Кіріспе

Барлық қоғамдық қатынастар экономикалық қатынастарға негізделген теория. Экономикалық детерминизм – экономикалық қатынастардың (мысалы, меншік иесі немесе капиталист болу, немесе жұмысшы немесе пролетариат болу) қоғамдағы барлық басқа әлеуметтік және саяси құрылымдардың негізін құрайтын әлеуметтік-экономикалық теория. Бұл теория қоғамның экономикалық жүйенің сипатымен анықталатын салыстырмалы саяси күші бар, бәсекелес экономикалық топтарға бөлінетінін көрсетеді. Америка тарихында бұл термин тарихшы Чарльз А. Берд (1874–1948) есімімен байланысты, ол марксист болмаған, бірақ банкирлер мен бизнес мүдделерінің бір жағынан, ал аграрлық мүдделердің екінші жағынан арасындағы ұзақ мерзімді саяси күреске ерекше назар аударған.

Марксистік философиямен байланысы

Маркс бойынша, әрбір әлеуметтік өндіріс тәсілі өзінің қайта өндірілуінің материалдық жағдайларын жасайды. Басқаша айтқанда, идеология саясат, заң шығару және тіпті мәдениет сияқты екінші деңгейдегі азаматтық қызметтерді негіздеуге жауапты. Шамамен айтқанда, идеология – өндіріс тәсілінің жетекші күші, және ол болмаса, теориялық тұрғыдан қайта өндірілуде қиындықтар туындауы мүмкін. Маркс тарихтың барлығын бірдей экономикалық заңдар басқарады деп санамады, бірақ әрбір жаңа дәуір жаңа экономикалық факторларды әкелді. Сонымен қатар, Маркс пен Энгельс революциялық күш өндіріс тәсілін өзгертсе, үстем тап осы жаңа экономикалық тәртіпті қорғау үшін жаңа қоғам құруға дереу кіріседі деп есептеді. Өз заманының қазіргі заманында Маркс пен Энгельс мүліктік тап жаңа әлеуметтік және экономикалық тәртіпті құрғанын сезінді, инстинктивті түрде олардың капиталистік мүдделерін қорғайтын қоғамды жасады. Олар Коммунистік манифесте буржуазияға былай деді: «Сіздердің идеяларыңыз – буржуазиялық өндіріс пен буржуазиялық меншіктің жағдайларының нәтижесі, дәл сол сияқты сіздердің құқық тәжірибеніз – сіздердің кластың барлығына арналған заңға айналған еркі, оның маңызды сипаты мен бағыты сіздердің кластың экономикалық жағдайларымен анықталады». Маркс сондай-ақ, бірдей идеялар кез келген экономикалық жүйеден туындамайды деп сенді: «Дон Кихот еркіндікпен кез келген экономикалық қоғаммен үйлесімді деп қате ойлағаны үшін бұрыннан-ақ жазасын төледі».

Сын

Басқа марксистер мен Маркс зерттеушілері – Эдуард Бернштейн, Джеральд Хабман, Жоржи Лукач, Антонио Грамши, Луи Альтюссер, Морис Годелье, Франц Якубовский, Эдвард П. Томпсон және Майкл Лёви – Маркс пен Энгельстің "экономикалық детерминистер" ретіндегі түсіндірілуін толығымен жоққа шығарады. Олардың пікірінше, бұл идея Маркс пен Энгельстің еңбектерін төмен деңгейде және таңдаулы түрде оқығаннан туындаған. Олардың сөзіне қарағанда, бұл түсінік Екінші Интернационалдың алғашқы жылдарында қалыптасып, Пол Лафарг пен Николай Бухарин сияқтылар тарапынан кеңінен таралды. Олар Энгельстің (тарихи материализмді қараңыз) қоғам мен әлеуметтік өмірдің толық бейнесін құрамайтынын жақсы білгендерін, бірақ экономикалық мәселелерге көп көңіл бөлгендерін айтады. «Социализм: утопиялық және ғылыми» еңбегінде Энгельс, Британиядағы бірдей материалдық жағдайлар мен кластық ортаның Франция революциясы және басқа да сыртқы оқиғаларға бейімделуге тырысқанда түрлі саяси жағдайларға әкелгенін атап көрсетеді. Ричард Вольф Маркс қауымдық академиялық орта бағалай қоймаған нәрселерді зерттегенін, бірақ олардың теорияларын маңызсыз деп жарияламағанын да айтады.

Белгілі экономикалық детерминистер

Америкалық геостратег Томас П. М. Барнетт өзінің "Пентагонның жаңа картасы" кітабында өзін экономикалық детерминист екенін айтады. Морис Реа Дэви өзінің бұрынғы әлеуметтанушы туралы кітабында Уильям Грэм Самнерді экономикалық детерминист деп сипаттайды, бірақ ол марксистік бағыттағы емес.