Кіріспе

Мемлекеттік тұрғын үй – Жаңа Зеландиядағы мемлекеттік тұрғын үй жүйесі, төмен және орташа табысты азаматтарға қолжетімді бағада жалға берілетін тұрғын үйлерді ұсынады. 69 000-ға жуық мемлекеттік үйді Kāinga Ora – Үйлер мен қауымдастықтар басқарады, олардың көп бөлігі Корольдікке тиесілі. Соңғы онжылдықтардағы ірі сатылымдардан кейін жеке меншікке өткен 31 000-нан астам бұрынғы мемлекеттік үйлер бар. 2014 жылдан бері мемлекеттік тұрғын үйлер кең ауқымды әлеуметтік тұрғын үй жүйесінің бір бөлігі болып табылады, соның ішінде жеке меншіктегі қолжетімді бағадағы тұрғын үйлер де кіреді. Типик 1930 және 1940 жылдардағы мемлекеттік үй – екі немесе үш бөлмелі коттедж стиліндегі, сыртқы қабырғасы ағаш немесе кірпішпен қапталған, тік еңісті черепица шатыры және көп бөлікті ағаш жақтаулы терезелері бар үй. Мыңдаған осындай үйлер Жаңа Зеландия бойынша мемлекеттік тұрғын үй ретінде, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жеке тұрғын үй ретінде салынды, осы кезде үкімет тұрғын үй құрылысын жеделдету мақсатында жоспарларын және сызбаларын сата бастады. Бұл үйлер, қазіргі мемлекеттік тұрғын үйлерден ажырату үшін "бұрынғы мемлекеттік үйлер" деп те аталады, сапалы салынғаны үшін жоғары бағаланады және жылжымайтын мүлік сатып алушылар үшін өте ізделісті, әсіресе 1990 және 2000 жылдардағы "жақсы емес" үйлерге байланысты сатып алушылардың жаңа үйлерге сенімі төмендегеннен кейін.

Либералдық үкімет

Жаңа Зеландияда 19 ғасырда жұмысшы табының тұрғын үйлері нашар сапалы, тығыздық жоғары, құрылысы әлсіз, қоғамдық кеңістік аз, су көбінесе ластанған, қоқыс немесе сарқынды суды шығару мүмкіндігі болмаған. Жергілікті биліктер ең төменгі көше ені сияқты қолданыстағы ережелерді күшіне енгізуге, немесе шалап үйлердің иелерін соттауға қызығушылық танытпады. 1890 жылы тұңғыш рет сайланған Либералдық үкімет, жұмысшылар елге көшіп, фермерлерге немесе шағын қалалардағы саудагерлерге айналғанда, шалап үйлер мәселесінің өзінен кетіп қалатынына сенді. Бірақ қалалар өсуін жалғастырды. Қала шеттеріндегі мемлекеттік жерді жұмысшыларға шағын шаруашылықтар құру үшін беру туралы идея сәтсіз аяқталды, себебі оларды жұмыс орындарына жеткізетін арзан пойыз қатынасы құрылмады, сондай-ақ үкімет құрылысқа несие бермеді немесе аймақта еркін жер сатып алуға рұқсат бермеді. Премьер-министр Ричард Седдон 1905 жылы жұмысшылардың тұрғын үй заңын қабылдады, ол жылына 156 фунт стерлингтен кем табыс табатын жұмысшыларға сапалы, қала маңындағы үйлерді ұсынуды көздеді. Ол бұл үйлердің Жаңа Зеландиядағы өмір сүру деңгейінің төмендеуіне жол бермейтінін және жұмыс берушілерге қосымша шығын салмай, жұмысшылардың қолжетімді ақшасын арттыратынын мәлімдеді. Жеке үй иелерінің жалға берілетін тұрғын үйлерге бақылауын жою арқылы, барлық тұрғын үйлердің құны төмендейтініне сенді. Заң жобасы 64 дауысқа қарсы 2 дауыспен қабылданды, жобаның құны, үйлердің жұмыс орындарынан, әсіресе порттардан қашықтығы және маорилерге арналған ешқандай қарастырылмауына қарамастан. Седдон жоба бойынша 5000 үй салынады деп есептеді. Заң жұмысшыларға апталық жалдауға, 50 жылға жалға алуға, жаңару құқығымен немесе 25 жылдан 41 жылға дейінгі мерзімде сатып алу құқығымен жалға алуға мүмкіндік берді. Іс жүзінде, үкімет бастапқыда апталық жалдауды жарияламады, бірақ сатып алу құқығымен жалға алуға басымдық берді. Заңда жұмысшылардың ер немесе әйел болуы мүмкін екені көрсетілген, бірақ әйелдердің үйлерге өтініш беруіне кедергі келтірілді, себебі үкімет "жаман беделді үйлердің" пайда болуынан қаушады. Материалдар мен құрылыстың сапасы жоғары болды, өйткені үкімет үйлердің шалап үйге айналуына жол бермеуге бекінді. Заңда жалға алу төлемі үй мен жердің бастапқы құнының 5 пайызын, сондай-ақ сақтандыру және салықтарды қамтуы керектігі көрсетілді. Бастапқы талап бойынша үйлердің құны 300 фунт стерлингтен аспауы керек еді, бірақ 1905 жылғы түзету заңына сәйкес, құрылыс материалдарына байланысты 350-400 фунтқа дейін көтерілді. Бұл апталық жалға ақысы 10 пен 6 пеннен 12 пен 7 пенге дейін ауысуына әкелді. Барлық үйлерде бес бөлме – қонақ бөлме, ас үй-асхана және үш жатын бөлме, сондай-ақ жуынатын бөлме болды. Бұл ұлдар мен қыздарға жеке бөлмелерде тұруға мүмкіндік берді. Кейбір үйлер ағаштан, ал кейбіреулері бетоннан, тағы басқалары кірпіштен салынды. 1905 жылы Петонеде жиырма бес үй салынды. Оларды жалға алуға тек төрт өтініш келіп түсті. Жұмысшылар Веллингтонға 20 минут жүріп, содан кейін 30 минуттық пойызбен жете алатын, бірақ пойыз билетінің құны аптасына тағы екі шиллингке жететін. Бұл отбасының жағдайын жақсартпады. Үкімет апталық жалдауға рұқсат беруге және отбасыларды үйлерге тарту үшін ең жоғары табыс деңгейін көтеруге мәжбүр болды. Дунединдегі Белькноустегі сияқты басқа да елді мекендер жалға алушыларды табуда қиындықтарға тап болды. Орталық қала маңындағы сегіз үй, мысалы, Ньютаундағы сегіз және Сиденхэмдегі он екі үй, жалға алушыларды әлдеқайда оңай тартты. Седдонның 1906 жылы қайтыс болғаннан кейін, жұмысшыларға мемлекеттік аванстар туралы заң қалалық жер иелеріне өз үйлерін салу үшін үкіметтен төмен пайыздық мөлшерлемемен 450 фунтқа дейін қарыз алуға мүмкіндік берді. Бұл мемлекеттік тұрғын үй жүйесінен гөрі әлдеқайда танымал болды. 1910 жылға қарай жұмысшылардың тұрғын үйі туралы заң бойынша барлығы 126 үй ғана салынды. Сол жылы жұмысшылардың тұрғын үйін ауыстыру туралы заңға сәйкес, жері жоқ қалалық жұмысшыларға 10 фунт стерлингтік аванс төлеп үй салуға рұқсат етілді. Бұл заң жұмысшыларға өз үйлерін үкіметтен жалға алуға немесе жалға алуға мүмкіндік берді, бірақ сатып алуға дайын үміткерлерге басымдық берілді. Реформалық үкімет 1912 жылдан бастап мемлекеттік үйлерді сатуға кірісті.

Бірінші лейбористік үкімет

1935 жылы сайланған кезде Бірінші лейбористік үкімет мемлекеттік тұрғын үйді енгізуді жоспарламаған. Ол 1935 жылы коалициялық үкімет тұрғын үйге төмен пайыздық несие беру үшін құрған ипотекалық корпорацияны мемлекеттік меншікке алды. «Жаңа Зеландия шындығы» газетінің шабуылдық тұрғын үйлерге қарсы науқанынан кейін және ипотекалық несие берудің оларды ауыстыру үшін жаңа тұрғын үйлерді қамтамасыз ету үшін тиімді емес екенін түсінгеннен кейін, қаржы министрі Уолтер Нэш 1936 жылғы бюджетте 5000 мемлекеттік үй салынатынын жариялады. Үйлерді жеке кәсіпкерлік қамтамасыз етеді, құрылысты қадағалау үшін Тұрғын үй құрылысы департаменті құрылды, ал үйлерді басқару үшін Мемлекеттік даму корпорациясы құрылды. Үкімет тек тұрғын үйлерді ғана қамтамасыз етумен шектелмей, сонымен қатар мүмкіндігінше Жаңа Зеландия материалдарынан салынған үйлерді салу арқылы жұмыс орындарын және өндірісті ынталандыруды көздеді. Парламент депутаты Джон А. Ли бағдарламаға жауапты болды (және Резервтік банктің арзан 1% несиесін пайдалану үшін), бірақ министр емес, вице-министр болғандықтан, оның өкілеттігі шектеулі болды. «Флетчер құрылыс» компаниясының сэр Джеймс Флетчері басты қатысушы болды. Үйлер қала сыртында салынды, қаланың ішіндегі шабуылдық тұрғын үйлердің орнына. Бұл бір жағынан қалалардағы құрылыс шығындарының жоғары болуымен, екінші жағынан үкімет балаларды көшеде емес, қала маңындағы аудандарда тәрбиелеудің жақсы екенін санайтындықтан болды. Қалалық кедейлер жаңа мемлекеттік үйлердің жалға алу ақысын төлей алмады. Үкімет бала туудың өсуін ынталандыру үшін үй-бүлесі бар ерлі-зайыптыларға жалға алушы ретінде басымдық берді. Маорилерге бөлек қарау жасалды, себебі олар жалға алуға мүмкіндіктері болмады, сонымен қатар үкімет министрлері нәсілдерді бөлек ұстау қажет деп санайтын. Еңбек үкіметі салған барлық дерлік мемлекеттік үйлер жекеменшік болып, көкөніс өсіруге және мүмкін бірнеше жануарларды ұстауға мүмкіндік беретін жер учаскелерімен бірге салынды. Кейбір үйлер жартылай жеке тұрды, екі немесе төрт үй бір учаскені бөлісті. 1949 жылдың 31 наурызына дейін салынған 30 000 үйдің тек 1,5% -ы пәтер блоктарында болды, олардың барлығы Оклендте немесе Уэллингтон аймағында. Ең бірінші Веллингтонның Берхампур маңындағы төменгі қабатты отбасылық пәтерлер салынды, ал ең үлкен блок Веллингтонның орталығындағы он қабатты Диксон көшесіндегі пәтерлер болды, онда ерлі-зайыптылар мен жалғыз басты адамдар үшін бір бөлмелі 115 пәтер бар. Жаңа мемлекеттік үйлердің біріншісі 1937 жылы Веллингтонның Мирамар қаласындағы 12 Файф-Лейн мекенжайында аяқталды. Премьер-министр Майкл Джозеф Савидж және бірнеше министрлер үйге жиһаз алып кіріп, баспана иелеріне кілттерді тапсырды. Әр ірі қаладағы алғашқы мемлекеттік үйдің ашылуы үшін министрлер кабинетінің бір тобы осы рәсімді қайталады. Бірінші жалға алушылар Дэвид және Мэри Макгрегор 12 Файф Лэйн үшін £1 10s 3d ($3,03) жалға төледі, бұл олардың апталық табысының шамамен үштен бірі. 1939 жылдың ақпан айында мемлекеттік үйлерді күту тізімі 10 000 адамнан құралды. Үй құрылысы сұранысқа сай бола алмады және 1942 жылы ресурстар соғыс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қайта бөлінгендіктен тоқтады. Құрылыс 1944 жылы қайта басталса да, соғыс 1945 жылдың тамызында аяқталғанда, күту тізімі 30 000-ға дейін өсті. Үкімет мемлекеттік тұрғын үйді күтіп отырған отбасыларға уақытша баспана беру үшін транзиттік лагерьлер құрды. Алдымен қайтып келген жауынгерлерге басымдық берілді. 1944 жылы жергілікті істер департаменті Оклендтің Панмуре маңындағы маорилердің нашар тұрғын үй жағдайы туралы есеп шығарды. Осы және осыған ұқсас есептер саясаттың өзгеруіне себеп болды; Үкімет енді маорилер үшін мемлекеттік үйлер салады, оны Мемлекеттік даму корпорациясы мен Маори істері департаменті бірлесіп басқарады, ол осы аралықта қайта аталды. Жаңа саясат маори және пакеха (еуропалық ата-бабалары бар жаңа зеландиялықтар) үй-жайларын («періш құмырасы») араластыру болды, осылайша маори «өздерін пакеха өмір сүру салтына бейімдей алады». Интерсперсальдық саясаттың сирек кездесетін ерекшелігі - Төменгі Хатттағы Вайветуда, онда орталық мареге төңірегінде мемлекеттік үйлер салынған. 1938 жылғы сайлау науқанында Ұлттық партия мемлекеттік тұрғын үйге қарсы шығып, оны жеке меншікті мемлекеттік меншікке айналдырудың қадамы деп көрсеткенмен, 1949 жылы мемлекеттік үйлерді салуды жалғастыруға, сонымен қатар жалға алушыларға оларды сатып алуға мүмкіндік беруге уәде берді. Халықтың көпшілігі өз үйлеріне ие болғысы келді, ал бұл саясат Ұлттық партияның сайлауда жеңіске жетілуіне көмектесті.

1930 және 1940 жылдардағы мемлекеттік үйдің дизайны

Мемлекеттік үйлер 400-ден астам жоба қолданылып салынды, сондықтан бір аумақта екі үйдің өзі бір-бірінен ерекшеленетін. Олар бүгінгі стандарттармен салыстырғанда шағын болды – екі бөлмелі үйдің әдеттегі еден ауданы , үш бөлмелі үй үшін болса құрады. Үйлердің ағаш қаңқасы және тіректермен бекітілген едені, сондай-ақ периметрлік қабырғасы болды. Сыртқы қаптама әдетте ағаш жаңқасы, кірпіш қаптамасы немесе асбест цементті парақтар немесе шатыршалар болды. Шатырлар көбінесе тік немесе екі еңкейімді (30 градусқа дейін) болатын, бетон немесе қыш плиткалармен немесе асбест цементті парақтармен жабылған. Мемлекеттік үйлердегі терезелер ағаштан жасалған, үлкен терезелерде тік бойынан үш, ал кіші терезелерде екі шыныдан орнатылған. Қонақ бөлмесі үйдің әлеуметтік және демалыс орталығы саналды; ол ең үлкен бөлме болып, мүмкіндігінше көп күн сәулесін алу үшін солтүстікке қаратылған. Ас үй таңғы күн сәулесін ұстау үшін шығысқа қараса, жатын бөлмелері күннің бір бөлігін ұстау үшін шығысқа, солтүстікке немесе батысқа қаратылған. Мүмкіндігі болған жағдайда, жатын бөлмелері, жуынатын бөлмесі және кір жуатын бөлмесі үйдің жеке бөлігінде, ал ас үй мен қонақ бөлмесі – қоғамдық бөлігінде орналастырылды. Көбінесе ас үй, кір жуатын бөлме, жуынатын бөлме және дәретхана сантехникалық шығындарды азайту үшін біріктіріліп салынды. Алғашқы мемлекеттік үйлерде асхана қонақ бөлмесінде орналасқан, бірақ тұрғындардың алғашқы пікірлерінен кейін асхана ас үйге көшірілді. Бастапқы жоспарларда гаражға орын қарастырылған болса да, салынған үйлерге енгізілмеді, бірақ тұрғындарды көкөніс өсіруге ынталандыру үшін құрал-саймандар қоймасы берілді. Еңіс жерлерде құрал-саймандар қоймасы мен кір жуатын бөлме әдетте үйдің астына орналастырылатын. Әрбір мемлекеттік үйде сол кездегі заманауи жабдықтар болды; жатын бөлмелері кіріктірілген шкафтармен жабдықталған, ыстық су электр қазандығымен қыздырылған, ал ас үйде электр плитасы болды. Электр қуаты әлі жетілмеген аймақтарда, су жылытқышы және көмір плитасы орнатылды. 1930-1940 жылдары кір жуғыш машиналар мен тоңазытқыштар кеңінен таралмағандықтан, кір жуатын бөлме мыс қазандық пен екі бетонды ыдыспен жабдықталған, ал ас үйде азық-түлік сақтауға арналған шкаф болды. Бөлмені жылыту қонақ бөлмесіндегі ашық отпен жүзеге асырылды – 1950 жылдарға дейін Жаңа Зеландияның электрмен жабдықталуы кең ауқымды жылыту үшін жеткілікті сенімді емес деп есептелді.

1950-1990 жылдар

1950 жылы мемлекеттік үйлерге тізімде тұрғандардың саны 45 000 болды, ал жалпы сомада 30 000 үй салынды. Ұлттық үкімет жекеменшікке жалға алумен салыстырғанда мемлекеттік тұрғын үйді кем тартымды ету үшін жаңа тұрғындарға арналған жалдау төлемдерін арттырды, сондай-ақ мемлекеттік үйді негізінен орташа табысы бар адамдар ғана жалға ала алатынын қамтамасыз ету үшін жылына 520 фунт стерлингтік табыс шегі белгіленді. Үйге ең мұқтаж талапкерлерді анықтау үшін ұпайлар жүйесі енгізілді. Бұл жүйе 1973 жылы жақсартылып, 1992 жылға дейін қолданылды. 1950 жылдың тамыз айында үкімет мемлекеттік үйлерді оларға иеленушілерге сатуды бастады. Олар 5% бастапқы төлеммен 40 жылдық ипотеканы 4% пайызбен немесе, егер тұрғын мүлікті үнемі иеленуге және пайдалануға келіссе, 3% пайызбен ұсынды. Көптеген тұрғындар кепілді жалға алу құқығымен жалға алуды жалғастыруға дайын болды. 1957 жылға қарай қол жетімді үйлердің шамамен 30% сатылды, бұл үкімет күткеннен әлдеқайда аз болды. 1950 жылдары құрылыс құнының өсуі мемлекеттік тұрғын үйлердің құрылыс сапасының төмендеуіне әкелді. Арзан құрылыс материалдарынан салынған мемлекеттік үйлердің аудандары жасыл белдеулерде салынды. Үйлер жеке үйлерге қарағанда біркелкі дизайнда болды және дуплекстер мен көппәтерлі үйлердің үлесі айтарлықтай өсті. 1957 жылы сайланған Еңбек үкіметі мемлекеттік үйлерді сатуды тоқтатты, бірақ 1960 жылғы Ұлттық үкімет оны қайта жандандырды. 1960 жылдары «Жұлдызды пәтерлер» деп аталған үш қабатты пәтерлер Жаңа Зеландияның барлық аймақтарында салынды. 1970 жылдары маори және пакеха тұрғындарының араласуын қамтамасыз ету саясаты тоқтатылды. Маорилер мемлекеттік тұрғын үйлердің ірі аудандарына шоғырланды. 1974 жылы үшінші Еңбек үкіметі кезінде мемлекеттік үйлерді салуға жауапты Мемлекеттік даму корпорациясы және Құрылыс министрлігінің Тұрғын үй бөлімі бірігіп, Жаңа Зеландияның Тұрғын үй корпорациясын құрды. Мемлекеттік үйлерді жалға алу бағасы 1955 жылғы «Жалға алу туралы» заңның «әділ жалға алу» ережелеріне сәйкес үйдің құны мен оған жұмсалатын шығындарды ескере отырып белгіленді. Жылдар өте келе жалға алу төлемдері өссе де, жалға алу ақысы отбасының табысына және мүшелерінің санына қарай төмендетілді. 1974 жылы жалға алу төлемдері «әділ жалға алу» құнының немесе отбасылық табыстың 1/6 бөлігінің ең төменгі мөлшерінде белгіленді. 1980 жылдардың ортасына қарай «әділ жалға алу» ақысы жекеменшік үйлердің жалға алу ақысынан шамамен екі есе төмен болды. Роберт Малдунның үшінші Ұлттық үкіметі жаңа тұрғындар үшін белгілі бір мерзім шектеді. Алты жылдан кейін олар үйді сатып алуға немесе көшіп кетуге келісу үшін бір жыл уақыт алды. Келесі Еңбек үкіметі бұл жүйені тоқтатып, жалға алу төлемдерін отбасылық табыстың төрттен бір бөлігіне бекітті. 1980 жылдардың соңында төртінші Еңбек үкіметі Папакинга схемасын енгізді, ол ауылдық маорилерге өздерінің иви иелігіндегі жерлерінде өз үйлерін салуға көмектесуді мақсат етті.

Базардағы жалға алу

1990 жылдардың басында мемлекеттік жалға берілетін үйлердің саны 70 000-ға жетті. 1991 жылы Төртінші Ұлттық үкімет мемлекеттік үйлердің жалға ақысын көп дау тудырған жағдайда "нарық деңгейіне" көтерді. Енді Тұрғын үй корпорациясы пайда табуға міндетті болды. Сонымен қатар, әлеуметтік төлемдер де қысқартылды. Жалға ақыны төлей алмайтындарға Әлеуметтік қамсыздандыру департаменті жаңа жалға ақысы мен отбасы табысының төрттен бірі арасындағы айырманың 65 пайызын тұрғын үйге қосымша төлем ретінде төлейтін. Бұл шараның мақсаты – еңбекке қабілетті адамдарды жұмыс іздеуге ынталандыру, мемлекеттік үйлерде тұрудың жекеменшік үйлерде тұруға қарағандағы артықшылығын жою және қажеттісінен үлкен үйлерде тұратын адамдарды кішірек үйлерге көшуге мәжбүрлеу болды. Көптеген мемлекеттік үйлердің тұрғындары үшін жаңа саясат тұрмыс деңгейін төмендетті. Мемлекеттік тұрғын үйлерде азық-түлік банкілердің саны көбейді, ал кейбір отбасылар бір үйді бөліскендіктен, үйлерде тығыздық пайда болды. Күшейіп келе жатқан қарсылықтың ішінде Мемлекеттік тұрғын үй әрекеті коалициясы (SHAC) ұйымдастырған жартылай жалға беру ереуілі болды, онда тұрғындар табысының 25 пайызынан артығын жалға төлеуден бас тартты. Жауап ретінде 1996 жылы Үкімет тұрғын үйге қосымша төлемді 70 пайызға дейін арттырып, Тұрғын үй корпорациясы үшін пайда табу емес, "әлеуметтік мақсаттарды" қалпына келтірді. 1996 жылдан 1999 жылға дейін "Үй сатып алу" схемасы енгізілді, ол тұрғындарға мемлекеттік үйді бес пайыздық аванс төлеп, Үкіметтен 85 пайыздық несие алып, және он пайыздық кейінге қалдырылатын несиемен сатып алуға мүмкіндік берді. Осы схема бойынша 1800 үй сатылды, ал осы кезеңде тағы 10 000 үй сатылды. Дегенмен, наразылық акциялары жалғасып, 1999 жылғы сайлау науқаны кезінде SHAC ереуіліне қатысқан адамды жоғары беделді үйден шығарумен аяқталды.

Бесінші лейбористік үкімет кезіндегі мемлекеттік тұрғын үй

1999 жылы сайланған Бесінші лейбористік үкімет мемлекеттік тұрғын үйлерді сатуға мораторий салды және табысқа байланысты жалға төлемақыны қайта енгізді. 2001 жылы «Жаңа Зеландияның тұрғын үйі», «Тұрғын үй корпорациясы» және Әлеуметтік саясат министрлігінің бір бөлігі «Жаңа Зеландияның тұрғын үй корпорациясы» деп біріктірілді, осылайша мемлекеттік тұрғын үй саясаты мен басқару бір агенттіктің бақылауында болды. 1999 жылдан кейін мемлекеттік тұрғын үйлерді жаңарту бағдарламасы іске қосылды. Бар болған үйлер жылу оқшауланды, жоспарлауы жақсартылды, көп жағдайда ас үй мен ванна бөлмелері жаңаланды. 2001 жылы басталған «Қоғамдық жаңару» бағдарламасы мемлекеттік тұрғын үйлерде тұратын адамдар арасында қолдау желілерін құруға, қылмысты азайтуға және қауіпсіздікті арттыруға, сондай-ақ қоғамдық қызметтерді жетілдіруге бағытталды. Жалақысы Жаңа Зеландия зейнетақысының мөлшеріне дейін болатын жалдаушылар үшін жалға төлемақы табыстың 25 пайызынан аспады. Жаңа Зеландия зейнетақысынан жоғары табыс алатындар үшін жалға төлемақы Жаңа Зеландия зейнетақысы мөлшеріне дейінгі табыстың 25 пайызы, ал одан жоғары табыстың 50 пайызы, үйдің нарықтағы бағасына дейін төленді.

Бесінші Ұлттық үкімет кезіндегі мемлекеттік тұрғын үй

2008 жылы сайланған Бесінші Ұлттық үкімет мемлекеттік тұрғын үйді кезең-кезеңмен реформалау бағдарламасын іске асырды. 2011 жылы Окленд қаласының Glen Innes ауданында «Жаңа Зеландияның тұрғын үйі» 156 мемлекеттік мүлікті қайта дамыту процесін бастады. Қайта дамыту нәтижесінде 78 үй «Жаңа Зеландияның тұрғын үйі» мекемесіне тиесілі болып қалатын, ал қалғандары жеке меншікке сатылатын болды. Бұл қайта дамыту процесі екі жылдан астам уақыт бойы наразылықтарға және Мана партиясының лидері Хоне Харавираны қоса алғанда, көптеген адамдардың қамауға алынуына әкеп соқты. 2012 жылы «Жаңа Зеландияның тұрғын үйі» жалға алушыларға арналған жергілікті кеңселерiн жапты және барлық сауалдарды колл-орталыққа бағыттады. 2013 жылдың қазан айынан бастап «FirstHome» бағдарламасы арқылы жылына 100 үйді алғашқы үйленушілерге сату жоспарланды. 2014 жылдың 14 сәуірінен бастап барлық мемлекеттік тұрғын үйлерді жалға алу шарты қайта қарастырылатын болды, бұл бұрынғы «өмір бойына үй» саясатына нүкте қойды. 2015 жылдың қаңтар айында елге жолдаған сөзінде Джон Кей әлеуметтік тұрғын үйді ұсынудағы үкіметтің қатысуын азайту жоспарларын жариялады, сондай-ақ тұрғын үйді ұсыну жөніндегі жауапкершіліктің бір бөлігін қоғамдық тұрғын үй провайдерлеріне беруді көздеді. Аталған жоспар бойынша, 2016 жылдың қаңтарына дейін 2000 мемлекеттік үй сатылатын болып, ал 2017 жылға дейін 8000-ға дейін мүлік сатылатын болды. Жоспарға сәйкес, қоғамдық тұрғын үй ұйымдары табысқа байланысты жалға төлемдері үшін мемлекеттік қаржыландыруға қол жеткізе алады. Саясат жасаушылардың үкіметке берген кеңесінде бұл саясаттың бірқатар тәуекелдері бар екені айтылды, әсіресе қоғамдық тұрғын үй провайдерлерінің қызметтерін кеңейтуге қабілеттілігі және жалға алушыларды әділетсіз қараушылықтан қорғау мәселелеріне назар аударылды.

Алтыншы лейбористік үкімет кезіндегі мемлекеттік тұрғын үй

2017 жылы сайланған Алтыншы лейбористік үкімет 2017 жылдың желтоқсан айында «Жаңа Зеландияның тұрғын үйі» компаниясына үйлерді сатуды тоқтату туралы нұсқау беру арқылы мемлекеттік үйлерді сатуды тоқтатуға ресми түрде кірісті. Министрлік жеке жалға беру нарығындағы қиындықтар, халық санының өсуі және үй иелігінің азаюын басты факторлар ретінде атады. Маори отбасылары әлеуметтік тұрғын үйлерде көптеп ұсынылған, жалға алушылардың 36 пайызын және тұрғын үй тізілімінің 43 пайызын құрады. 2019 жылы Үкімет KiwiBuild, Housing New Zealand және HLC ұйымдарын Kāinga Ora деп аталатын бір жаңа бірлікке біріктірді. Kāinga Ora мемлекеттік тұрғын үй қорына жауапты болып табылады, сонымен қатар қалалық жобаларды және тұрғын үйлерді салумен де айналысады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Kāinga Ora жылына 1000 жаңа үйді жалға беріп, елдегі тұрғын үй құрылысының 7 пайызын қамтамасыз етті. Kāinga Ora сондай-ақ алғаш рет үй сатып алушыларға 10 000 долларға дейін гранттар беруге құқылы.