict population in southwestern and northwestern Ireland, notably in Killarney and around Lough Gill in County Sligo, which is its most northerly stand in the world, is a remnant of former broader distribution during the milder climate of the Atlantic period, the warmest and moistest Blytt–Sernander period, when the climate was generally warmer than today. The red flowered variant, named A. unedo rubra by William Aiton in 1785, was discovered growing wild in Ireland in 1835.
Көбейту
Көбейту тұқым, қабаттастыру немесе кесу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Тұқымды бір ай бойы суыққа қою қажет, содан кейін 5-6 күнге жылы суға малып, өнімділікті арттыру керек. Жаңа өсімдіктер ылғалға осал, сондықтан алғашқы жылы оларға күтім жасау қажет. Тұқымның өсу көрсеткіші төмен, көбінесе 20%-дан аспайды. Қабаттастыруға екі жылға дейін уақыт кетіп, табыс жоғары болса, кесуді қараша-желтоқсан айларында ұзын, піскен бұтақтармен, мүмкіндігінше тамыр бөлігімен жасаған дұрыс. Бірақ, сәттілік деңгейі тым жоғары емес.
Propagation can be done via seed, layering, or cutting. The seed should undergo a one month cold stratification period, then soaked for 5 to 6 days in warm water to improve germination success. Seedlings are prone to damp, and should be cared for in the first year. Germination rate is low, rarely over 20%. Layering can take up to two years, but has a good success rate, while cutting is done with a long mature wood, preferably with a heel in November to December. The success rate however is not very high.