Қоспа дыбыстар: мырыш аспаптарындағы екі дауыстың пайда болуы
Split tone
Қолатындардағы екі дыбыстың шығуы – бұл көп үндетті әсер. Еріндердің әртүрлі жылдамдықпен дірілдеуінен туындайды. Ксенакистің "Керен" шығармасында қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бөлінген дыбыстар – мыс аспаптардағы көп дыбыстық эффект. Қалыпты орындау кезінде жоғарғы және төменгі еріндер бірдей жылдамдықпен дірілдейді. Егер еріндер әртүрлі жылдамдықпен дірілдесе, екі әртүрлі дыбыс естіледі. Егер бұл әдейі жасалмаса, бөлінген дыбыстар теріс мағынада "қос дірілдеу" деп аталады.
Split tones are a multiphonic effect on brass instruments. During normal play, the upper and lower lips will vibrate together at the same speed. If, however, the lips are set to vibrate at different speeds two pitches may be perceived. When not done intentionally, split tones are referred to pejoratively as "double buzzing".
Нөмірлік
Янис Ксенакистің "Керен" шығармасында бөлінген дыбыстар екі нотамен бір таяқшаны бөлісе отырып жазылады. Төменгі нота жақшаның ішінде көрсетіледі. Партитурада бұл жазу тәсілі түсіндірілмегенімен, 1986 жылғы "Жалонс" атты тағы бір шығармасында Ксенакис екі нотаны әнмен емес, ерінмен дыбыстау керектігін айтады. "Жалонс" шығармасының бойымен Ксенакис ағаш үрмелі аспаптар мен тромбонда бөлінген дыбыстарды кеңінен пайдаланады.
In Keren by Iannis Xenakis, split tones are notated with two pitches sharing a stem. The lower note is in parentheses. Though the notation is not explained in the score, in another work from 1986, Jalons, Xenakis explains that the two notes should be produced with the lips and not with singing. Throughout Jalons, Xenakis uses split tones extensively in the woodwinds and trombone.
Қолданылуы
Бөлінген дыбыстар, ырылдау деп аталатын техникаға ұқсас болуы мүмкін, онда ойнау кезінде тамақтан қосымша шу туындайды. Ал қос дыбыстың ерекшелігі – барлық шу мен дірілдер ауыз қуысы арқылы пайда болады. Лиза Лим "Эхваз" шығармасында труба мен соққы аспаптары үшін бөлінген дыбыстарды кеңінен қолданады. Партитураға жазған алғы сөзінде ол бөлінген дыбыстардың "тұрақсыз және бұрмалануға бейім" екенін, сондай-ақ "көптеген бөлінген дыбыстарда белгілі бір дәрежеде ауытқу немесе "қиылыс" пайда болады деп күтіледі және мұны трубаның бөлігінің жалпы тембралдық ерекшелігінің бір бөлігі деп қарастыру керек" дейді.
Split tones can sound similar to a technique called growling, in which additional noise is produced from the throat while playing. The double buzz is distinctly different in that all noise and vibrations are initiated by the embouchure. Liza Lim makes extensive use of split tones in Ehwaz for trumpet and percussion. In the preface to the score, she states that split tones "tend to be unstable and prone to distortion," and, "it is expected that a degree of fluctuation or 'fraying' will occur in most split tones and this should be regarded as part of the overall timbral quality of the trumpet part."
Емдеу
Кездейсоқ пайда болатын екі тонды дыбыстар "қос гул" деп аталады. Бұл құбылыстың шаршау салдарынан туындайтыны жиі кездеседі. Дэвид Хикман былай деп жазады: "Көп жағдайда қос гул еріндердің ауырғаны немесе көгергенінен пайда болады. Бұл музыкантты ауыздықты әдеттегіден өзгеше бұрышта иілтуге итермелейді, ауырған жердегі қысымды жеңілдету үшін. Мұндай жағдайларда бірнеше күн демалу ең тиімді ем болып табылады." Қос гулдың пайда болуы – жоғарғы және төменгі еріндер арасындағы қысымның теңсіздігінен туындайды. Мүйізді жоғары немесе төмен бұру қысымды теңестіруге көмектеседі. Кейбір мамандар ауыздықпен ғана анық дыбыс шығаруға назар қоюды ұсынады. Қос гулмен тәжірибе жасау және қажет болғанда оны шығаруды үйрену пайдалы болуы мүмкін. Оны басқаруды үйрену, ойнап жүргенде оны "өшіруге" көмектеседі. Педагог Уильям Адам және басқалар ұсынған мүлдем басқа тәсіл – студенттің құбылыстың физикалық аспектілеріне назар аудармай, тек аспапта анық, шоғырланған дыбыс шығаруға назар салуы.
When split tones occur unintentionally, they are referred to as double buzzing. This phenomenon is widely understood to occur due to fatigue. David Hickman writes "In most cases, double buzzes occur because of sore or bruised lips. This causes the player to tilt the mouthpiece unconsciously at an abnormal angle to relieve pressure on the sore area. In these cases rest over several days is the best remedy." A double buzz results from an uneven balance of pressure between the upper and lower lips. Tilting the horn either up or down will balance the pressure. Others suggest focusing on producing a clear tone on the mouthpiece only. It can be helpful to experiment with the double buzz and learn to produce it on demand. Learning to control it may help in learning to "turn it off" during regular playing. A completely different approach, favored by pedagogue William Adam and others, is for a student to not pay any attention to the physical aspects of the phenomenon and focus only on producing a clear, focused sound on the instrument.