Кіріспе
Бразилия, Суринам және Гайананың кариб этносы. Тіл. Тирио (Трио деп те аталады) – Бразилияның солтүстік бөлігінде, Суринам мен Гайанада тұратын америкалық этнос. 2014 жылы үш елде шамамен 3640 Тирио болды. Тирионың қоныстарына кіру қиын болғандықтан, олар жоғары дәрежеде тәуелсіздікке ие. Дегенмен, олар сыртқы әлеммен қарым-қатынасты нығайтуға мүдделі. Дәстүр бойынша, нақты иерархия немесе бас басшы (granman) болған жоқ. 1997 жылы Асонго Алалапару Суринам президенті тарапынан бас басшы болып тағайындалды, ал ауылды басқару үшін капитантар тағайындалды. 2011 жылы Коэроени курортында орталық үкіметтің өкілі – аудан комиссары тағайындалды. 2019 жылдан бастап аудан комиссары – Ағаш Чирино. Касуэла ауылы Гвиана мен Суринам арасында даулы аймақ болып табылатын Тигри аймағында орналасқан. Ауылды екі үкімет тарапынан мойындалған капитан Кенке Хаймо басқарады. Бразилиядағы Тириолар 1997 жылдан бері танылған Тумукумаке табиғи паркінде тұрады. 2004 жылы Тирио, Касуяна және Тсикуяна халықтарының құқықтарын жақсарту мақсатында Апитикакци қауымдастығы құрылды. Ұйымның төрағасы – Деметрио Амисипа Тирио. Қазіргі кездегі мәселе – дәстүрлі тайпалық үкімет пен ұлттық үкіметтің арасындағы үйлесімсіздік. Ірі ауылдардағы Тириолар білім беру, заманауи ыңғайлылықтар мен телекоммуникацияның әсеріне түседі. Дәстүрлі мәдениет жойылып барады және жастар қалаға қоныс аударуда.
the language
The Tiriyó (also known as Trio) are an Amerindian ethnic group native to parts of northern Brazil, Suriname, and Guyana. In 2014, there were approximately 3,640 Tiriyó in the three countries. | incumbentsince = 11 March 2022
| predecessor = Asongo Alalaparu
| residence = Kwamalasamutu
The Tiriyó have a high degree of independence, because their settlements are difficult to access. However, they are interested in reinforcing relationships with the foreign world. Traditionally there was no clear hierarchy or a granman (paramount chief). In 1997, Asongo Alalaparu was appointed granman by the Surinamese President, and captains were appointed to manage the village. In 2011, a District Commissioner had been appointed to represent the central government in the Coeroeni resort. As of 2019, the District Commission is Trees Cirino. The village of Kasuela is located in the disputed Tigri Area which is claimed by both Guyana and Suriname. The village is headed by Captain Kenke Jaimo who is recognized by both governments. The Tiriyó in Brazil live in the Tumucumaque Indigenous Park which has been recognized since 1997. In 2004, Apitikatxi, the association of Tiriyó, Kaxuyana and Txikuyana indigenous peoples was founded to improve rights of indigenous peoples. The organisation is headed by Demetrio Amisipa Tiriyó. A problem which remains is that there are two systems: a traditional tribal government and a national government which are often not compatible. The Tiriyó in the larger villages are influenced by schooling, modern day facilities, and telecommunications. The traditional culture is disappearing and young people are beginning to move to the city.
Жергілікті тұрғындардың құқықтары
Түпкілікті құқықтарды қорғау мәселесі алаңдатады, себебі тирийо тайпасы үш елге таралып орналасқан, ал марундардан өзгеше, ешқандай маңызды шарттамалар жасалмаған. Кен байлықтарын игеруге берілетін концессиялар көбінесе үкіметпен жергілікті халықпен ақылдаспай-ақ жасалады. 2007 жылы Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссиясы барлық түпкілікті және тайпалық халықтардың өз территорияларын басқаруға, пайдалануға және тиімді түрде бақылауға құқылы екенін қабылдаса да, Суринам Конституциясының 41-бабында: «Табиғи ресурстар мен байлықтар ұлттың меншігі болып табылады және экономикалық, әлеуметтік және мәдени даму үшін пайдаланылуы керек. Ұлт Суринамның экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуы үшін оларды қолдану мақсатында табиғи ресурстарын толық иеленуге құқылы» делінген. Бразилияда да түпкілікті халықтар көбінесе экономикалық өсуге қарсы және дамуға бөгет жасайтын күш ретінде қарастырылады.