Кіріспе

Justus Georg Schottelius (латынша Justus Georgius Schottelius; 23 маусым 1612, Эйнбек – 25 қазан 1676, Вольфенбюттель) – неміс тіл білімі маманы, неміс грамматикасы, тіл теориясы және поэтика салаларындағы еңбектерімен әйгілі болған.

Өмір

Юстус Георг Шоттелиус 1612 жылы төменгі неміс тілінде сөйлейтін аймақ болған Эйнбек қаласында дүниеге келген. Ол лютеран пасторының ұлы, ал анасы саудагер отбасынан шыққан. Юстус Георг өзін үнемі Шоттелиус деп атаған, осы атау оның есімінің дұрыс түрі деп есептелуі керек, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін латыншаланған Шоттель түрі ғылыми жазбаларда ұзақ сақталды және кейде қазір де қолданылады. Отыз жылдық соғыстың (1618–48) көптеген құлшыныстары мен әкесінің ерте қайтысынан кейін, Шоттелиус жақсы білім алды, әсіресе Гамбургтағы Академикалық гимназияда және Гронинген, Лейден, Лейпциг және Виттенберг университеттерінде оқыды. 1640 жылы ол Брауншвейг-Люнебург герцогының (1579–1666) балаларына, соның ішінде Августтың мұрагері Антон Ульрихқа (1633–1714) ұстаз болып жұмыс істеді. Шоттелиус шәкірттері үшін ойнауға арналған бірнеше пьеса жазды, олардың кейбіреулеріне музыкалық қосымша Августтың жұбайы Софи Элизабет немесе бір жағдайда Генрих Шюц (1585–1672) жазды. 1646 жылы Анна Маргарет Элеонора Клевеге үйленді, бірақ ол келесі жылы қайтыс болды. 1649 жылы ол екінші әйелі Анна Маргарет Соббеге үйленді. 1640 және 1650 жылдары Шоттелиус сарайдағы маңызды әкімшілік лауазымдарға көтерілді. Ол сонымен қатар Вольфенбюттельдегі керемет герцог кітапханасына қол жеткізіп, өмірінің соңына дейін сол қалада тұрды. Шоттелиус 1640 жылдардың басында неміс тілінің белді жақтасы ретінде танылды. 1642 жылы ол жетекші патриоттық тіл қоғамына, Fruchtbringende Gesellschaft немесе «Жеміс беретін қоғамға» қабылданды, Шоттелиус қоғамда Der Suchende («Ізденуші») деген атпен белсенділік танытып, грамматиканың негіздері және лексикалық тазалық туралы пікірталасқа қатысты. 1645 немесе 1646 жылы ол Нюрнбергте Георг Филипп Харсдорффер (1607–1658) және кейіннен Зигмунд фон Биркен (1626–1681) басқарған Пегнесишер Блюменорденнің мүшесі болды. 1646 жылы ол Хелмштедт университетінде заң ғылымдарының докторы атанды.

Жазушылық жетістіктері

Ол поэзия, поэтикалық теория және драма саласында да көзге түссе де, Шоттелиус ең бастысы тіл біліміндегі ойлары мен жетістіктерімен есте қалады. Ол, көптеген замандастары сияқты, мәдени және тілдік патриотизм рухымен әрекет етті. Ол неміс тілінің төмен деңгейін көтеруге, оның көне тарихын дәріптеуге, оны соңғы кездегі шетелдік әсерлерден қорғауға, оны қазіргі лингвистикалық теория тұрғысынан қайта қарастыруға, оны жетілдіруге және коммуникация құралы ретінде қолдануға, сондай-ақ тілде жаңа, беделді дәуірді бастауға ұмтылды. Бұл процесс замандастары арасында Spracharbeit деп белгілі болды. Тіл реформаторы ретіндегі алғашқы қадамы үшін Шоттелиус поэзиялық форманы таңдады. Оның "Lamentatio Germaniae exspirantis" (1640) атты еңбегі, мәнерлі александриндер мен жарқын метафоралар арқылы тілдің бұзылған халiне, әсіресе шетелдік сөздердің кеңінен қолданылуына шабуыл жасады. Өлім төсегіндегі зарлы әнінде, бір кезде әдемі Германия нимфасы өзін қорқынышты, әзіл-қалжыңға толы қарт әйел ретінде көрсетеді. Ғасырлар бойы құрметке ие болған, тіпті Еуропа тәжін лайықты санаған ол, енді өзін жезөкшеге айналдырып, француз, испан, итальян және ағылшын тілдерінен сөздер сұрап жалбарынады. Барлық қуатты риторикасына қарамастан, Шоттелиустің тіл тазалығы, оның замандасы Филипп фон Цесенмен (1619–1689) салыстырғанда, біршама орташа болды. Бірақ неміс тілін қолдауында оған тең келген жоқ.

"Ағылшын тіліндегі жұмыс" кітабы

Шоттелиустің ең маңызды еңбегі – «Неміс тілінің толық зерттеуі» 1663 жылы жарық көрді. 1500 беттен астам көлемді бұл кітапта бұрын жарияланған материалдардың көп бөлігі, әсіресе 1641 жылғы «Тейце-Спрахкунст» еңбегінде жарияланғандары, енгізілген. «Аустерлихе Эбхер» неміс тілімен қатар латын тілінің де кеңінен қолданылатын, білімді, халықаралық оқырмандарға арналған еңбек. Көптеген тіл білімі дәстүрлерін біріктіре отырып, ол тіл тарихын, орфографияны, морфологияны, сөзжасамды, фразеологизмдерді, мақал-мәтелдерді, синтаксисті, поэзияны, ономастиканы және басқа да ерекшеліктерді қамтиды, соның ішінде 10 000-нан астам неміс түбір сөздерінен тұратын сөздік. Кітаптың алғашқы 170 бетінде он «мадақтау сөз» (Lobreden) орналасқан: бұл неміс тілінің өткен мен қазіргі кездегі көптеген аспектілерін сипаттайтын, мол құжатталған, бағдарламалық мәлімдемелер және оған латын, грек және еврей тілдерімен қатар «басты» (Hauptsprache) тіл мәртебесін беру туралы талаптарды қамтиды. Мұндағы басты аргумент – неміс тілінің бай лексикалық өнімділігі, түбір сөздерді (Wurtzeln, Stammwörter, көбінесе бір буынды) және қосымшаларды (Hauptendungen) біріктіру қабілеті, бұл оған бірегей және шексіз тілдік мүмкіндіктерді береді. Мысалы, табиғаттың барлық түрлілігін бейнелеу үшін, ол жүздерше түрлі түстерді атауға қабілетті болды, бұл туралы Шоттелиус егжей-тегжейлі көрсеткен. Неміс тілінің рационалды негізі бар екенін көрсетуге тырысқан Шоттелиус өзінің грамматикасын ішінара классикалық аналогия принципіне негіздеді, орфография мен грамматикалық өзгерістердегі реттелілік немесе ұқсастық үлгілерін анықтады (кейде тіпті жасанды түрде жасады). Алайда, грамматик ретінде ол тілдегі көптеген аномалияларды немесе бұрмалаушылықтарды мойындады және ең үлгілі деп санайтын жазбаша қолданысты құрметтеді. 17 ғасырда неміс тілі әлі де стандартталу немесе кодификацияланудың ұзақ және қиын процесінен өтіп жатты. Бұл процесте Шоттелиустің жоғары неміс тіліне қатысты көптеген диалекттерден жоғары тұратын және қазіргі уақытта «білімді, дана және тәжірибелі адамдар» (viri docti, sapientes et periti) жазуда қолданатын тіл ретіндегі түсінігі маңызды рөл атқарды. Шоттелиус бұл идеалды, аймақтық шекаралардан тыс неміс тілін өздігінен, әсіресе сөйлеу арқылы игеруге болмайтынын дәлелдеді: оны «көп құлшыныс пен еңбекпен» (durch viel Fleis und Arbeit erlernet) үйрену қажет.

Мұра

Шоттелиустің шынайы "ауқымды" еңбегі неміс тіл білімі саласында Иоганн Кристоф Готтшедке (1700-1766) дейін үстемдік құрды, оның авторитетті грамматикалары 1748 жылдан бастап жарияланды. Шоттелиустің кең таралған мұрасы әртүрлі бағаланды, бірақ ол негізінен тіл білімі саласындағы идеялардың дамуында жатыр, оның нақты әсерлері дания, голланд, швед және орыс тілдерінің алғашқы грамматикаларында, сондай-ақ осы және басқа тілдерге қатысты теориялық еңбектерде байқалады.