Кіріспе
Жүктілік шағына қарай ірі (LGA) – бұл жүктілік шағына сай келетін, яғни бірдей даму жасындағы басқа нәрестелермен салыстырғанда 90-шы перцентиль немесе одан да жоғары салмаққа ие сәбилерді сипаттау үшін қолданылатын термин. Макросомия – туған кездегі артық салмақты сипаттайтын ұқсас термин, бірақ ол жүктілік шағына қарамастан абсолюттік өлшемді білдіреді. Макросомияны диагностикалау үшін, әдетте, туғанда өлшенген дене салмағы 4000 грамм немесе одан көп болуы керек, бірақ осы анықтама бойынша келісімге келу қиын.
Сәбилер арасындағы асқынулар
LGA-мен туған нәрестелерде жиі кездесетін қауіптерге иық дистоциясы, метатарс адуктусы, жамбас сублюксациясы және талипс калькановальгусы жатады, олар жатыр ішіндегі деформациядан туындайды. Иық дистоциясы бар жаңа туған нәрестелерде баланың қолының жүйкелеріне уақытша немесе тұрақты зақымдану қаупі, сондай-ақ сыну сияқты басқа да жарақаттар болуы мүмкін. Жүктілік кезінде баланың салмағының артуы және анасының диабеті – иық дистоциясының қаупін арттыратын екі тәуелсіз фактор. Диабеті бар әйелдерде иық дистоциясы салмағы 2,5 кг-дан аз балаларда 2,2% жағдайда, салмағы 2,5 кг-дан жоғары балаларда 13,9% жағдайда, ал салмағы 4 кг-дан жоғары балаларда 52,5% жағдайда кездеседі. Жаңа туған кезеңінде гипогликемия, гипербилирубинемия және полицитемия ұрықтағы гиперинсулинемия нәтижесінде пайда болады. Баланың жоғары салмағы ұзақ мерзімді келешекте де әсер етуі мүмкін, себебі зерттеулер артық салмақ, семіздік және 2-ші типті диабетпен байланысты екенін көрсеткен. Зерттеулер көрсеткендей, салмағы 4000 г-дан жоғары бала туғанда артық салмаққа ұшырау қаупі екі есе артады. Салмағы 4500 г-дан жоғары балалардың ересек шақта 2-ші типті диабетке шалдығу қаупі, салмағы 4000 г мен 4500 г арасындағы балаларға қарағанда 19% жоғары.
LGA babies are at higher risk of hypoglycemia in the neonatal period, independent of whether the mother has diabetes. Hypoglycemia, as well as hyperbilirubinemia and polycythemia, occurs as a result of hyperinsulinemia in the fetus. High birth weight may also impact the baby in the long term as studies have shown associations with increased risk of overweight, obesity, and type 2 diabetes mellitus. Studies have shown that the long term overweight risk is doubled when the birth weight is greater than 4,000 g. The risk of type 2 diabetes mellitus as an adult is 19% higher in babies weighing more than 4,500 g at birth compared to those with birth weights between 4,000 g and 4,500 g.
Жүкті ананың асқынулары
Жүкті әйелдердегі асқынулар: шұғыл түрде кесаров тілімі жасау, босанғаннан кейінгі қан кету және аналық жолдың сфинктерінің жаралануы. Диабеті бар аналарда ірі салмақты ұрық туу қаупі, диабеті жоқ аналарға қарағанда үш есе артық.
Ананың семіздігі
Жүктілікке дейінгі семіздік және жүктілік кезінде ананың салмағының ұсынылған нормадан артуы – макросомия немесе ірі салмақты нәрестелердің тағы бір маңызды тәуекел факторы болып табылады. Аналық семіздік және жүктілік диабеті ірі салмақты нәрестелер мен макросомияның тәуелсіз қауіп факторлары екені көрсетілген, бірақ олар бірге бола қалғанда синергиялық түрде әрекет етеді, нәтижесінде макросомия қаупі одан да артады. Шамадан тыс өсуге байланысты генетикалық аурулар (мысалы, Беквит-Вайдеманн синдромы, Сотос синдромы, Перлман синдромы, Симпсон-Голаби-Беммель синдромы) көбінесе макросомиямен сипатталады.
Механизм
Бұл факторлардың әрқайсысы ұрықтың шамадан тыс өсуіне қалай себеп болатыны күрделі және толыққанды түсініксіз. Дәстүрлі түрде Педерсен гипотезасы жүктілік диабетінің бақылаусыз қалуының механизмін түсіндіру үшін қолданылып келді, және оның көптеген аспектілері қосымша зерттеулермен расталды. Сондай-ақ, диабетке байланысты макрозомияда, басқа да қаупі бар факторлармен салыстырғанда ұрықтың артық өсуінің әртүрлі үлгілері байқалатыны көрсетілді, бұл әртүрлі жатқан механизмдерді көрсетеді. Ұрықтың салмағын бағалаудың өзгеруі ультрадыбыс алгоритмдерінің сезімталдығы мен нақтылығына, сондай-ақ ультрадыбыс зерттеуін жүргізетін маманға байланысты айырмашылықтармен байланысты. Эхографиядан өзге, ұрықтың салмағын клиникалық және аналық әдістермен де бағалауға болады. Ұрықтың салмағын бағалаудың клиникалық әдістеріне ананың симфиз-түптік қашықтығын өлшеу және Леопольд амалдары кіреді, бұл ұрықтың жатырдағы орнын анықтауға, өлшемдерге қосымша көмектеседі.
Алдын алу
Гликемиялық бақылаудың нашарлығына байланысты LGA және ұрықтың макросомиясының алдын алу үшін жүктілікке дейін және жүктілік кезінде орташа қандағы глюкоза деңгейі 100 мг/дл-ден төмен болуын қамтамасыз ету үшін тиімді қан глюкозасын басқару қажет. Сонымен қатар, жүктілік кезінде салмақ алуды және тамақтануды қатаң бақылау LGA және ұрықтың макросомиясының алдын алуға көмектеседі. Семіздігі бар және салмақтан арылған әйелдер макросомиялық немесе LGA нәресте туу мүмкіндігін едәуір азайтады. Макросомия және LGA-ны анықтау үшін екі өлшемді ультрадыбыс қолданылуы мүмкін, бірақ бағалаулар, әдетте, туғанға дейін кез келген жүктілік мерзімінде дәл болмайды. Қанша емдеу қажеттігін анықтау бойынша жасалған талдау көрсеткендей, иық дистоциясынан туындаған қолдың нервтерінің зақымдануын болдырмау үшін шамамен 3700 жүкті әйелге қажетсіз кесарево кесу жасалуы керек. Аналық қандағы глюкоза деңгейін бақылау үшін метформинді қолдану, ұрықтың макросомиясының пайда болуын азайтуда инсулинмен салыстырғанда тиімдірек. Диабетті емдеу үшін метформинді қолданғанда, инсулин қолданғанмен салыстырғанда LGA нәресте туу ықтималдығы 20%-ға төмендейді. ЛГА туу көрсеткішін арттыратын, жүктілік кезінде ұсынылған ДСИ нормасынан артық салмақ алу сияқты өзгертілетін қауіп факторларын, өмір салтын өзгерту арқылы басқаруға болады, оның ішінде дұрыс тамақтану және физикалық жаттығулар. Мұндай шаралар аналарға жүктілік кезінде ұсынылған салмаққа жетуге және семіз және артық салмақты әйелдерде ұрықтың макросомиясының пайда болуын азайтуға көмектеседі.
Эпидемиология
Денсаулыққа қатысты асқынуларсыз, мерзімінен бұрын немесе мерзімінен кейін тумайтын жүктіліктерде, ұрықтың макрозомиясы жаңа туған нәрестелердің шамамен 12%-ына әсер ететіні байқалды. Сондықтан, Еуропа мен Америка Құрама Штаттарындағы жүктілік кезінде салмағы артық әйелдерде ірі салмақты нәрестелер (LGA), макрозомия және кесарево кесу қаупі жоғары болады. Жалпы, соңғы 20-30 жылда АҚШ, Канада, Германия, Дания, Шотландия және тағы да басқа көптеген елдерде ірі салмақты нәрестелердің көрсеткіші 15-25%-ға өсті, бұл әлем бойынша ірі салмақты нәрестелердің тууының артып бара жатқанын көрсетеді.