Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Діндік атақ
Ecclesiastical title
Діни контексте декан – діни иерархияда белгілі бір лауазымдарды атқаратын дін қызметкері. Бұл атақ көбінесе католик шіркеуінде, англикан қауымдастығында және көптеген лютеран дін тобында қолданылады. Деканның көмекшісі – субдекан деп аталады.
A dean, in an ecclesiastical context, is a cleric holding certain positions of authority within a religious hierarchy. The title is used mainly in the Catholic Church, the Anglican Communion, and many Lutheran denominations. A dean's assistant is called a sub dean.
Тарих
Рим әскеріндегі латын деканы жүздіктегі он сарбаздық топтың басшысы болған, ал 5 ғасырда он монахтан тұратын топтың басшысы еді. Кейіннен бұл термин Тәуелсіз Рим империясының түрлі лауазымдарына қатысты қолданыла бастады. Монастырлық қолданыс негізінде, коллегиалды шіркеудің немесе кафедралық шіркеудің канондық бөлімінің басшысын білдіретін ұғымға айналды. Осыдан "диакон" сөзі шыққан, ол көмекші рөлді сипаттайды.
Latin decanus in the Roman military was the head of a group of ten soldiers within a centuria, and by the 5th century it was the head of a group of ten monks. It came to refer to various civil functionaries in the later Roman Empire. Based on the monastic use, it came to mean the head of a chapter of canons of a collegiate church or cathedral church. from which the word deacon derives, which describes a supportive role.
Қызметкерлер
Католик шіркеуінде Кардиналдар коллегиясының деканы және Кардинал вице-деканы коллегияның президенті және вице-президенті болып табылады. Екеуі де сайланады. Коллегияға төрағалық етуден және әкімшілік міндеттерді тапсырудан басқа, олардың кардиналдарға ешқандай билігі жоқ, олар теңдердің арасында бірінші (primus inter pares) ретінде қызмет етеді. Собор және монастырь мектептерінен пайда болған университеттерде университет деканы түрлі әкімшілік қызметтерді атқаратын лауазымға ие болды. Католик соборының бас жұбасы – декан.
In the Catholic Church, the Dean of the College of Cardinals and the Cardinal Vice Dean are the president and vice president of the college. Both are elected. Except for presiding and delegating administrative tasks, they have no authority over the cardinals, acting as primus inter pares (first among equals). In the universities that grew out of the cathedral and monastery schools, a university dean came to be an official with various administrative duties. The chief priest of a Catholic cathedral is a dean.
Католик шіркеуі
"Дикан" атағы, діни қызметкерге, әдетте нақты юрисдикциялық билігі болмаса да, дін аймағының аға тұлғасы ретінде қызмет ететін пасторға беріледі. Бұлар кейде "ауылдық дикандар" деп аталады және олар аймақтың пасторлары арасында белгілі бір деңгейде басшылық танытуы күтіледі. Бұл қызмет кейде "викар forane" деп аталады (forane латын тілінде "шетелде" деген мағынаны білдіреді). Епископтық викарий ұқсас функцияны атқарады, бірақ канондық құқық бойынша ресми өкілеттіктермен және нақты құқықтармен жабдықталған. Соңғы жылдары Англия мен Уэльстегі Католик шіркеуі кафедралық дикандарды тағайындауды енгізді, бұрын олар кафедралық әкімшілер деп белгілі болған. Алайда, бұл терминнің мағынасы Англикандық қолданыстан сәл өзгеше, себебі Католик дикандары міндетті түрде кафедралық тарауға басшылық етпейді (бұл функция Провост кеңсесіне тиесілі) және тіпті тарау мүшесі болуы да міндетті емес. Көбінесе, әлемнің көптеген жерлерінде, кафедралық тарау құрылмаған жерлерде (мысалы, АҚШ-та, мүлдем тараулар жоқ), кафедралық шіркеудің бас әкімшісі қызметін атқаратын діни қызметкерге "ректор" термині қолданылады, басқа діни қауымдастықтардағыдай. Католик шіркеуінде осы терминнің маңызды қолданылуының бірі – Кардиналдар алқасының деканы, ол осы органның ең тәжірибелі мүшесі болып табылады. Қазіргі дикан – Джованни Баттиста кардинал Ре, 2020 жылдың 18 қаңтарында бекітілді.
The title "dean" is conferred upon a pastor of a parish who serves as a senior figure, though usually without specific jurisdictional authority, over a section of a diocese. These are sometimes referred to as "rural deans", and are expected to show a degree of leadership among the pastors of the region, known as a deanery. This function is sometimes titled "vicar forane" (forane is Latin for "in a foreign land"). An episcopal vicar serves a similar function, but has more formal authority and specific powers under canon law. In recent years, the Catholic Church in England and Wales has introduced the custom of designating cathedral deans, formerly known as cathedral administrators. However, the term differs slightly from the Anglican usage as Catholic deans do not necessarily preside over the cathedral chapter (this function belonging to the office of Provost) and are not necessarily required even to be a member of the chapter. More commonly, in places throughout the world where a cathedral chapter has not been erected (as for instance, in the United States, where there are no chapters at all), the term rector is used for the priest who serves as chief administrator of a cathedral church, as it is in other religious communities. Another important use of the term within the Catholic Church is in the office of the Dean of the College of Cardinals, who serves as senior member of that body. The current Dean is Giovanni Battista Cardinal Re, approved on 18 January 2020.
Кафедральдық соборлар
Англия шіркеуінде және англикандық қауымдастықтың басқа да бөлімдерінде декана – собордың немесе басқа да коллегиаттық шіркеудің бас діни қызметкері және канондық бөлімнің басшысы. Егер собордың немесе коллегиаттық шіркеудің өз жұпары болса, декана әдетте сол жұпардың ректоры болады. Алайда, Ирландия шіркеуінде бұл қызметтер көбінесе бөлінеді, ал Англия шіркеуіндегі көптеген соборлардың өз жұпарлары жоқ. Бірақ, Уэльс шіркеуінде көптеген соборлар жұпарлық шіркеулер болып табылады, ал олардың декандары қазір өз жұпарларының викарийлері болып табылады. Қауымдастықтың кейбір бөлімдерінде (әсіресе Шотландия епископтық шіркеуінде және бұрын Англиядағы кейбір соборларда) собордағы ең жоғары дәрежедегі діни қызметкер – проваст. Шотландия епископтық шіркеуінің әрбір епархиясында епархия деканы болады: бұл собор қызметкерлеріне басшылық етудің орнына, епархияны басқаруда епископқа көмектесетін діни қызметкер. Осылайша, Шотландия епископтық деканы Қауымдастықтың басқа мүше шіркеулеріндегі архидиаконға ұқсас (Шотландия шіркеуінде мұндай лауазым жоқ). Канаданың Англикан шіркеуінде собордың аға діни қызметкерінің қызметтері бір адамда біріктірілген, ол «Собор ректоры және Епархия деканы» деп аталады. Мысалы, Питер Эллиот Христос шіркеуі соборының ректоры және Нью-Вестминстер епархиясының деканы болды. «The Very Reverend» деген лауазым діни қызметкердің декана (немесе собор провасты) екенін көрсетеді. Мысалы, Джун Осборн Солсбери соборының деканы болды. Англия шіркеуінде собор деканы лауазымын атқаруға қатысты құқықтық акт – институция, одан кейін міндетті түрде сол қызметте орнату (собор шіркеуіндегі орнына) ілеседі; «институция және орнату» көбінесе жай ғана орнату деп аталады. Деканның жоғары мәртебесін ескере отырып, «The Very Reverend» атағы әдетте тұрақты түрде беріледі. Маңызды декандардың қатарында Сент-Пол, Кентербери соборы және Вестминстер аббаттығының декандары бар. Вестминстер аббаттығы – корольдік ерекшелік, ол епископтың немесе собордың ордасы емес, бірақ оны деканы басқарады. Вашингтон Ұлттық соборының және Дублиндегі Сент-Патрик соборының декандары да өз шіркеулерінде маңызды діни қызметкерлер болып табылады.
In the Church of England and elsewhere in the Anglican Communion, the dean is the chief resident cleric of a cathedral or other collegiate church and the head of the chapter of canons. If the cathedral or collegiate church has its own parish, the dean is usually also rector of the parish. However, in the Church of Ireland the roles are often separated, and most cathedrals in the Church of England do not have associated parishes. In the Church in Wales, however, most cathedrals are parish churches, and their deans are now also vicars of their parishes. In some parts of the Communion (particularly in the Scottish Episcopal Church and, formerly in some cathedrals in England), the senior resident cleric in a cathedral is a provost. Each diocese of the Scottish Episcopal Church has a dean of the diocese: this is a cleric who, rather than heading the cathedral staff, assists the bishop in the administration of the diocese. In this way, a Scottish Episcopal dean is similar to an archdeacon in the other member churches of the Communion (a post that does not exist in the Scottish church). In the Anglican Church of Canada, the roles of senior cleric of the cathedral are combined in one person who is referred to as "Rector of Cathedral and Dean of Diocese". Thus, Peter Elliott was Rector of Christ Church Cathedral and Dean of New Westminster. The style The Very Reverend distinguishes a cleric as a dean (or a cathedral provost). For example, the Very Reverend June Osborne was Dean of Salisbury Cathedral. The legal act by which a cathedral dean in the Church of England takes up his or her role is the institution, which is invariably followed in the same service by the installation (into his/her stall in the cathedral church); an "institution and installation" are very often referred to simply as an installation. In consideration of the high status of a Dean, the Very Reverend title is normally a permanent title preferment. Some important deans include the deans of St Paul's, Canterbury Cathedral and Westminster Abbey. Westminster Abbey is a royal peculiar, not the seat of any bishop or a cathedral, but is led by a dean. The deans of Washington National Cathedral and St. Patrick's Cathedral, Dublin are likewise important clerics in their churches.
Ауылдық немесе аймақтық деканаттар
Англикан қауымының көптеген бөліктерінде приходтар бірігіп, деканаттар құрайды, олардың әрқайсысы епархияның құрамына кіретін әкімшілік ауданы болып табылады. Әдетте, деканатты деканаттағы приходтардың бірінің иесі басқарады, ол ауылдық декана деп аталады, бірақ көбірек қалалық жерлерде бұл жиі аймақтық декана немесе өңірлік декана аталымымен алмастырылады. Мұндай декана деканаттың дін қызметкерлерінің отырысына (кафедральді собор сияқты, "тарау" деп аталады) төрағалық етеді және деканаттық синодқа да төрағалық етуі мүмкін. Ауылдық декандар (және басқа атаулармен белгілі) өз тарауларында "біріншілердің бірі" дәрежесінде саналады және соборлық немесе епархиялық декандардың мәртебесіне ие емес.
In many parts of the Anglican Communion, parishes are grouped together to form deaneries, each being a constituent administrative district of the diocese. Usually, a deanery is led by one of the incumbents of the deanery's parishes, who is called a rural dean, but in more urban areas this has often been replaced by the title area dean or regional dean. Such a dean chairs the meeting of the deanery's clergy (which, like a cathedral, is called a chapter), and may also chair a deanery synod. Rural deans (and those known by alternative titles) rank as primi inter pares of their chapters, and do not have the seniority of cathedral or diocesan deans.
Басқа қолданыстар
Англикандық теологиялық колледж немесе семинарияның басшысы сондай-ақ декан деп аталуы мүмкін (білім беру саласында қолданылуымен үйлесімді).
The head of an Anglican theological college or seminary may also be called a dean (in common with its use in education).
Лютеран шіркеуі
Лютерандық дәстүрде, әсіресе евангелистік епископтық лютерандықтың скандинавиялық және балтық дәстүрінде, жоғары дәрежелі дін қызметкерлері "декан" атағын иеленеді. Әр дін аймағында әдетте собор шіркеуіне жауапты кафедральдық декан және белгілі бір географиялық аумақтағы дін қызметкерлерін бақылау үшін бірнеше аймақтық декан болады. Финляндияның евангелистік-лютеран шіркеуінде кафедралардың әкімшілік жұмысына және қызметкерлеріне басшылық ететін декан да бар.
Within the Lutheran tradition, particularly in the Nordic and Baltic tradition of evangelical episcopal Lutheranism, senior clergy bear the title 'Dean'. Each diocese usually has a cathedral Dean, in charge of the cathedral church, and a series of area deans to supervise the clergy in a given geographical area. In the Evangelical Lutheran Church of Finland, there are also deans in charge of leading the administrative work and personnel of the Chapters.
Біріккен методизм
Біріккен методистер көбінесе "декан" терминін кабинет деканы мағынасында қолданады. Әрбір жылдық конференцияда епископтың кабинеті болады, ол епископтың тағайындауымен аудандық бақылаушыларынан және кейде басқа да бірнеше конференция шенеуніктерінен құралады. Осы бақылаушылардың біреуі әріптестері тарапынан декан ретінде қызмет етуге таңдалады, әдетте бір жылға. Бұл декан белгілі бір әкімшілік және басшылық жауапкершіліктерге ие және епископқа есепті болады.
United Methodists often speak of a "dean" in terms of the dean of the cabinet. Every annual conference has a bishop's cabinet made up of the district superintendents under the bishop's appointment, as well as occasionally a few other conference officials. One of these superintendents is chosen by his or her colleagues to serve as the dean, usually for one year. This dean then has certain administrative and leadership responsibilities, and is accountable to the bishop.