Кіріспе
Ресейлік романист Алексей Феофилактович Писемский (Алексе́й Феофила́ктович Пи́семский) (1821 жылғы 23 наурызда [О. С. 11 наурыз 1821] 2 ақпан 1881 жылғы [О. С. 21 қаңтар 1881]) – орыс романист және драматург, 1850-ші жылдардың аяғында Иван Тургенев пен Федор Достоевскийге теңестірілген, бірақ 1860-шы жылдардың басында «Современник» журналымен туындаған даудан кейін беделі күрт төмендеді. Реалистік драматург, Александр Островскиймен бірге ол орыс театры тарихында қарапайым адамдарды сахнаға шығаруды бастады. Д.С. Мирский айтуынша, «Писемскийдің керемет повестеушілік қабілеті мен шындыққа берілгендігі оны ең үздік орыс романистерінің біріне айналдырады». Писемскийдің алғашқы романы «Боярщина» (1847, 1858 жылы жарық көрген) орыс дворяндығын сынға алғандықтан тыйым салынды. Оның маңызды романдары – «Жайлаушы» (1850), «Мың жан» (1858), оның ең жақсы туындысы саналады, және 1862 жылға жуық уақыттағы орыс қоғамының қозғырлыңқы күйін бейнелейтін «Тұншықтырған теңіздер». Ол сондай-ақ, орыс шаруаларының қараңғы жағын көрсететін «Ащы тағдыр» (1859) атты пьесаларын жазды. Бұл пьеса алғашқы реалистік трагедия деп танылды және Ресей академиясының Уваров сыйлығын жеңіп алды. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде Писемский отбасын ежелгі орыс дворяндарынан шыққан деп сипаттады, бірақ оның жақын туыстары өте кедей және оқи да, жаза да алмаған. Алексей отбасының жалғыз баласы болды, оның тууына дейін төрт сәби, кейін тағы бесеу қайтыс болды. Бірнеше жылдан кейін ол өзін әлсіз, еріншек және қияли бала ретінде еске алды, ол дін қызметкерлерін мазақтауды ұнатқан және бір кезде ұйқыда жүретін. Писемский әкесін әскери қызметкер ретінде есіне алды, ол қатал, міндетті, ақша мәселесінде адал, қатал және талапкер болған. «Біздің шаруаларымыздың кейбіреулері одан қорқып, барлығы емес, тек ақымақ және жалқаулар ғана одан қорқып, ақылды және еңбекқорлар оның ықыласына бөленген», – деді ол. Писемский анасын жүйкелі, арманшыл, ақылды, сөзге шешен (білімді болмаса да) және әлеуметтік белсенді әйел ретінде еске алды. «Оның ақылды көзінен басқа сұлулығы болмады. Бірде, студент кезімде, әкем маған: «Алексей, неге анаң қартайған сайын сұлу бола береді?» – деп сұрады. «Оның ішкі сұлулығы көп, ол жылдар өткен сайын көріне береді», – деп жауап бердім, ол менімен келісті», – деп жазды Писемский кейін. Писемский өмірінің алғашқы он жылын әкесі қала әкімі болған Ветлуга шағын қаласында өткізді. Кейін ата-анасымен бірге ауылға көшіп келді. Писемский сол жылдарды «Қырқыздағы адамдар» романының 2-тарауында, Паша есімімен суреттеген автобиографиялық туындысында сипаттады. Аң аулау мен атпен жүруді ұнататын бала аз білім алды: оның ұстаздары жергілікті диякон, маскүнем және ондаған жылдар бойы аймақты аралап сабақ берген бейтаныс қарт кісі болды. Олардан Алексей оқу, жазу, арифметика, орыс және латын тілдерін үйренді. Оның алғашқы повесі «Ол кінәлі ме?» Писемский университетте оқып жүргенде жазды. Ол оны профессор Степан Шевирыевке берді, ол «табиғи мектептің» қарсыласы болғандықтан, авторға «барлығын жұмсақ етуді және оны джентльмендікке бейімдеуді» ұсынды. Писемский келісті, бірақ бұл кеңеске асықпады. Оның орнына профессорға Нина туралы, жас және әдемі қыздың жайбарақат әйелге айналуы туралы әңгіме жіберді. Шевриев кейбір түзетулер жасап, 1848 жылдың шілде айында «Отан туы» журналында жариялады. Бұл нұсқа өте қысқартылып, бұрмаланғандықтан, автор оны қайта басып шығару туралы ойламады. Бұл әңгіме 1884 жылы «Вульф баспасының» Писемскийдің шығармаларының жинағына (4-том) енді. Тіпті осы қысқартылған түрінде де ол Боярщинада себілген мизантропия мен пессимизмнің белгілерін көрсетті, деп атап өтті Скабичевский. Писемскийдің тұңғыш пьесасы «Ипохондрик» (1852) «Шаруалар өмірінен очерктер» атты үш бөлімді әңгімелер циклын ұйтқы болды. Писемскийдің екінші пьесасы «Бөлісу» (Раздел, 1853) – «табиғи мектептің» типикалық туындысы, оның Тургеневтің «Бастықта таңғы ас» комедиясымен салмақтары бар екені анықталды. Содан кейін оның беделінің төмендеуі басталды, оның бірнеше себебі болды. Біріншіден, Скабичевскийдің айтуынша, Писемский өзінің «провинциалды қараңғылық» көзқарасынан ешқашан бас тартпады; 1850-ші жылдардың басында ерекше болған бұл көзқарас онжылдықтың соңында қысымға ұшырады. Екіншіден, ол «алаяқтар, саудагерлер және популисттер» деп есептеген адамдар кенеттен «прогрессивтерге» айналды. Бірте-бірте «Оқуға арналған кітапхана» журналы, оның бас редакторы болған, «Современникпен» тікелей қақтығысқа түсті. Біріншіден, Петр Боборыкин еске алғандай, бұл қақтығыс бастапқыда шамалы болды, «Писемский кабинетінде бұл туралы қайғы мен өкінішпен, агрессиямен емес, айтты». Кейінірек жазылған өмірбаяндық еңбектерде оның наразылығының логикалық себептері бар екені мойндалды. «Радикалды принциптерді жариялаған адамдар, оның пікірінше, барлық жағынан мінсіз болуы керек еді, бірақ олай болған жоқ», – деп атап өтті Скабичевский. Оның жоғары лауазымдарды сынағандықтан цензурадан өте алмауы да себеп болды. Басқалары сахнада қойылды, бірақ қысқа ғана уақытқа ғана танымал болды, себебі олар сенсациялық сипатқа ие болды, көрермендер кейбір кейіпкерлерде нақты шенеуніктер мен қаржыгерлерді танитын. Олар өнер тұрғысынан кемшіліктері болды, тіпті дәстүрлі түрде авторды қолдаған «Орыс хабаршысы» журналы да «Қаржылық гений» туындысын жариялаудан бас тартты. Пьеса сахнада сәтсіз аяқталғаннан кейін Писемский роман жазуға қайта оралды және соңғы төрт жылында екі роман жазды: «Дөңгелектер» және «Масондар», соңғысы Владимир Соловьевтің көмегімен жасалған көрнекті тарихи фонға ие.
Aleksey Feofilaktovich Pisemsky (Алексе́й Феофила́ктович Пи́семский) (23 March 1821 [O. S. 11 March 1821]2 February 1881 [O. S. 21 January 1881]) was a Russian novelist and dramatist who was regarded as an equal of Ivan Turgenev and Fyodor Dostoyevsky in the late 1850s, but whose reputation suffered a spectacular decline after his fall out with Sovremennik magazine in the early 1860s. A realistic playwright, along with Aleksandr Ostrovsky he was responsible for the first dramatization of ordinary people in the history of Russian theatre. "Pisemsky's great narrative gift and exceptionally strong grip on reality make him one of the best Russian novelists" according to D. S. Mirsky. Pisemsky's first novel Boyarschina (1847, published 1858) was originally forbidden for its unflattering description of the Russian nobility. His principal novels are The Simpleton (1850), =Тысяча душ (1858), which is considered his best work of the kind, and Troubled Seas, which gives a picture of the excited state of Russian society around the year 1862. He also wrote plays, including A Bitter Fate (1859; also translated as "A Hard Lot"), which depicts the dark side of the Russian peasantry. The play has been called the first Russian realistic tragedy; it won the Uvarov Prize of the Russian Academy. In his autobiography, Pisemsky described his family as belonging to the ancient Russian nobility, although his more immediate progenitors were all very poor and unable to read or write:
Aleksey remained the only child in the family, four infants dying before his birth and five after. Years later he described himself (to which other people attested) as a weak, capricious and whimsical boy who for some reason loved to mock clergymen and suffered from sleepwalking at one time. Pisemsky remembered his father as a military service man in every sense of the word, strict and duty bound, a man of honesty in terms of money, severe and strict. "Some of our serfs were horrified by him, not all of them, though, only those who were foolish and lazy; those who were smart and industrious were favoured by him," he remarked. Pisemsky remembered his mother a nervous, dreamy, astute, eloquent (even if not well educated) and rather sociable woman. "Except for those clever eyes of hers, she wasn't good looking, and once, when I was a student, my father asked me: 'Tell me Aleksey, why do you think your mother becomes more attractive with age?' – 'Because she has a lot of inner beauty which, as years go by, becomes more and more evident', I answered, and he had to agree with me," Pisemsky later wrote. Pisemsky spent the first ten years of his life in the small regional town of Vetluga where his father served as Mayor. Later he moved with his parents to the countryside. Pisemsky described the years he spent there in Chapter 2 of People of the Forties, an autobiographical novel in which he figured under the name of Pasha. Fond of hunting and horseback riding, the boy received scant education: his tutors were a local deacon, a defrocked drunkard, and a strange old man who was known to have toured the area for decades, giving lessons. Aleksey learned reading, writing, arithmetics, Russian and Latin from them. His first novella Is She to Blame? Pisemsky wrote while still a university student. He gave it to professor Stepan Shevyryov and the latter, being an opponent of the "natural school", recommended to the author "to soften up everything and make it more gentlemanly." Pisemsky agreed to do so, but didn't hurry to follow this advice. What he did instead was send the professor Nina, a naive story about a fresh looking, beautiful girl who turns into a dull matron. Shevyryov made some editorial cuts and then published the story in the July 1848 issue of the Syn Otechestva magazine. So curtailed and disfigured was this version, that the author never even thought of re issuing it. The story made its way into the posthumous Wolf's Publishing House 1884 collection of Pisemsky's works (Volume 4). Even in this curtailed form it bore, according to Skabichevsky, every mark of misanthropy and pessimism, seeds of which were sown in Boyarschina. Pisemsky's debut play The Hypochondriac (1852) was followed by the Sketches of Peasant life, a three part short stories cycle. In Pisemsky's second play, The Divide (Раздел, 1853), a typical natural school piece, parallels have been found with Turgenev's comedy Breakfast at the Chief's. Then came his dramatic fall from grace, for which there were several reasons. One was that, as Skabichevsky noted, Pisemsky had never repudiated his 'troglodyte' mindset of a 'provincial obscurantist'; exotic in the early 1850s, it became scandalous at the end of the decade. Another had to do with the fact that people he regarded as "crooks, whores and demagogues" had suddenly reinvented themselves as the "progressives". Gradually Biblioteka Dlya Chtenya, the journal he was now leading, came into a direct opposition with Sovremennik. First, as Pyotr Boborykin remembered, this opposition was of a moderate character, "at home, in his cabinet, Pisemsky spoke about this with sorrow and regret, rather than aggression". Later biographers conceded that there had been some logic to his chagrin. "People who came to herald such radical principles, in his eyes, should have been impeccable in every respect, which wasn't the case," Skabichevsky remarked. was so outright in its critique of higher spheres it was banned by censors. Others were staged, but enjoyed only short lived success, having to do mostly with the sensationalist aspect, for the public could recognize in certain characters real life officials and financiers. Artistically they were flawed, and even The Russian Messenger, which traditionally had supported the author, refused to publish The Financial Genius. After the stage production of the play flopped, Pisemsky returned to the form of the novel and in his last 4 years produced two of them: The Philistines, and Masons, the later being notable for its picturesque historical background created with the help of Vladimir Solovyov.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
"Ескі үй иесі", (әңгіме), орыс әдебиетінің антологиясынан, 2-том, Г. П. Путнам ұлдары, 1903 ж. "Бір мың жан", (роман), Гроув Пресс, Нью-Йорк, 1959 (Ivy Litvinov аударған). "Ащы тағдар", (спектакль), "Орыс драмасының шедеврлері", 1-том, Довер басылымы, Нью-Йорк, 1961. "Нина", "Комик актер" және "Қарлы шалдың күнәсі", (құрмалас повестьтер), Ардис баспасы, 1988. "Ақымақ", (роман), Шетел тілдері баспасы, Мәскеу.