Кіріспе

2000 жылдардың басында болған рецессия – экономикалық белсенділіктің күрт төмендеуі, ол негізінен дамыған елдерде орын алды. Рецессия 2000 және 2001 жылдары Еуропалық Одаққа, ал 2001 жылдың наурыз-қараша айларында АҚШ-қа әсер етті. Ұлыбритания, Канада және Австралия рецессияны болдырмады, ал 1990 жылдары гүлденуді бастан өткермеген Ресей одан қалыпты жағдайға орала бастады. Жапонияның 1990 жылдардағы рецессиясы жалғасты. Экономистер бұл рецессияны болжаған, себебі 1990 жылдардағы өркендеу, төмен инфляция және төмен жұмыссыздықпен бірге, 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы кезінде Шығыс Азияның кейбір аймақтарында баяулады. Дамыған индустриалды елдердегі рецессия бұрынғы екі жаһандық рецессиядан кем маңызды болды. АҚШ-тағы кейбір экономистер оны рецессия деп атауға келіспейді, өйткені екі тікелей тоқсанға теріс өсім тіркелген жоқ.

Америка Құрама Штаттары

1990 жылғы салыстырмалы түрде жұмсақ рецессия 1991 жылдың басында аяқталғаннан кейін, ел 1992 жылдың ортасында жұмыссыздық деңгейінің 7,8%-ға жеткен ең жоғары шегіне жетті. Жұмыс орындарының өсуі қорғаныс саласына байланысты өнеркәсіптердегі кең ауқымды жұмыстан босатулардың салдарынан бастапқыда баяулады. Дегенмен, 1992 жылы жалақы төлеулер үдеп, 2000 жылға дейін тұрақты өсімді қамтамасыз етті. 1990-жылдардың соңындағы дотком көпіршігі кезінде көпіршіктің жарылатыны туралы болжамдар пайда болды. 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан кейін, 1997 жылғы 27 қазандағы шағын құлдыраудан кейін болашақ құлдырау туралы болжамдар күшейді. Бұл 1998 жылдың алғашқы айларында экономикалық белгісіздікке әкелді. Алайда, жағдай жақсарды және Федералдық резерв экономиканы баяулату және «жұмсақ қонуға» қол жеткізу үшін 1999 жылдың маусымы мен 2000 жылдың мамыры аралығында алты рет пайыздық ставканы көтерді. Қор нарығындағы көпіршік 2000 жылдың наурыз айында NASDAQ құлдырауы арқылы жарылды. 2000 жылдың үшінші тоқсанында жалпы ішкі өнімнің өсімі едәуір төмендеді, бұл 1992 жылдың бірінші тоқсанындағы төмендеуден бергі ең төменгі көрсеткішті құрады. Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының (NBER) мәліметінше, экономикалық рецессияны анықтаумен айналысатын жеке, коммерциялық емес және саяси бағыты жоқ ұйым, АҚШ экономикасы 2001 жылдың наурызынан қарашасына дейін рецессияда болды, бұл президент Джордж Буш өкілеттігінің басындағы сегіз айлық кезең. NBER-дің бизнес айналымын анықтау комитеті АҚШ экономикасындағы бизнес белсенділігінің ең жоғары деңгейі 2001 жылдың наурызында болғанын анықтады. Ең жоғары деңгей өрлеудің аяқталуын және рецессияның басталуын білдіреді. Осылайша, наурыз айындағы ең жоғары деңгейді анықтау 1991 жылдың наурызында басталған өсімнің 2001 жылдың наурызында аяқталып, рецессия басталғанын көрсетеді. Алайда, экономикалық жағдайлар рецессияның жиынтық анықтамасына сәйкес келмеді, яғни «елдің нақты ішкі жалпы өнімінің екі немесе одан да көп тоқсанға қатарынан төмендеуі», және рецессияның басталу және аяқталу күндерін анықтау процедурасы туралы қыңырсуларға әкелді. NBER-дің бизнес айналымын анықтау комитеті (BCDC) бизнес белсенділігінің ең жоғары және ең төмен деңгейін анықтау үшін тоқсандық емес, айлық көрсеткіштерді пайдаланады, өйткені басталу және аяқталу күндері тоқсан емес, ай мен жыл бойынша беріледі. Алайда, рецессияның нақты күндері туралы даулар президент Билл Клинтонның мерзімінің соңында орын алған жағдай ретінде рецессияны «Клинтон рецессиясы» деп сипаттауға әкелді. BCDC мүшелері жаңа және нақты деректер қол жетімді болған кезде рецессияның күндерін қайта қарауға дайын екендерін мәлімдеді. 2004 жылдың басында NBER президенті Мартин Фельдштейн: «Түзетілген деректер рецессияның басталуының алғашқы наурыз айы тым кеш екенін анық көрсетіп тұр. Біз әлі де қосымша айлық деректерді күтіп, соңғы шешімді қабылдап жатырмыз. Қосымша мәліметтер болмайынша, шешім қабылдай алмаймыз». 1999 жылдың ортасынан 2001 жылға дейін Федералдық резерв экономиканы қысымға ұшыраған қор нарығынан қорғау үшін пайыздық ставканы бірінен соң бірі көтерді. Қор нарығын бейресми өлшемшарт ретінде пайдалансақ, 2000 жылдың наурыз айында дотком көпіршігінің құлдырауынан кейін NASDAQ құлдыраған кезде рецессия басталған болар еді. Dow Jones Industrial Average NASDAQ құлдырауынан 11 қыркүйектегі шабуылдарға дейін айтарлықтай зардап шекпеді, содан кейін Dow Jones тарихындағы ең үлкен бір күндік және бір апталық шығынды көрсетті. Нарық қалпына келді, бірақ 2002 жылдың соңғы екі тоқсанында қайтадан құлдырады. 2003 жылдың соңғы үш тоқсанында нарық, сондай-ақ жұмыссыздық статистикасымен келісе отырып, толығымен қалпына келді, бұл рецессия осылайша анықталған жағдайда 2001 жылдан 2003 жылға дейін созылғанын көрсетеді. Еңбек министрлігінің бағалауынша, 2001 жылы 1,735 миллион жұмыс орны жойылды, ал 2002 жылы тағы 508 мың жұмыс орны жойылды. 2003 жылы жұмыс орындары 105 мыңға ғана өсті. Жұмыссыздық 2001 жылдың ақпан айында 4,2%-дан 2001 жылдың қараша айында 5,5%-ға дейін өсті, бірақ 2003 жылдың маусым айында 6,3%-ға жеткен соң 2005 жылдың ортасына қарай 5%-ға дейін төмендеді.

Канада

Канаданың экономикасы АҚШ-пен тығыз байланысты, және оңтүстіктегі экономикалық жағдайлар тез арада солтүстікке қарай әсер етеді. Канаданың қор нарықтары жоғары технологиялық акциялардың құлдырауынан ерекше зардап шекті. 1990 жылдардың көп бөлігінде TSX-тің қарқынды өсуі екі акцияға: Nortel және BCE-ге толығымен қарыздар болып саналды. Екі компания да төмендеу кезеңінен қатты зардап шекті, әсіресе Nortel, ол жұмыс күшінің көп бөлігін жұмыстан босатуға мәжбүр болды. 11 қыркүйектегі шабуылдар Канаданың қор нарығына да зиян келтірді, соның ішінде бұрыннан қиын жағдайдағы әуе тасымалы секторына ерекше зиян тигізді. Дегенмен, жалпы алғанда, Канада осы оқиғалардан күтпегендей аз зардап шекті. Өсім баяулағанмен, экономика шын мәнінде рецессияға түспеді. Бұл Канаданың АҚШ-пен бірге экономикалық төмендеуге ұшырамауының алғашқы жағдайы болды. Канадада жұмыс орындарын құру деңгейі 1990 жылдардағы қарқынымен жалғасты. Мұны түсіндіру үшін бірнеше ұсыныстар жасалды. Канада 9/11 және одан кейінгі соғыстарға тікелей зардап шекпеді, және осы оқиғалардың салдары азырақ болды. Канаданың осы кезеңдегі қаржылық басқаруы жоғары бағаланды, себебі федералды үкімет АҚШ-тан айтарлықтай ерекшелікпен осы кезеңде үлкен артық табыс әкелді. АҚШ-тан айырмашылығы, ірі салық жеңілдіктері немесе жаңа шығындар енгізілген жоқ. Алайда, осы уақыт ішінде Канада ықтимал рецессияның әсерін азайту мақсатында кеңейтілген ақша-кредит саясатын жүргізді. Көптеген провинциялық үкіметтер бюджеттік теңгерімсіздікке байланысты тапшылыққа ұшырады, олар үлкен қиындықтарға тап болды. 2003 жылы Канаданың алты провинциясында сайлау өтті, және тек бір провинциясында ғана биліктегі партия орын жоғалтпады.

Ресей

Кеңес Одағының соңғы экономикалық өсім жылы 1989 жыл болды, ал 1990-шы жылдары бұрынғы Кеңес республикаларында экономикалық төмендеу басталды. 1998 жылдың мамыр айында Шығыс Азия экономикасының 1997 жылғы құлдырауынан кейін Ресейде жағдай одан да нашарлай түсті. 1998 жылдың тамызында рубльдің құны 34%-ға төмендеді және адамдар банктерден ақшаларын алуға асықты (1998 жылғы Ресейдің қаржы дағдарысын қараңыз). Үкімет жекешелендіру бағдарламаларын кешіктіре отырып, жауап берді. Ресей халқы бұл жағдайға қолдау көрсетіп, 2000 жылы президенттікке бағыныштылыққа көбірек бейім және либералдық емес Владимир Путинді сайлады. Путин федералдық үкіметтің рөлін қайта бекітіп, оған Кеңес дәуірінен бері көрмеген билік берді. Мемлекеттік кәсіпорындар Путиннің бай қарсыластарымен бәсекелесу үшін пайдаланылды. Путиннің саясаты Ресей халқының арасында танымал болды, ол 2004 жылы қайта сайланды. Сонымен қатар, экспортқа бағытталған Ресей экономикасы әлемдік мұнай бағасының өсуінің арқасында шетел валютасының көп көлемін алды (1999 жылдың басында барреліне 15 доллардан Путиннің алғашқы мерзімінде барреліне орташа есеппен 30 долларға дейін). Экспорттың қалпына келуі және белгілі бір дәрежеде бағыныштылыққа оралуының нәтижесінде Ресей 2000-шы жылдардың басындағы экономикалық төмендеуден құтылды.

Жапония

1990 жылдардың басында басталған Жапонияның рецессиясы 2000 жылдары да жалғасты, дефляция басты мәселе болып қала берді. Дефляция 1999 жылы аяқталған қаржы жылында Жапонияны мазалап бастады, ал 2005 жылы иеннің сатып алу қабілеті 2000 жылғы деңгейден 103%-ға артты. Жапония Банкі жоғары ликвидтілік және несиелерге номиналды 0% пайыздық ставка белгілеп, инфляцияны ынталандыруға тырысты. 2000 жылдардың басында жапон экономикасының басқа да салалары жақсы жағдайға ие болды; жұмыссыздық деңгейі салыстырмалы түрде төмен болды және Қытай жапондық экспортқа белгілі бір дәрежеде тәуелді болды. Дегенмен, Банктің барлық күш-жігеріне қарамастан, Жапонияда төмендеу нарығы (bear market) жалғасты.

Еуропалық Одақ

Көшкін кезең 2000 жылдардың басында Еуропалық Одақтың экономикасын сақтандыра отырып, оны үміттенген күйге жеткізді. Ең қиын жылдар 2000-2001 жылдар болды, олар американдық рецессияның ең ауыр жылдарымен бірге келді. 1999 жылдың 1 қаңтарында Еуропалық Одақ жаңа валюта – еуроны енгізді. Көптен күткен еуроның құны бірден төмендеп, 2000 және 2001 жылдары әлсіз валюта болып қала берді. 2001 жылдың жазында Еуроаймақта бірнеше айға инфляция орын алды, бірақ экономика бірнеше ай ішінде дефляцияға ұшырады. 2002 жылы еуроның құны жылдам өсе бастады (2002 жылдың 15 шілдесінде АҚШ долларымен теңесті). Бұл Еуропадағы компаниялардың бизнесіне кері әсер етті, себебі шетелде, әсіресе Америкада алынған пайданың айырбас бағамы қолайсыз болды. Франция мен Германия 2001 жылдың соңында рецессияға түсті, бірақ 2002 жылдың мамырында екі ел де рецессияның аяқталғанын мәлімдеді, ол бар болғаны алты айға созылды. Екі экономика да жаһандық технологиялық дағдарыстан зардап шекті, ал Германиядағы үкіметтік партия сол кездегі танымал емес үнемдеу шараларын, салықты төмендетуді және еңбек реформаларын енгізді, бұл шаралар «Хартц концепциясы» деп аталды. Осы шаралар Германия экономикасын 2000 жылдардың ортасына дейін жалғасқан экономикалық құлдыраудан құтқаруға бағытталған еді, нәтижесінде жұмыссыздық 2005 жылдың басында 12,7%-ға жетті. Дегенмен, кейбір Еуропалық Одақ елдері, соның ішінде Ұлыбритания, 2000 жылдардың соңына дейін рецессияға түсуді кейінге қалдыра алды.