Кіріспе

Католик және Шығыс православие әулиесі Серватий (Sint Servaas; ; ; Surb Servatios; 13 мамыр 384 жылы қайтыс болды) – Тунгер қаласының епископы (лат. Atuatuca Tungrorum, Тунгрилердің астанасы). Серватий Маастрихт қаласының және Шийндель мен Гримберген қалаларының қамқоршысы. Ол Мұз әулиелерінің бірі. Оның мереке күні – 13 мамыр.

Тарих

Серватий кеңінен саяхаттап, арийлік ілімге қарсы тұрған, ол бірнеше синодтар мен шіркеу кеңестеріне қатысқан. 343 жылы Сарбатий грек мәтіндеріндегі v әрпін b деп аударған кезде Сардика (қазіргі София) кеңесіне қатысты. Серватий пікірталастарда Құдайдың үш бірлігі туралы ілімді қолдады, бұл шығыс епископтарының көпшілігі ұстанған ариандық көзқарасқа қарсы келді. Солпиций Северийдің сөзіне сүйенсек, 359 жылы Риминиде өткен кеңесте Серватий ариандықты қайтадан айқын түрде сынады. Ариандыққа қарсы күрестің жетекшісі Афанасий 336 немесе 343 жылдары Трирге жер аударылғанда Серватиймен кездескен болуы мүмкін, себебі екеуі де аймақтағы ариандық епископтар мен дін қызметкерлеріне қарсы күресті. Орта ғасырлық аңыз бойынша, 346 жылы Кельн кеңесінде Серватий Кельн епискобы Евфраттың «Иса Мәсіхтің құдайлығын жоққа шығарғанын, тіпті Александрия епискобы Афанасийдің алдында да осылай істегенін» куәландырған. Евфрат тарихта ариандыққа қарсы болған және Афанасий мен Серватиймен бірге Сардика кеңесіне қатысқан. Трирде жинақталған аңыз, мүмкін, Трирмен шіркеу үстемдігі үшін күресте болған Кельн шіркеуінің беделін төмендету мақсатында жасалған. 350 жылы Констанс императоры өлтірілгеннен кейін Серватий Арменияның астанасы Эдессаға, Рим императоры Констанций II-ге, узурпатор Магненцийдің елшісі ретінде жіберілді. Оның мақсаты – Магненцийді тең император ретінде мойындау үшін, қайтыс болған Констансты лайықсыз тиран және зұлматшы ретінде көрсету болды. Бірақ миссия сәтсіз аяқталды және азаматтық соғыс 353 жылы Магненцийдің өлімімен аяқталды. Бұл миссия Серватийдің жоғары дәрежедегі беделінің көрсеткіші болуы мүмкін.

Серватий мен ғұндар

Серватийдің өмірі туралы маңызды дереккөз, бірақ замандас дереккөз болмаса да, Григорий Турскийдің «Конфессорлар даңқы» және «Франктар тарихы» еңбектері болып табылады. VI ғасырдың соңында Григорий Маастрихтте қайтыс болған Тонгерен епискобы Аравиций (көптеген ғалымдар оны Серватий деп санайды) туралы жазады. Франк епископы және тарихшысының сөзіне қарағанда, Аравиций хунндардың Тонгеренге қауіп төндірген кезінде (5 ғасыр) өмір сүрген, бұл жоғарыда аталған синодтардың 4 ғасырдағы мерзімімен келіспейді. Григорийдің баяндамасының қаншасы тарихи факт, ал қаншасы ойдан шығарылған екені әрқашан анық емес. Григорий Аравицийдің Римдегі Әулие Петірдің қабірі басында сергек тұрғанда, Тонгереннің жойылуы (олардың күнәларына байланысты) туралы болжамды көрісі туралы айтады. Содан кейін Петір Аравицийге күнәларды кешіру билігін беріп, көк кілттерін тапсырды. Григорийдің мәлімдеуінше, Аравиций Тонгеренге оралып, өзінің ізашарларының реликвияларын Маастрихтке әкелді, онда қайтыс болып, римдік жолдың жанындағы көпірге жақын жерге жерленді. Серватий епископ ретінде Тонгерен епархиясындағы бірнеше ерте христиан шіркеулерінің негізін қалаушы болған болуы мүмкін. Екі ықтимал нұсқа – Тонгерендегі Әйелдер Базиликасы және Маастрихттегі Әйелдер Базиликасы. Тонгерен жағдайында бұл дәстүрлі талап 1980 жылдардағы қазба жұмыстарымен расталды, ол ортағасырлық шіркеудің астында 4 ғасырға жататын шіркеудің қалдықтарын, мүмкін епархияның алғашқы кафедралық соборының орнын көрсетті. Маастрихттегі Әйелдер шіркеуінің шығу тегі әлі де белгісіз, себебі бұл шіркеу ішінде ешқандай қазба жұмысы жүргізілген емес. Дегенмен, Маастрихттегі тағы бір шіркеуде, Әулие Серватий Базиликасында 1990 жылдардағы қазба жұмыстары 6 ғасырға жататын шіркеудің қалдықтарын (епископ Монульф салған және Григорий Турский «үлкен храм» деп сипаттаған) ашты, оның ортасында Серватийдің қабірі болуы мүмкін кешірімді римдік құрылыс орналасқан.

Аңыз

Ғасырлар бойы Тоңгерен епискобының тарихи тұлғасына байланысты аңыздар жинақталды. Екі ерте өмірбаян Серватийдің Арменияда туғанын және оны Жақияны шомылдыру рәсіміне даярлағанның туысы, сонымен қатар Исаның алыс туысы деп көрсетеді (Грегорий Турский оларды есімдерін атаған жоқ). 1075 жылы француз діни қызметкері Жокундқа Сент-Серватийдің тарауы тағы бір *Vita sancti Servatii* жазуды тапсырды. Жокунд сонымен қатар Серватийдің өлімінен кейін болған барлық кереметтерді сипаттайтын *Miracula sancti Servatii* кітабының авторы. Кейбір тарихшылардың пікірінше, екі еңбек те Серватийдің тегі мен армяндық шығуына күмән тудырмау үшін жазылған. Бұл күмәндер 1049 жылы Майнц кеңесінде көтерілді. Византия императорының елшілері Майнц кеңесіне келді, Серватийдің армяндық екенін растаған белгілі Алагректустың куәліктерін бекітті және оның туған жері Дамасктың оңтүстік-шығысындағы Фенусте екенін мәлімдеді. Бұл кейбір күмәндерді сейілтуге көмектесті, бірақ Серватийдің Исамен туыстығы ресми кеңеспен расталмады. 12 ғасырдың соңында ақын Генрик ван Велдеке Григорий Турский мен Жокундтың бұрынғы жазбаларына негізделген қасиетті Серватий туралы жаңа аңыз жазды, оған тағы бірнеше кереметтер қосып, қасиетті Серватийдің қасиеттілігін одан да күшейтті. Бұл шығарма голланд әдебиетінің ең алғашқы туындыларының бірі саналады, бірақ ол лимбург тілінде жазылған, ал лимбург тілі орта голланд тілі құрамындағы 4 негізгі диалектінің ең ерекшесі болып табылады. 17 ғасырда болландистер Серватийге байланысты фактілер мен аңыздарды ажыратуға тырысты. Олар оның қайтыс болған күнін (13 мамыр 384) дәл анықтап шыға алды, бұл ұзақ уақыт бойы тарихи факт ретінде қабылданды.

Маастрихт қаласында

Дәстүр бойынша әулиенің қалдықтары Маастрихттегі Киелі Серватий базиликасында, 6 ғасырға дейін сонатын криптада жерленген. Оның қабірі көп ғасырлар бойы қажырлы сапар орындарының бірі болып келді. Атақты келушілердің қатарында Ұлы Карл, Карл V (Киелі Рим императоры), Испанияның Филипп II және Папа Иоанн Павел II бар. Маастрихтте Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының Ресей экзархатына қарасты Шығыс Православ шіркеуі де Киелі Серватийге арналған. Маастрихттегі Меза өзеніндегі ең көне көпір – Sint Servaasbrug, оның аты Киелі Серватийдің құрметіне қойылған. "Servaas" есімі Маастрихт және айналасындағы аймақтарда көп ғасырлар бойы кең таралған. 12 ғасырлық алтынмен қапталған, Киелі Серватий базиликасындағы әулиенің қалдықтарын сақтайтын сандық, Мозан өнерінің маңызды туындысы болып есептеледі және қиын жағдайларда қала бойынша көтерілгендіктен "Қайғы сандығы" (голланд тілінде: Noodkist) деп белгілі болды. Әр жеті жыл сайын Киелі Серватийдің және басқа да әулиелердің қалдықтарымен Маастрихт саяхаты (голланд тілінде: Heiligdomsvaart) ұйымдастырылады. Noodkist әдетте Киелі Серватий базиликасының қазынасында, "Серватиана" (әулиемен байланысты заттар, мысалы, оның саяхатшы таяғы, оның жезді таяғы, оның кеуделік кресті, оның тостағаны, оның патенасы және жұмақтың символды кілті) сияқты заттармен бірге сақталады.

Басқа жерлер

Нидерланды, Бельгия, Франция және Германиядағы басқа тарихи шіркеулер осы әулиеге арналған, мысалы, Гримберген және Кведлинбург аббаттарының коллегиаттық шіркеулері. Кведлинбург қазынасында қасиетті Серватийдің маңызды реликвиялары сақталады. Әлемнің көптеген шіркеулерінде Серватийдің реликвиялары, мүсіндері, боялған әйнек терезелері, алтарьдық бейнелер мен суреттері құрметпен сақталады. Индонезияның Кампунг-Савах қаласындағы Киелі Серватий шіркеуі 1996 жылғы 6 қазанда құрылған күні Маастрихттен Серватийдің реликвияларын алды. Содан бері, Бетау мәдениетімен тығыз байланысты, бұл реликвияны құрметтеу мерекесі шіркеудің париялары жыл сайын тойлайды. Данияның Хьёрринг қаласындағы Вендиссель тарихи мұражайында сақталған, 15 ғасырдың ортасында жасалған Мемелияның (Серватийді Исамен байланыстыратын ата-анасы) ағаштан жасалған мүсінінде, қолында нәресте Серватий (бас киімімен – епископтың митрасымен анықталады) бар. Бұл мүсін иконографиялық тұрғыдан Мадонна мен Бала мүсіндеріне өте ұқсас болғандықтан, көп жылдар бойы дұрыс емес атрибуцияланды. Шри-Ланкада 1897 жылы бельгиялық дін қызметкері, әке Август Стандарт, Нилвала өзенінің жағасында, Матарадағы Паллимуллада Санкт-Серватий колледжін салған.

Анықтамалар мен дереккөздер

П. С. Борен, Жокунд, Сент-Сервайс өмірбаяны. Нижхофф, Гаага, 1972
Л. Йонген Генрих (ред.), Ким Вивиан, Ричард Х. Лоусон және Людо Йонген (аударған) "Святой Серватий өмірі: орта голланд тіліндегі "Святой Серватий туралы аңыз" және анонимді жоғарғы неміс тіліндегі "Святой Серватий өмірі" екі тілдегі басылымы". Мелен Пресс, 2005.