Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Джозеф Кимчи немесе Кимхи (1105–1170) – ортағасырлық еврей раввині және Киелі кітапқа түсіндірме жазушы. Ол Мұса мен Дәуіт Кимхидің әкесі, раввин Менахим Бен Симеон мен ақын Жозеф Забараның ұстазы болды. Грамматик, экзегет, ақын және аудармашы; шамамен 1105 жылы Оңтүстік Испанияда дүниеге келді; шамамен 1170 жылы қайтыс болды. 1146 жылы Пиреней түбегіне шапқан Альмохадтардың діни қуғын-сүргіні салдарынан туған жерін тастап кетуге мәжбүр болды және Прованс провинциясының Нарбонна қаласына қоныстанды, онда өмірінің соңына дейін тұрды. Сол кезде Хачмей Провансының оңтүстіктегі көршілес испандық еврей қауымының күшті ықпалында болды. Кимхи Киелі кітаптың барлық кітаптарына түсіндірмелер жазғаны белгілі, бірақ оның еңбектерінің тек бір бөлігі ғана бүгінгі күнге жетті. Оның еңбегінің негізі – Масореттік мәтіннің ("𝕸") сөздіктей оқылуы және оның грамматикалық талдауы, заманауи философиялық ойлармен өріліп келеді. Бұл оның мәтінді христиандық тұрғысынан түсіндіруге, яғни аллегорияға баса назар салуға қарсы екенін көрсетеді. Шындығында, Кимхи католик дін қызметкерлерімен бірнеше публиктік дебаттарда қатысып, Киелі кітапты оқудың өзінің әдісін атап көрсетті. Оның қазіргі заманғы христиандық түсіндіруге қарсылығы оның «Соглашение кітабында» (Келісім кітабы) кездеседі. Оның ұлы Дәуіт, әкесі қайтыс болған кезде бала болғанмен, оның шәкірттерінің бірі саналады, тікелей оның еңбектері арқылы немесе жанама түрде ағасы Мұсадан алған білімі арқылы.
Joseph Kimchi or Qimḥi (1105–1170) was a medieval Jewish rabbi and biblical commentator. He was the father of Moses and David Kimhi, and the teacher of Rabbi Menachem Ben Simeon and poet Joseph Zabara. Grammarian, exegete, poet, and translator; born in southern Spain about 1105; died about 1170. Forced to leave his native country owing to the religious persecutions of the Almohades, who invaded the Iberian Peninsula in 1146, he settled in Narbonne, Provence, where he spent the rest of his life. The Hachmei Provence were under the considerable influence of the neighboring Spanish Jewish community to the south at the time. Kimhi is known to have written commentaries on all the books of the Bible, though only fragments of his work have survived until today. The foundation of his work is a literal reading of the Masoretic Text ("𝕸") and its grammatical analysis, interspersed with contemporary philosophical musings. This reflects his opposition to a christological reading of the text, which highlights allegory. In fact, Kimhi participated in several public debates with Catholic clergy, in which he highlighted his own method of reading biblical texts. His opposition to the contemporary Christian reading can be found in his Book of the Covenant
His son David, though but a child at the time of his father's death, may also be considered one of his pupils, either directly through his works, or indirectly through the instruction David received from his elder brother Moses.
Ибн Езрамен қарым-қатынасы
1160 жылы Нарбоннаға саяхат еткен Ибраһим ибн Езра, Жүсіппен кездескен болуы мүмкін. Ол кейбір мәселелерде Ибн Езраны ұстанды, мысалы, етістік парадигмасы үшін שמר түбірін қолдануда. Екі ғалым да араб еңбектерінен үзінділер жасап, аудару арқылы христиан Еуропасындағы еврейлер арасында еврей-араб ғылымын таратуға бірдей мақсатпен, шамалас уақытта жұмыс істеді. Ибн Езра Кимхиден білімімен артық болғанымен, Кимхи христиан Еуропа топырағына еврей-араб ғылымын табысты түрде алғаш рет енгізген деп санауға болады. Оның тілі әдемі әрі түсінікті, материалды ғылыми тұрғыдан ұйымдастырылған, тақырыбын толық және ауытқусыз қарастырады. Сондықтан оның еңбектері зерттеу үшін Ибн Езраның еңбектерінен гөрі ыңғайлы, себебі соңғысында мұндай қасиеттер жоқ.
Abraham ibn Ezra, who in his wanderings visited Narbonne in 1160, may have possibly met Joseph. The latter followed Ibn Ezra in some particulars, e. g., in the use of the stem שמר for the paradigm of the verb. Both scholars worked at the same time and along the same lines to popularize Judeo Arabic science among the Jews of Christian Europe by excerpting from and translating Arabic works. Although ibn Ezra was Kimhi's superior in knowledge, the latter can rightly claim to have been the first successful transplanter of Judeo Arabic science in the soil of Christian Europe. His diction is elegant and lucid, the disposition of his material scientific, his treatment of his subject even and without digressions; so that his works are much better adapted for study than those of Ibn Ezra, which lack all these qualifications.
Раббину Таммен қарым-қатынасы
Кимхидің тағы бір танымал замандасы – Рамерупттен шыққан Якуб ибн Мейр, Раббину Там атымен белгілі, ол сол дәуірдегі ең ірі Талмуд ғалымы болды. Бұл ғалым Менахем бен Сарук пен Дунаш бен Лабраттың ізбасарлары арасындағы әдеби дауды реттеуді көздеп, (הכרעות hakhraʻot) «Шешімдер кітабын» жазды, онда ол Менахемнің жағын алды. Бұл шешімдер Кимхиді қанағаттандырмады. Ол Раббину Тамнан өзінің осы мәселеде дұрыс шешім қабылдауға көбірек қабілетті екенін сезінді, сондықтан 1165 жылы «Сефер ха-Галуи» еңбегін жазды. Бұл жұмыс екі бөлімнен тұрады: біріншісі Менахем мен Дунаш арасындағы айырмашылықтарды қарастырады, ал екіншісі бұрынғының сөздігіне қатысты тәуелсіз сын-пікірлерді қамтиды. Кіріспеде Кимхи өзінің заманының жетекші Талмуд ғалымы ретінде танымал адамға қарсы шығуға батылы бар екені үшін кешірім сұрайды. Халықтың білімі жоқтары оған осыдан кейін шабуыл жасайды деп сезіне отырып, ол олардың аузынан Саулдың сардары Әбнердің Дәуітке патшаға шақырғанда айтқан сөздерін келтірді: «Сен кімсің, патшаға айқай саласың?» (I Самуил 26:14). Оның сезігі расталды; Раббину Тамның шәкірті Бенжамин Кентерберийлік, өзінің ұстазын қорғап, «Сефер ха-Галуи» туралы пікірлерін жазды. Ол сондай-ақ Кимхиді «Қайғырушы» (HaQore) деп атайды, өйткені ол өзінің қарсылықтарын «патшаға», яғни Раббину Тамға жеткізуге батылдық танытты.
Another famous contemporary of Kimhi was Jacob ibn Meïr, called Rabbeinu Tam, of Ramerupt, who was the greatest Talmudic authority of the day. This scholar, wishing to settle the literary quarrel between the followers of Menahem ben Saruq and of Dunash ben Labraṭ, had written a book of decisions (הכרעות hakhraʻot), in which he took the part of Menahem. These decisions did not satisfy Kimhi. Feeling himself better able than Rabbeinu Tam to pass judgment in the case, he wrote the Sefer ha Galui in 1165. This work falls into two parts: the first treats the differences between Menahem and Dunash; the second contains independent criticisms on the former's dictionary. In the introduction, Kimhi apologizes for daring to come forward against so eminent a man as the leading Talmudic authority of his time. Hearing that the ignorant among the people will attack him on that account, he puts into their mouths the words which Abner, the captain of Saul, spoke, when David cried out to the king: "Who art thou that criest to the king?" ('I Sam. 26,14'). His fears were realized; Benjamin of Canterbury, a pupil of Rabbeinu Tam, made observations on the Sefer ha Galui, defending his teacher. He also called Kimhi in a contemptuous sense HaQore "The Crier" because the latter ventured to cry his contradictions to the "king," i. e., Rabbeinu Tam.
Грамматик және сөздік жазушы
Кимхидің грамматикалық еңбектерінде – «Сефер Зикарон» (Бахер редакциялаған, Берлин, 1888) және «Сефер хаГалуи» (Мэттьюс редакциялаған, сол жерде, 1887) – өзінің тақырыбын зерттеуде Яһуда бен Давид Хайюджға тәуелді, бірақ сөздерді түсіндіруде негізінен Жүніс ибн Жанаға сүйенеді. Жалпы алғанда, ол жаңалық ашпайды, алайда шағын мәселелерде өзіндік жолмен кетеді, осы арқылы болашақ ұрпақтар үшін үлгі болады. Ол хиф'илдің рефлексивтік және интранзитивтік мағынасы бар екенін бірінші болып мойындады; сондай-ақ, атаулы формалардың тізімін бірінші рет құрастырды, сегіз етістік класын көрсетті және дауыстыларды бес қысқа және бес ұзын дыбысқа жіктеді. Өзінің еңбектерінде ол діни рәсімдердің тіліне де жиі назар аударады. Этимологиялық түсіндірмелерінде ол Киелі кітаптан, Талмудтан, Таргумнан және араб тілінен ұқсастықтар іздейді. Егер мұндай ұқсастықтар болмаса немесе қанағаттандырмаса, ол «Белінбейтін белгілі нәрседен шығару керек» принципімен басшылық етеді. Ол қиын сөздерді өзі ұсынған фонетикалық заңдар негізінде жиі түсіндіреді.
In Kimhi's grammatical works Sefer Zikkaron (edited by Bacher, Berlin, 1888) and Sefer haGalui (edited by Matthews, ib. 1887) he is dependent on Judah ben David Hayyuj for the treatment of his subject, but in his explanations of words he relies mainly on Jonah ibn Janah. On the whole, he is not original; in minor points, however, he goes his own way, becoming therein the model for future generations. Thus he was the first to recognize that the hif'il has also a reflexive and an intransitive meaning; he was also the first to arrange a list of nominal forms, to indicate eight verb classes, and to classify the vowels into a system of five short and five long ones. In his works he pays frequent attention also to the language of the liturgy. In his etymological explanations he seeks for analogies in Bible, Talmud, Targum, and in Arabic. In cases where such analogies are wanting or unsatisfactory he is guided by the principle, "The unknown must be deduced from the known." Not seldom he explains difficult words on the basis of phonetic laws laid down by himself.
Екзегета
Оның экзегетикалық еңбектерінің көп бөлігі сақталмаған. Оның "Сефер хатТора" – Тораға түсініктеме, "Сефер хамМиқна" – Невиимге түсініктеме және мазмұны белгісіз "Хиббур халлеқет" еңбектері туралы айтылады. Оның "Песня о песнях" (Ән әндері) кітабына түсініктемесі қолжазба түрінде сақталған; ал "Провербтер кітабына" (Нақыл сөздер) түсініктемесі "Доб Бэр анс Дуброво" баспасынан "Сефер Хуққа" (Бреслав, 1868) деген атпен жарық көрді. Нашар басылған мәтіннің нұсқаларын Эппенштейн "Zeit. für Hebr. Bibl." журналының 143-ші және келесі томдарында келтіреді. Шварц өзінің "Тиқват Енош" (Берлин, 1868) еңбегінде оның "Әйүп кітабына" (Жұбан) түсініктемесінің бір бөлігін жариялады, ал қалған бөліктерін Эппенштейн "R. E. J." журналының XXXVII томының 86-шы және келесі беттерінде жариялаған. Көптеген экзегетикалық ескертулер Кимхидің грамматикалық еңбектерінде кездеседі. Оның әдісі көбінесе пешатт, яғни сөзбе-сөз түсіндіруге негізделген. Ол испан мектебінің дәстүрімен қатар жүреді, бірақ өз заманының ғылыми білімін Киелі кітапқа енгізбейді. Ол контекстке ерекше мән береді, бұл әдетте аггадистер назардан тыс қалдыратын мәселе. Оның түсіндірмелері қысқа және айқын. Ол кейде алдыңғы буынның кейбір дұрыс еместігін сынға алса да, дұрыс деп санайтын түсініктерді қабылдайды. Ол Хачмей Провинциясының тұңғыш эклектигі.
Of his exegetical works few have been preserved. Mention is made of his Sefer hatTorah, a commentary on the Torah; his Sefer hamMiḳnah, a commentary on the Nevi'im; and his Ḥibbur halLeḳeṭ of unknown contents. A commentary by him on the Song of Songs exists in manuscript; his commentary on the Book of Proverbs has been published by Dob Bär ans Dubrowo under the title Sefer Ḥuqqah (Breslau, 1868); and variants to the badly printed text are given by Eppenstein in Zeit. für Hebr. Bibl. v. 143 et seq. A fragment of his commentary on the Book of Job has been published by Schwarz in his Tiqwat Enosh (Berlin, 1868); the remaining portions, by Eppenstein in "R. E. J." xxxvii. 86 et seq. Many exegetical remarks are scattered throughout Kimhi's grammatical works. His method is mostly that of the peshaṭ, i. e., literal interpretation. He frequently follows the Spanish school, without, however, reading into the Scriptural text the scientific knowledge of his own time. He pays a great deal of attention to the context, a point usually neglected by Aggadists. His explanations are short and terse. While criticizing at times some untenable explanations of his predecessors, he accepts such as seem to him to be correct. He is the first eclectic of the Hachmei Provence.
Ақын
Шимхи өлең жазуға да қолынан келді. Оның діни гимндері мен басқа да өлеңдері әдемі формасымен және тілдің көркемдігімен ерекшеленеді. Ол провансальдық ақындардың бірі ретінде маңыздылығын сақтайды. Оның өлеңдері кейінгі ұрпақтардың қызығушылығын тудырып, олар оны жиі цитаталады. Ол "Magen Avot" жанрында өлең жазған алғашқы белгілі автор және, көрінетін болса, осы жанрдың авторы, ол кейін Германияда кең таралды.
Ḳimḥi tried his hand also at writing poetry. His liturgical hymns and other poems which have come down are distinguished by beauty of form and elegance of language. He retains importance as one of the Provençal poets. His poems met with consideration at the hands of later generations and were frequently quoted by them. He is the first known author to write poems in the Magen Avot genre, and apparently is the inventor of the genre, which later became popular in Germany.
Аудармашы
Ол Бахья ибн Пакуданың "Хобот хал Лебабот" атты этикалық еңбегін араб тілінен еврей тіліне аударды, сондай-ақ Соломон ибн Габирольдің "Мибхар хапПениним" атты шығармасын "Шекель хақҚодеш" деген атаумен өлеңдік формаға түсірді. Аударманың тек бір бөлігі сақталған, ол Джеллинек Бенджакобтың басылымында (Лейпциг, 1846) жарияланды; "Шекель" әлі басылмаған. Аудармасында, ең алдымен, сөз өнеріне мән беріп, Ḳимхи түпнұсқаға дәл келмейді. Ол тым еркін жұмыс істейді және өзінің көзқарасын енгізе келе, автордың ойын көбінесе бүркемелейді. Кемшіліктеріне қарамастан, оның аудармасы құнды. Ол араб авторларын жақсырақ түсінуге көмектесті, сондықтан Тиббонидтердің еңбектерін толықтыратын бір түрлі көмек ретінде қарастырылуға тиіс.
He translated Bahya ibn Paquda's ethical work Hobot halLebabot from Arabic into Hebrew, and he turned Solomon ibn Gabirol's Mibḥar hapPeninim into metrical form under the title Sheqel haqQodesh. Of the translation, only a fragment has been preserved, which was published by Jellinek in Benjacob's edition of ibn Tibbon's translation of that work (Leipsic, 1846); the "Sheqel" is still unprinted. In his translation, aiming chiefly at elegance of expression, Ḳimḥi does not keep to the original. He works too independently and, carrying into the work his own spirit, he often obscures the thought of the author. Notwithstanding its defects, his translation is not without merit. It has contributed to a better understanding of the Arabic authors, and is, therefore, to be considered in a certain sense as supplementing the works of the Tibbonides.
Кешіріңіз
Кимхидің "Сефер ха Берит" апологетикалық еңбегі орта ғасырлардағы еврейлер арасындағы пікірсайыстар мен апологетикаға үлкен үлес қосты, бірақ "Милхемет Ḥова" (Константинополь, 1710) басылымында бір бөлігі жарияланғанға дейін толық басылмаған. Бұл еңбек оның бір шәкіртінің өтініші бойынша жазылған, ол Тауратты жоққа шығарғандарға қарсы аргумент ретінде қолданылатын Пайғамбарлық мәтіндердің жинағын қалаған. Ол адал еврей мен діннен тайған адам арасындағы диалог түрінде жазылған. Адал еврей еврейлердің нағыз дінін адамның моральдық мінез-құлқы арқылы тануға болатынын айтады; барлық еврейлер өмірінде Он Буйрықты орындауға тырысады; Құдайдан басқа ешкімге құдайлық дәреже бермейді; жалған куәлік бермейді; кісі өлтірмейді және ұры емес. Олардың балалары Құдайдан қорқып тәрбиеленеді; әйелдері ұятты; еврейлер бір-біріне қонақжайлы, қайырымдылық жасап, тұтқындарды босатады – мұндай ізгіліктер басқа халықтарда осы деңгейде кездеспейді. Діннен тайған адам мұның бәрін мойындайды, бірақ еврейлердің қарызға жоғары пайыз талап ететінін атап көрсетеді. Адал еврей бұл қарсылыққа еврей емес адамдар да ақшаға қарыз беретінін, тіпті өз дінтастастарынан да пайыз алатынын, ал бай еврейлер өз дінтастастарына ешқандай пайызсыз қарыз беретінін жауап ретінде айтады. "Сефер ха Берит" сол кездегі еврейлердің моральдық жағдайын көрсету және олардың Прованста өз діндері ғана емес, сонымен қатар көршілерінің діндері туралы да еркін пікір білдіруге мүмкіндік алған шарапатты кезеңіне куәлік ету мағынасында маңызды.
Ḳimḥi's apologetic work "Sefer ha Berit" contributed to Jewish polemics and apologetics in the Middle Ages, though it was not printed until a fragment was published in "Milḥemet Ḥobah" (Constantinople, 1710). This work was written at the request of one of his pupils who wished to have a collection of all the prophetic passages in Scripture that might serve as aids in refuting those persons who denied the Torah. It is in the form of a dialogue between a loyal Jew and an apostate. The loyal Jew claims that the true religion of the Jew may be recognized by the moral conduct of the individual; all Jews are intent on carrying out in their lives the Decalogue; they give no divine honors to any one besides God; do not perjure themselves; commit no murder; and are not robbers. Their children are educated in the fear of God; their women are chaste; the Jews are hospitable toward one another, perform works of charity, and redeem captives—all virtues which are not found in such a high degree among non Jews. The apostate admits all these claims, but points out that Jews demand high interest on loans. This objection the loyal Jew meets with the statement that non Jews also are usurers, and that they impose upon members of their own faith, while rich Jews lend money to their coreligionists without any interest whatever. The "Sefer ha Berit" is of importance as showing the moral condition of the Jews at that time, and as bearing testimony to the conditions of those days, in which the Jews in the Provence could freely express themselves not only with regard to their own religion, but also with regard to the religion of their neighbors.