Кіріспе

Ұяшық беті рецепторларының ірі және алуан түрлі суперотбасы

Тазартушы рецепторлар – ұяшық беті рецепторларының ірі және алуан түрлі суперотбасы болып табылады. Оның қасиеттері алғаш рет 1970 жылы Браун және Голдштейн докторлар баяндаған, оның ерекше қасиеті – модификацияланған төмен тығыздықты липопротеиндерді (ТТЛ) байланыстырып, жою қабілеті. Бүгінде тазартушы рецепторлар гомеостаз, апоптоз, қабыну аурулары және патогендерді тазалау сияқты көптеген процестерге қатысатыны белгілі. Тазартушы рецепторлар негізінен миелоидты жасушаларда және көптеген лигандтарға, бастысы эндогенді және модификацияланған ие молекулаларымен қатар патогенге байланысты молекулалық үлгілерге (PAMP) байланысып, оларды жоятын басқа жасушаларда кездеседі. Бауырдағы Купфер жасушалары тазартушы рецепторларға өте бай, олардың ішінде SR A I, SR A II және MARCO бар.

Функция

Скевенджер рецепторларының суперотбасы кең ауқымды лигандтарды тану және байланыстыру қабілетімен сипатталады. Бұл лигандтарға мыналар жатады: липопротеиндерді қоса алғанда, полияниондық лигандтар, апоптоздық жасушалар, холестерин эфирлері, фосфолипидтер, протеогликандар, ферритин және көмірсулар. Осы кең тану ауқымы скевенджер рецепторларына гомеостазды сақтауда және аурулармен күресте маңызды рөл атқаруға мүмкіндік береді. Бұл түрлі ПАМП (PAMP) және ДАМП (DAMP) молекулаларын тану арқылы іске асырылады, бұл ПАМП тану арқылы патогендерді жоюға немесе тазалауға, ал ДАМП тану арқылы апоптоздық жасушаларды, өздік реакциялық антигендерді және тотығу стресінің өнімдерін алып тастауға алып келеді. Атеросклеротикалық зақымдануларда плазмалық мембранасында скевенджер рецепторларын экспрессиялейтін макрофагтар қан тамыр қабырғасында жиналған тотыққан ТТЖС (LDL) молекулаларын белсенді түрде сіңіріп алып, көпіршік жасушаларға айналады. Сонымен қатар, олар түрлі қабыну цитокиндерін бөліп шығарып, атеросклероздың дамуын үдетеді.

Түрлері

Скевенджер рецепторлары өте әртүрлі болғандықтан, олар көптеген түрлі сыныптарға жіктеліп, А-дан бастап L-ге дейін жүйеленген. Кейбір зерттеушілер қолданған, бірақ ресми мойындалмаған жіктеме ұсынылған. B класы екі трансмембраналық аймаққа ие. C класы – N ұшы клетка сыртында орналасқан трансмембраналық белок.

А класы

А класындағы рецепторлар – II типті мембраналық ақуыз, олар лигандтарды байланыстыру үшін коллаген тәрізді доменін пайдаланады. Олардың құрамына мыналар кіреді: 1-типті сквайнерлік рецепторлар (SR A1), бұл тример, молекулалық салмағы шамамен 220-250 кДа (мономерлік ақуыздың молекулалық салмағы шамамен 80 кДа). Ол модификацияланған ТЖБ (липопротеин төмен тығыздықтағы) – актилденген (acLDL) немесе тотыққан (oxLDL) – мен артықшылықты байланысады. Басқа лигандтар: β амилоид, жылулық шок ақуыздары, грам-оң және грам-теріс бактериялардың беткей молекулалары, гепатит С вирусы. SR A1 C ұшындағы уыстау арқылы альтернативті түйінделуге ұшырауы мүмкін; ол эндоплазмалық ретикулум ішінде орналасқан және түйінделмеген нұсқасы сияқты, полияниондық лигандтарды байланыстыруға жоғары бейімділікке ие. SCARA1 немесе MSR1 (SR A1): макрофагтардан басқа, олар тегіс тамыр бұлшық жасушаларында және эндотелий тіндерінде де табылады; тотығу стресі эндотелийде олардың болуын күшейтеді. SCARA2 немесе MARCO (SR A6): тек қана перитонеумдағы, лимфа түйіндеріндегі, бауырдағы және көкбауырдың белгілі бір аймақтарындағы макрофагтарда ғана кездеседі. Бактериялар және бактериялардың өндіретін липополисахаридтері оның экспрессиясын стимуляциялайды; SR A6 модификацияланған ТЖБ-мен байланыса алмайды. SCARA3, MSRL1 немесе APC7 (SR A3): реактивті оттегі түлерінен (ROS) қорғауда маңызды рөл атқарады. SCARA4 немесе COLEC12 (SR A4): тамыр эндотелий жасушалары үшін тотығу арқылы өзгертілген ТЖБ-ні анықтау, жұту және жою үшін рецептор ретінде әрекет етеді. SCARA5 немесе TESR (SR A5): өкпе, плацента, ішек, жүрек және эпителий жасушалары сияқты әртүрлі тіндерде орналасқан, бактерияларға жоғары бейімділікке ие, бірақ модификацияланған ТЖБ үшін емес.

Басқа

Окисген ЛПНҚ-қа байланыса алатын кейбір рецепторлар анықталды. CD68 және оның егеуқұйрық гомологы макросиалинде ерекше N-терминалды муцинге ұқсас домені бар. Муцин – табиғи түрде кездесетін қою зат (мысалы, көптеген натто немесе окрада кездесетіндей), ол белоктан және ковалентті байланысқан полисахаридтерден тұрады. Drosophila класындағы C қоқыс жинағыш рецепторы (dSR C1) да муцинге ұқсас құрылымға ие. Лектинге ұқсас окисген ЛПНҚ рецепторы 1 (LOX 1) аорта эндотелий жасушасынан бөліп алынды; жақында ол макрофагтарда және артерия тамырларындағы тегіс бұлшық жасушаларында да табылды. LOX 1 экспрессиясы қабыну стимулдарымен шақырылады, сондықтан LOX 1 атеросклероздық зақымданулардың дамуына қатыс етеді деп саналады.