Кіріспе

Ежелгі әлемдегі құлдық Ежелгі әлемдегі құлдық, Шумердегі ең ерте белгілі жазба деректерінен бастап, орта ғасырға дейінгі Жерорта теңізі аймағындағы мәдениеттерге дейін, қарыздық құлдық, қылмыс үшін жаза ретінде құлдыққа салу және соғыс тұтқындарын құлдыққа айналдырудан құралды. Қожайындары құлдарын босата алатын, және көп жағдайда, олар билікке жететін. Бұл құлдыққа туылған, бірақ үй иесінің балалары болған балаларды да қамтиды. Құл иесі өз балаларының құлдыққа түспеуіне қарайтын. Құлдық институты құлдардың көпшілігін ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп еңбегіне міндеттеді, олар қиын өмір сүрді. Көптеген мәдениеттерде құлдар экономиканың маңызды бөлігін құрады, әсіресе Рим империясы мен кейбір грек полистері өз байлықтарының көп бөлігін жаулап алу арқылы алынған құлдар есебінен құрды.

Таяу Шығыс

2100–2050 жылдары жазылған, Құр-Намму кодексі – ең көне белгілі сақталған заң кодексі. Ол Шумер Месопотамиясындағы Үшінші Ур әулеті кезінде құлдарға қатысты заңдарды қамтиды. Кодексте үйленген құлды үйден шығаруға мәжбүрлеуге болмайды және қаладан қашып кеткен құлды қайтарып бергенге екі шекел сыйлық беріледі делінеді. Бұл сол кездегі екі негізгі әлеуметтік топ болғанын көрсетеді: бостандыққа ие болғандар мен құлдар. Б.з.д. 1755–1750 жылдар аралығында жазылған Хаммурапи кодексі де бостандыққа ие болғандар мен құлдарды ажыратады. Құр-Намму кодексі сияқты, ол да қашқан құлды қайтару үшін екі шекел сыйлық ұсынады, бірақ басқа кодекстен өзгеше, қашқан адамды жасыру немесе оған көмектесу өлім жазасымен қудаланатынын көрсетеді. Құлдар шетелден сатып алынған, соғыста тұтқынға түскен немесе қарызға батқан немесе қылмыс жасағандықтары үшін құлдыққа түскен. Хаммурапи кодексінде егер құл сатып алынып, бір ай ішінде эпилепсия ("benu ауруы") пайда болса, сатып алушы оны қайтарып, толық төлем ала алатыны айтылған. Кодексте шетелден құл сатып алуға қатысты заңдар бар. Құлдарды сату туралы көптеген шарттар сақталған. Хаммурапи кодексінің соңғы заңында егер құл қожайынынан бас тартса, оның құлағы кесіледі делінеді. Анатолиядағы хетт мәтіндерінде құлдық институтын реттейтін заңдар бар. Ерекше қызығушылық тудыратыны – қашқан құлды ұстағанға берілетін сыйақы, егер құл Халис өзенін кесіп өтіп, хетт өркениетінің ортасынан алыстаса, жоғарылайтыны туралы заң. Осыдан хетттер ұстаған құлдардың кем дегенде біразы қашып, бостандықтарын қайтарып алуға мүмкіндік алғанын, мүмкін басқа мемлекеттерде немесе этникалық топтарда пана табу арқылы қорытуға болады.

Киелі кітапта

Еврей жазбаларында (Ескі өсиет) құлдар туралы көптеген сілтемелер бар, оның ішінде олардың қалай мінездеме көрсетуі және оларға қалай қатысу керектігі туралы ережелер де бар. Құлдық – қоғамның қалыпты бір бөлігі ретінде қарастырылған. Леуіліктер кітабында айтылғандай, юбилей жылдары құлдар босатылуға тиіс болған. Сонымен қатар, Есімдер заңнамасына сәйкес, израильдік құлдар жеті жыл қызметтен кейін босатылуға тиіс болған. Еврей емес құлдар мен олардың ұрпақтары, шектеулі ерекшеліктермен, иелерінің отбасының мұралық мүлігі саналған. Хамның қарғысы құлдыққа қатысты маңызды мәтін болып табылады. Киелі кітаптағы құлдық, римдік және қазіргі заманғы құлдықтан айқайлы ерекшеленеді, себебі Ескі өсиеттегі құлдар жыныстық зорлықтан қорғалған және жеткілікті тамақпен қамтамасыз етілген, сондай-ақ оларға тізбек салынбаған, азаптауға немесе физикалық зорлық-зомбылыққа ұшыратылмаған. Жаңа өсиетте құлдарға өз иелеріне бағыну туралы айтылады, ал иелеріне өз құлдарына "қорқытуды тоқтату" туралы нұсқау беріледі. Филемонға жазылған хат құлдыққа қатысты маңызды ойлармен толы.

Рим

Рим грек қала-мемлекеттерінен айырмашылығы, босатылған құлдарға римдік азамат болуға мүмкіндік берді. Бостандық алғаннан кейін, азаматқа тиесілі болған құл тек меншіктен ғана емес, сонымен қатар активті саяси бостандыққа (libertas) ие болды, оның ішінде дауыс беру құқығы да болды, бірақ ол мемлекеттік қызметке өтіне алмайтын. Республика кезінде Римнің әскери кеңеюі құлдардың басты көзі болды. Құлдар қол еңбегінен өзге, көптеген шаруашылық қызметтерді атқарды, сондай-ақ жоғары білікті жұмыстар мен кәсіптерде жұмыс істейтін. Мұғалімдер, есепшілер және дәрігерлер көбінесе құлдар болды. Әсіресе грек құлдары жоғары білімді болуы мүмкін. Білімі төмен құлдар немесе жаза ретінде құлдыққа түскендер шаруашылықтарда, кендерде және диірмендерде жұмыс істеді.