Кіріспе

Джозеф Кимчи немесе Кимхи (1105–1170) – ортағасырлық еврей раввині және Киелі кітапқа түсіндірме жазушы. Ол Мұса мен Дәуіт Кимхидің әкесі, раввин Менахим Бен Симеон мен ақын Жозеф Забараның ұстазы болды. Грамматик, экзегет, ақын және аудармашы; шамамен 1105 жылы Оңтүстік Испанияда дүниеге келді; шамамен 1170 жылы қайтыс болды. 1146 жылы Пиреней түбегіне шапқан Альмохадтардың діни қуғын-сүргіні салдарынан туған жерін тастап кетуге мәжбүр болды және Прованс провинциясының Нарбонна қаласына қоныстанды, онда өмірінің соңына дейін тұрды. Сол кезде Хачмей Провансының оңтүстіктегі көршілес испандық еврей қауымының күшті ықпалында болды. Кимхи Киелі кітаптың барлық кітаптарына түсіндірмелер жазғаны белгілі, бірақ оның еңбектерінің тек бір бөлігі ғана бүгінгі күнге жетті. Оның еңбегінің негізі – Масореттік мәтіннің ("𝕸") сөздіктей оқылуы және оның грамматикалық талдауы, заманауи философиялық ойлармен өріліп келеді. Бұл оның мәтінді христиандық тұрғысынан түсіндіруге, яғни аллегорияға баса назар салуға қарсы екенін көрсетеді. Шындығында, Кимхи католик дін қызметкерлерімен бірнеше публиктік дебаттарда қатысып, Киелі кітапты оқудың өзінің әдісін атап көрсетті. Оның қазіргі заманғы христиандық түсіндіруге қарсылығы оның «Соглашение кітабында» (Келісім кітабы) кездеседі. Оның ұлы Дәуіт, әкесі қайтыс болған кезде бала болғанмен, оның шәкірттерінің бірі саналады, тікелей оның еңбектері арқылы немесе жанама түрде ағасы Мұсадан алған білімі арқылы.

Ибн Езрамен қарым-қатынасы

1160 жылы Нарбоннаға саяхат еткен Ибраһим ибн Езра, Жүсіппен кездескен болуы мүмкін. Ол кейбір мәселелерде Ибн Езраны ұстанды, мысалы, етістік парадигмасы үшін שמר түбірін қолдануда. Екі ғалым да араб еңбектерінен үзінділер жасап, аудару арқылы христиан Еуропасындағы еврейлер арасында еврей-араб ғылымын таратуға бірдей мақсатпен, шамалас уақытта жұмыс істеді. Ибн Езра Кимхиден білімімен артық болғанымен, Кимхи христиан Еуропа топырағына еврей-араб ғылымын табысты түрде алғаш рет енгізген деп санауға болады. Оның тілі әдемі әрі түсінікті, материалды ғылыми тұрғыдан ұйымдастырылған, тақырыбын толық және ауытқусыз қарастырады. Сондықтан оның еңбектері зерттеу үшін Ибн Езраның еңбектерінен гөрі ыңғайлы, себебі соңғысында мұндай қасиеттер жоқ.

Раббину Таммен қарым-қатынасы

Кимхидің тағы бір танымал замандасы – Рамерупттен шыққан Якуб ибн Мейр, Раббину Там атымен белгілі, ол сол дәуірдегі ең ірі Талмуд ғалымы болды. Бұл ғалым Менахем бен Сарук пен Дунаш бен Лабраттың ізбасарлары арасындағы әдеби дауды реттеуді көздеп, (הכרעות hakhraʻot) «Шешімдер кітабын» жазды, онда ол Менахемнің жағын алды. Бұл шешімдер Кимхиді қанағаттандырмады. Ол Раббину Тамнан өзінің осы мәселеде дұрыс шешім қабылдауға көбірек қабілетті екенін сезінді, сондықтан 1165 жылы «Сефер ха-Галуи» еңбегін жазды. Бұл жұмыс екі бөлімнен тұрады: біріншісі Менахем мен Дунаш арасындағы айырмашылықтарды қарастырады, ал екіншісі бұрынғының сөздігіне қатысты тәуелсіз сын-пікірлерді қамтиды. Кіріспеде Кимхи өзінің заманының жетекші Талмуд ғалымы ретінде танымал адамға қарсы шығуға батылы бар екені үшін кешірім сұрайды. Халықтың білімі жоқтары оған осыдан кейін шабуыл жасайды деп сезіне отырып, ол олардың аузынан Саулдың сардары Әбнердің Дәуітке патшаға шақырғанда айтқан сөздерін келтірді: «Сен кімсің, патшаға айқай саласың?» (I Самуил 26:14). Оның сезігі расталды; Раббину Тамның шәкірті Бенжамин Кентерберийлік, өзінің ұстазын қорғап, «Сефер ха-Галуи» туралы пікірлерін жазды. Ол сондай-ақ Кимхиді «Қайғырушы» (HaQore) деп атайды, өйткені ол өзінің қарсылықтарын «патшаға», яғни Раббину Тамға жеткізуге батылдық танытты.

Грамматик және сөздік жазушы

Кимхидің грамматикалық еңбектерінде – «Сефер Зикарон» (Бахер редакциялаған, Берлин, 1888) және «Сефер хаГалуи» (Мэттьюс редакциялаған, сол жерде, 1887) – өзінің тақырыбын зерттеуде Яһуда бен Давид Хайюджға тәуелді, бірақ сөздерді түсіндіруде негізінен Жүніс ибн Жанаға сүйенеді. Жалпы алғанда, ол жаңалық ашпайды, алайда шағын мәселелерде өзіндік жолмен кетеді, осы арқылы болашақ ұрпақтар үшін үлгі болады. Ол хиф'илдің рефлексивтік және интранзитивтік мағынасы бар екенін бірінші болып мойындады; сондай-ақ, атаулы формалардың тізімін бірінші рет құрастырды, сегіз етістік класын көрсетті және дауыстыларды бес қысқа және бес ұзын дыбысқа жіктеді. Өзінің еңбектерінде ол діни рәсімдердің тіліне де жиі назар аударады. Этимологиялық түсіндірмелерінде ол Киелі кітаптан, Талмудтан, Таргумнан және араб тілінен ұқсастықтар іздейді. Егер мұндай ұқсастықтар болмаса немесе қанағаттандырмаса, ол «Белінбейтін белгілі нәрседен шығару керек» принципімен басшылық етеді. Ол қиын сөздерді өзі ұсынған фонетикалық заңдар негізінде жиі түсіндіреді.

Екзегета

Оның экзегетикалық еңбектерінің көп бөлігі сақталмаған. Оның "Сефер хатТора" – Тораға түсініктеме, "Сефер хамМиқна" – Невиимге түсініктеме және мазмұны белгісіз "Хиббур халлеқет" еңбектері туралы айтылады. Оның "Песня о песнях" (Ән әндері) кітабына түсініктемесі қолжазба түрінде сақталған; ал "Провербтер кітабына" (Нақыл сөздер) түсініктемесі "Доб Бэр анс Дуброво" баспасынан "Сефер Хуққа" (Бреслав, 1868) деген атпен жарық көрді. Нашар басылған мәтіннің нұсқаларын Эппенштейн "Zeit. für Hebr. Bibl." журналының 143-ші және келесі томдарында келтіреді. Шварц өзінің "Тиқват Енош" (Берлин, 1868) еңбегінде оның "Әйүп кітабына" (Жұбан) түсініктемесінің бір бөлігін жариялады, ал қалған бөліктерін Эппенштейн "R. E. J." журналының XXXVII томының 86-шы және келесі беттерінде жариялаған. Көптеген экзегетикалық ескертулер Кимхидің грамматикалық еңбектерінде кездеседі. Оның әдісі көбінесе пешатт, яғни сөзбе-сөз түсіндіруге негізделген. Ол испан мектебінің дәстүрімен қатар жүреді, бірақ өз заманының ғылыми білімін Киелі кітапқа енгізбейді. Ол контекстке ерекше мән береді, бұл әдетте аггадистер назардан тыс қалдыратын мәселе. Оның түсіндірмелері қысқа және айқын. Ол кейде алдыңғы буынның кейбір дұрыс еместігін сынға алса да, дұрыс деп санайтын түсініктерді қабылдайды. Ол Хачмей Провинциясының тұңғыш эклектигі.

Ақын

Шимхи өлең жазуға да қолынан келді. Оның діни гимндері мен басқа да өлеңдері әдемі формасымен және тілдің көркемдігімен ерекшеленеді. Ол провансальдық ақындардың бірі ретінде маңыздылығын сақтайды. Оның өлеңдері кейінгі ұрпақтардың қызығушылығын тудырып, олар оны жиі цитаталады. Ол "Magen Avot" жанрында өлең жазған алғашқы белгілі автор және, көрінетін болса, осы жанрдың авторы, ол кейін Германияда кең таралды.

Аудармашы

Ол Бахья ибн Пакуданың "Хобот хал Лебабот" атты этикалық еңбегін араб тілінен еврей тіліне аударды, сондай-ақ Соломон ибн Габирольдің "Мибхар хапПениним" атты шығармасын "Шекель хақҚодеш" деген атаумен өлеңдік формаға түсірді. Аударманың тек бір бөлігі сақталған, ол Джеллинек Бенджакобтың басылымында (Лейпциг, 1846) жарияланды; "Шекель" әлі басылмаған. Аудармасында, ең алдымен, сөз өнеріне мән беріп, Ḳимхи түпнұсқаға дәл келмейді. Ол тым еркін жұмыс істейді және өзінің көзқарасын енгізе келе, автордың ойын көбінесе бүркемелейді. Кемшіліктеріне қарамастан, оның аудармасы құнды. Ол араб авторларын жақсырақ түсінуге көмектесті, сондықтан Тиббонидтердің еңбектерін толықтыратын бір түрлі көмек ретінде қарастырылуға тиіс.

Кешіріңіз

Кимхидің "Сефер ха Берит" апологетикалық еңбегі орта ғасырлардағы еврейлер арасындағы пікірсайыстар мен апологетикаға үлкен үлес қосты, бірақ "Милхемет Ḥова" (Константинополь, 1710) басылымында бір бөлігі жарияланғанға дейін толық басылмаған. Бұл еңбек оның бір шәкіртінің өтініші бойынша жазылған, ол Тауратты жоққа шығарғандарға қарсы аргумент ретінде қолданылатын Пайғамбарлық мәтіндердің жинағын қалаған. Ол адал еврей мен діннен тайған адам арасындағы диалог түрінде жазылған. Адал еврей еврейлердің нағыз дінін адамның моральдық мінез-құлқы арқылы тануға болатынын айтады; барлық еврейлер өмірінде Он Буйрықты орындауға тырысады; Құдайдан басқа ешкімге құдайлық дәреже бермейді; жалған куәлік бермейді; кісі өлтірмейді және ұры емес. Олардың балалары Құдайдан қорқып тәрбиеленеді; әйелдері ұятты; еврейлер бір-біріне қонақжайлы, қайырымдылық жасап, тұтқындарды босатады – мұндай ізгіліктер басқа халықтарда осы деңгейде кездеспейді. Діннен тайған адам мұның бәрін мойындайды, бірақ еврейлердің қарызға жоғары пайыз талап ететінін атап көрсетеді. Адал еврей бұл қарсылыққа еврей емес адамдар да ақшаға қарыз беретінін, тіпті өз дінтастастарынан да пайыз алатынын, ал бай еврейлер өз дінтастастарына ешқандай пайызсыз қарыз беретінін жауап ретінде айтады. "Сефер ха Берит" сол кездегі еврейлердің моральдық жағдайын көрсету және олардың Прованста өз діндері ғана емес, сонымен қатар көршілерінің діндері туралы да еркін пікір білдіруге мүмкіндік алған шарапатты кезеңіне куәлік ету мағынасында маңызды.