Жустус Георг Шоттелиус: Немец тілінің грамматигі және теорияшысы
Justus Georg Schottelius
Жустус Георг Шоттелиус – неміс тіл білімі шебері, неміс грамматикасы, тіл теориясы және поэтика туралы еңбектерімен танымал. Өмірі мен білімі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Justus Georg Schottelius (латынша Justus Georgius Schottelius; 23 маусым 1612, Эйнбек – 25 қазан 1676, Вольфенбюттель) – неміс тіл білімі маманы, неміс грамматикасы, тіл теориясы және поэтика салаларындағы еңбектерімен әйгілі болған.
Justus Georg Schottelius (Latinized Justus Georgius Schottelius; 23 June 1612, Einbeck – 25 October 1676, Wolfenbüttel) was a German grammarian, best known for his publications on German grammar, language theory and poetics.
Өмір
Юстус Георг Шоттелиус 1612 жылы төменгі неміс тілінде сөйлейтін аймақ болған Эйнбек қаласында дүниеге келген. Ол лютеран пасторының ұлы, ал анасы саудагер отбасынан шыққан. Юстус Георг өзін үнемі Шоттелиус деп атаған, осы атау оның есімінің дұрыс түрі деп есептелуі керек, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін латыншаланған Шоттель түрі ғылыми жазбаларда ұзақ сақталды және кейде қазір де қолданылады. Отыз жылдық соғыстың (1618–48) көптеген құлшыныстары мен әкесінің ерте қайтысынан кейін, Шоттелиус жақсы білім алды, әсіресе Гамбургтағы Академикалық гимназияда және Гронинген, Лейден, Лейпциг және Виттенберг университеттерінде оқыды. 1640 жылы ол Брауншвейг-Люнебург герцогының (1579–1666) балаларына, соның ішінде Августтың мұрагері Антон Ульрихқа (1633–1714) ұстаз болып жұмыс істеді. Шоттелиус шәкірттері үшін ойнауға арналған бірнеше пьеса жазды, олардың кейбіреулеріне музыкалық қосымша Августтың жұбайы Софи Элизабет немесе бір жағдайда Генрих Шюц (1585–1672) жазды. 1646 жылы Анна Маргарет Элеонора Клевеге үйленді, бірақ ол келесі жылы қайтыс болды. 1649 жылы ол екінші әйелі Анна Маргарет Соббеге үйленді. 1640 және 1650 жылдары Шоттелиус сарайдағы маңызды әкімшілік лауазымдарға көтерілді. Ол сонымен қатар Вольфенбюттельдегі керемет герцог кітапханасына қол жеткізіп, өмірінің соңына дейін сол қалада тұрды. Шоттелиус 1640 жылдардың басында неміс тілінің белді жақтасы ретінде танылды. 1642 жылы ол жетекші патриоттық тіл қоғамына, Fruchtbringende Gesellschaft немесе «Жеміс беретін қоғамға» қабылданды, Шоттелиус қоғамда Der Suchende («Ізденуші») деген атпен белсенділік танытып, грамматиканың негіздері және лексикалық тазалық туралы пікірталасқа қатысты. 1645 немесе 1646 жылы ол Нюрнбергте Георг Филипп Харсдорффер (1607–1658) және кейіннен Зигмунд фон Биркен (1626–1681) басқарған Пегнесишер Блюменорденнің мүшесі болды. 1646 жылы ол Хелмштедт университетінде заң ғылымдарының докторы атанды.
Justus Georg Schottelius was born in Einbeck, which in 1612 was a Low German speaking area. He was the son of a Lutheran pastor; his mother came from a merchant family. Justus Georg regularly styled himself Schottelius, and this must be regarded as the correct form of his name, though after his death the de Latinized form Schottel long persisted in scholarly writings and is still sometimes used. Surmounting the many upheavals of the Thirty Years' War (1618–48) and the untimely death of his father, Schottelius managed to acquire a good education, notably at the Akademisches Gymnasium in Hamburg and at the universities of Groningen, Leiden, Leipzig and Wittenberg. In 1640 he found employment as tutor to the children of Duke August the Younger of Braunschweig Lüneburg (1579–1666), including August's heir, Anton Ulrich (1633–1714). Schottelius wrote several plays for his pupils to perform, some with musical accompaniments composed by August's consort, Sophie Elisabeth, or in one case by Heinrich Schütz (1585–1672). In 1646 he married Anna Margarete Eleonore Cleve, but she died the following year. His second wife, whom he married in 1649, was Anna Margarete Sobbe. During the 1640s and 1650s Schottelius rose to prominent administrative positions at court. He also had access to the magnificent ducal library at Wolfenbüttel, and he continued to reside in that town until his death. Schottelius quickly established himself in the early 1640s as a powerful protagonist of the German language. Admitted in 1642 to the leading patriotic language society, the Fruchtbringende Gesellschaft or 'Fructifying Society', Schottelius took as his society name Der Suchende ('The Seeker'), engaging vigorously in its controversies on fundamentals of grammar and lexical purity. In 1645 or 1646 he became a member of the Pegnesischer Blumenorden, headed in Nürnberg by Georg Philipp Harsdörffer (1607–1658) and later Sigmund von Birken (1626–1681). In 1646 he obtained a doctorate in laws at the University of Helmstedt.
Жазушылық жетістіктері
Ол поэзия, поэтикалық теория және драма саласында да көзге түссе де, Шоттелиус ең бастысы тіл біліміндегі ойлары мен жетістіктерімен есте қалады. Ол, көптеген замандастары сияқты, мәдени және тілдік патриотизм рухымен әрекет етті. Ол неміс тілінің төмен деңгейін көтеруге, оның көне тарихын дәріптеуге, оны соңғы кездегі шетелдік әсерлерден қорғауға, оны қазіргі лингвистикалық теория тұрғысынан қайта қарастыруға, оны жетілдіруге және коммуникация құралы ретінде қолдануға, сондай-ақ тілде жаңа, беделді дәуірді бастауға ұмтылды. Бұл процесс замандастары арасында Spracharbeit деп белгілі болды. Тіл реформаторы ретіндегі алғашқы қадамы үшін Шоттелиус поэзиялық форманы таңдады. Оның "Lamentatio Germaniae exspirantis" (1640) атты еңбегі, мәнерлі александриндер мен жарқын метафоралар арқылы тілдің бұзылған халiне, әсіресе шетелдік сөздердің кеңінен қолданылуына шабуыл жасады. Өлім төсегіндегі зарлы әнінде, бір кезде әдемі Германия нимфасы өзін қорқынышты, әзіл-қалжыңға толы қарт әйел ретінде көрсетеді. Ғасырлар бойы құрметке ие болған, тіпті Еуропа тәжін лайықты санаған ол, енді өзін жезөкшеге айналдырып, француз, испан, итальян және ағылшын тілдерінен сөздер сұрап жалбарынады. Барлық қуатты риторикасына қарамастан, Шоттелиустің тіл тазалығы, оның замандасы Филипп фон Цесенмен (1619–1689) салыстырғанда, біршама орташа болды. Бірақ неміс тілін қолдауында оған тең келген жоқ.
Though he also distinguished himself in the fields of poetry, poetic theory and drama, Schottelius is chiefly memorable for his insights and achievements as a linguist. Acting like many of his contemporaries in a spirit of cultural and linguistic patriotism. he sought to raise the lowly status of German, to celebrate its high antiquity, to defend it against latter day foreign influences, to re examine it in the light of current linguistic theory, to promote its refinement and use as a communicative medium, and ultimately to inaugurate a new, prestigious epoch in the language. This process was known among contemporaries as Spracharbeit. For his début as a language reformer, Schottelius chose a poetic medium. His Lamentatio Germaniae exspirantis (1640) attacked in stately alexandrines and lurid metaphors the corrupt state of the language, in particular the burgeoning over use of foreign words. In a dying lament, the once fair nymph Germania presents herself as a grotesque hag. Venerated down the ages, and even meriting the crown of Europe, she now prostitutes herself, begging words from French, Spanish, Italian and English. For all his potent rhetoric, Schottelius's linguistic purism was of a somewhat moderate kind, when compared with his contemporary Philipp von Zesen (1619–1689). But his championship of the German language was without equal.
"Ағылшын тіліндегі жұмыс" кітабы
Шоттелиустің ең маңызды еңбегі – «Неміс тілінің толық зерттеуі» 1663 жылы жарық көрді. 1500 беттен астам көлемді бұл кітапта бұрын жарияланған материалдардың көп бөлігі, әсіресе 1641 жылғы «Тейце-Спрахкунст» еңбегінде жарияланғандары, енгізілген. «Аустерлихе Эбхер» неміс тілімен қатар латын тілінің де кеңінен қолданылатын, білімді, халықаралық оқырмандарға арналған еңбек. Көптеген тіл білімі дәстүрлерін біріктіре отырып, ол тіл тарихын, орфографияны, морфологияны, сөзжасамды, фразеологизмдерді, мақал-мәтелдерді, синтаксисті, поэзияны, ономастиканы және басқа да ерекшеліктерді қамтиды, соның ішінде 10 000-нан астам неміс түбір сөздерінен тұратын сөздік. Кітаптың алғашқы 170 бетінде он «мадақтау сөз» (Lobreden) орналасқан: бұл неміс тілінің өткен мен қазіргі кездегі көптеген аспектілерін сипаттайтын, мол құжатталған, бағдарламалық мәлімдемелер және оған латын, грек және еврей тілдерімен қатар «басты» (Hauptsprache) тіл мәртебесін беру туралы талаптарды қамтиды. Мұндағы басты аргумент – неміс тілінің бай лексикалық өнімділігі, түбір сөздерді (Wurtzeln, Stammwörter, көбінесе бір буынды) және қосымшаларды (Hauptendungen) біріктіру қабілеті, бұл оған бірегей және шексіз тілдік мүмкіндіктерді береді. Мысалы, табиғаттың барлық түрлілігін бейнелеу үшін, ол жүздерше түрлі түстерді атауға қабілетті болды, бұл туралы Шоттелиус егжей-тегжейлі көрсеткен. Неміс тілінің рационалды негізі бар екенін көрсетуге тырысқан Шоттелиус өзінің грамматикасын ішінара классикалық аналогия принципіне негіздеді, орфография мен грамматикалық өзгерістердегі реттелілік немесе ұқсастық үлгілерін анықтады (кейде тіпті жасанды түрде жасады). Алайда, грамматик ретінде ол тілдегі көптеген аномалияларды немесе бұрмалаушылықтарды мойындады және ең үлгілі деп санайтын жазбаша қолданысты құрметтеді. 17 ғасырда неміс тілі әлі де стандартталу немесе кодификацияланудың ұзақ және қиын процесінен өтіп жатты. Бұл процесте Шоттелиустің жоғары неміс тіліне қатысты көптеген диалекттерден жоғары тұратын және қазіргі уақытта «білімді, дана және тәжірибелі адамдар» (viri docti, sapientes et periti) жазуда қолданатын тіл ретіндегі түсінігі маңызды рөл атқарды. Шоттелиус бұл идеалды, аймақтық шекаралардан тыс неміс тілін өздігінен, әсіресе сөйлеу арқылы игеруге болмайтынын дәлелдеді: оны «көп құлшыныс пен еңбекпен» (durch viel Fleis und Arbeit erlernet) үйрену қажет.
Schottelius's magnum opus, his Ausführliche Arbeit Von der Teutschen HaubtSprache, appeared in 1663. Running to over 1,500 pages, it incorporated substantial amounts of material that had appeared earlier, notably in his Teutsche Sprachkunst of 1641. Aimed at a learned, international readership, with much use of Latin alongside German, the Ausführliche Arbeit is a compendium of remarkable range and depth. Combining many discourse traditions, it embraces language history, orthography, accidence, word formation, idioms, proverbs, syntax, versification, onomastics and other features, including a dictionary of more than 10,000 German root words Heading the work (pp. 1–170) are ten so called eulogies (Lobreden): these are massively documented, programmatic statements characterising many aspects of the German language, past and present, and claiming for it the status of a 'cardinal' language (Hauptsprache) alongside Latin, Greek and Hebrew. One key argument here was the German language's rich lexical productivity, its ability to combine root words (Wurtzeln, Stammwörter, mostly monosyllabic) and affixes (Hauptendungen) in ways which gave it unique and infinite powers of expression. To depict nature in all her variety, it had, for example, the means to name hundreds of different colours, as Schottelius showed in some detail. Seeking to demonstrate that the German language had a rational basis, Schottelius based his grammar partly on the Classical principle of analogy, identifying (and sometimes even artificially creating) patterns of regularity or similarity in spelling and grammatical inflection. But as a grammarian he also acknowledged countless anomalies or irregularities in the language, and he respected written usage in what he regarded as its most exemplary forms. In the 17th century, German was still in the long and difficult process of becoming standardized or codified. Influential here was Schottelius's own conception of High German as a language transcending the many dialects, and as currently used in writing by 'learned, wise and experienced men' (viri docti, sapientes et periti). Schottelius argued distinctively that this idealized, supra regional form of German could not be acquired spontaneously, and certainly not from speech: it had to be 'learnt through much diligence and toil' (durch viel Fleis und Arbeit erlernet).
Мұра
Шоттелиустің шынайы "ауқымды" еңбегі неміс тіл білімі саласында Иоганн Кристоф Готтшедке (1700-1766) дейін үстемдік құрды, оның авторитетті грамматикалары 1748 жылдан бастап жарияланды. Шоттелиустің кең таралған мұрасы әртүрлі бағаланды, бірақ ол негізінен тіл білімі саласындағы идеялардың дамуында жатыр, оның нақты әсерлері дания, голланд, швед және орыс тілдерінің алғашқы грамматикаларында, сондай-ақ осы және басқа тілдерге қатысты теориялық еңбектерде байқалады.
Schottelius’s truly 'comprehensive' work dominated the German linguistic field until Johann Christoph Gottsched (1700 1766), whose authoritative grammars appeared from 1748 onwards. Schottelius's wider legacy has been variously assessed, but it lies mainly in the development of linguistic ideas, with measurable influences to be found in early grammars of Danish, Dutch, Swedish and Russian, and in theoretical writings on these and other languages.