«Жарқын жүректер»: «Жүгіргіш» фильміндегі жасанды интеллект және адамдық мәселелер

Кіріспе

1982 жылы түсірілген ғылыми-фантастикалық фильмнен. Бастапқыда әрекетке толы фильмдей көрінсе де, "Блэйд Руннер" өте бай, ерекше көп драмалық деңгейде жұмыс істейді. Киберпанк жанрының көптеген туындылары сияқты, ол фильм-нуарға зор қарызды, онда фаталь әйел, Чандлерге тән бірінші тұлғада баяндау, кейіпкердің күмәнді моральдық көзқарасы сияқты қағидалар қамтылған және зерттелген. Бұл жерде кейіпкердің тіпті адамдығы да сұраққа айналады, сонымен қатар әдеттегі қараңғы және көлеңкелі түсірілім де бар.

Шолу

"Блэйд Руннер" тақырыптық тұрғыдан генетикалық инженерияны адамның бақуат етуінің адамгершілік философиясы мен сана философиясының салдарларын қамтиды деп саналады. Бұл классикалық грек трагедиясының және оның "қысым" ұғымының аясында қарастырылады. Сонымен қатар, бұл тақырып Уильям Блейктің поэзиясы мен Библиядан лингвистикалық тұрғыда да шабыт алады. Бұл идеяны 1851 жылғы танымал "Өлмес ойынға" негізделген Дж. Ф. Себастьян мен Тайрелдің арасындағы шахмат партиясы айқын көрсетеді, бұл партия Құдай тағдыр еткен өлімге қарсы күресті бейнелейді. "Блэйд Руннер" сұрақ-жауап жинағы шахмат партиясын одан әрі түсіндіріп, оның "репликанттардың адамдарға қарсы күресін көрсететінін" айтады: "Адамдар репликанттарды бір-бірлеп құрбан болатын қарапайым қарулар деп есептейді. Жеке репликанттар (қарулар) өлмеске айналуға (патшайымға) ұмтылады. Басқа бір деңгейде, Тайрел мен Себастьян арасындағы партия Баттидің Тайрелді қуалауын көрсетеді. Тайрел шахматта өлімге әкелетін қателік жасайды, сондай-ақ Баттимен әңгімелесуге тырысып, тағы бір қателікке ұшырайды."

Жеке тұлға

"Блэд Раннер" фильмі жасалған жаратылыстың адам санасымен тең саналар екеніне қатысты сұрақ туғызады. Фильмде репликанттар заңдық құқықтарынан айырылған және адам деп есептелмейді. Осыған ұқсас мәселелер кейіннен "Ол" және "Батыс әлемі" сияқты байланыссыз туындыларда да көтеріледі. Кейбір көрермендер "Декард" есімінің Филип К. Дик тарапынан философ Рене Декартқа жасалған мақсатты сілтеме болуы мүмкін деп болжайды; десе де, фильмдегі репликанттардың бірі өзінің жеке тұлғасын дәлелдеу үшін Декарттың танымал цитатын келтіреді: "Мен ойлаймын, демек мен бармын". Нақты әлемде сананы анықтау үшін әмбебап ғылыми тест жоқ болғасын, репликанттардың биологиялық құрылысы олардың жеке тұлға екенін жоққа шығаруды қиындатады. Жасанды интеллект зерттеушісі Маркус Хуттер 2015 жылы: "Мен сіздің (адамзаттың бір бөлігі) сезіміңіздің бар екенін қалай білемін? Мен мұны нақты білуге шамам жетпейді. Сіз де мен сияқты сезімтал екеніңізге сенемін, сондықтан осылай ойлаймын", – деген сұрақ қойған. Хуттер репликанттардың адамдармен "ұқсас құрылымда" жасалғанын, демек оларды бейорганикалық интеллектке қарағанда саналы деп мойындау ықтимал екенін айтады.

Көздер

Көз символикасы «Жасырын жүгірушіде» (Blade Runner) бірнеше рет кездеседі және ондағы тақырыптар мен кейіпкерлерді түсінуге көмектеседі. Фильм экранды төмендегі индустриалды ландшафтты көрсететін, іріленген көз суретімен басталады. Рой «жаратушысымен кездесу» үшін, «Nexus 6» көздерін жасаған генетикалық дизайнер Чьюді іздейді. Бұл туралы естігенде Рой: «Чью, егер сен менің көзіммен көргендерді көре алсаң ғой», – дейді. Бұл ирониялық, өйткені Ройдің көздері Чьюдің өзі жасағандықтан Чьюдің көздері, бірақ бұл жеке тәжірибенің адамның қалыптасуындағы маңыздылығын да көрсетеді. Содан кейін Рой мен Леон Чьюді денесінен бөлінген көздермен қорқытып, оған Дж. Ф. Себастьян туралы айтады. Репликанттардың көзін жасаған адамның репликанттарды Тиреллге жеткізгені символдық. Көздер «жанға терезе» ретінде қарастырылады, көзбен байланыс – адамның ниеті мен эмоцияларын бейсана түрде көрсететін дене тілінің бір бөлігі және бұл «Жасырын жүгірушіде» (Blade Runner) тиімді пайдаланылады. Адам екеніңді анықтайтын Войт-Кампф тесті эмоцияларды, әсіресе, көздің қарашығының қозғалуы және радужканың (көздің түсті бөлігі) еріксіз кеңеюі сияқты түрлі биологиялық реакциялар арқылы эмпатияны өлшейді. Тиреллдің үш линзалы көзілдірігі – оның күшінің және нашар көру қабілетінің технологияға тәуелділігін көрсетеді. Рой Тиреллді өлтіргенде, оның көзін бас бармақтарымен қазып алады, бұл Тиреллдің жанына жасалған терең және қатыгез сот. [[File:Blade Runner Deckard Eye Glow.jpg|thumb|right|Кейбір сахналарда репликанттардың көздері жарқырайды, бұл Декардтың өзі репликант болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ридли Скотттың айтуынша, «репликанттардың торлы қабатынан кері соққан жарық – бұл дизайндың бір кемшілігі еді. Мен сондай-ақ көздің адам денесіндегі ең маңызды орган екенін айтқым келді. Ол екі жақты айнаға ұқсайды; көз көп нәрсені ғана көріп қоймайды, сонымен қатар көп нәрсені жасырады. Адамның көзінің жарқырауы – осыны білдірудің бір жолы сияқты». Бұл жерде нағыз жануарлар сирек кездеседі, ал соулар өте сирек, өйткені олар ластанудан өліп бара жатқан алғашқы жануарлар еді, бұл адамдарды жерден шығарып жіберді. Қызыл түс соудың репликант екенін көрсетеді.

Eye symbolism appears repeatedly in Blade Runner and provides insight into themes and characters therein. The film opens with an extreme closeup of an eye which fills the screen reflecting the industrial landscape seen below. In Roy's quest to "meet his maker" he seeks out Chew, a genetic designer of eyes, who created the eyes of the Nexus 6. When told this, Roy quips, "Chew, if only you could see what I've seen with your eyes", ironic in that Roy's eyes are Chew's eyes since he created them, but it also emphasizes the importance of personal experience in the formation of self. Roy and Leon then intimidate Chew with disembodied eyes and he tells them about J. F. Sebastian. It is symbolic that the man who designed replicant eyes shows the replicants the way to Tyrell. Eyes are widely regarded as "windows to the soul", eye contact being a facet of body language that unconsciously demonstrates intent and emotion and this is used to great effect in Blade Runner. The Voight Kampff test that determines if you are human measures the emotions, specifically empathy through various biological responses such as fluctuation of the pupil and involuntary dilation of the iris. Tyrell's trifocal glasses are a reflection of his reliance on technology for his power and his myopic vision. Roy eye gouges Tyrell with his thumbs while killing him, a deeply intimate and brutal death that indicates judgement of Tyrell's soul. [[File:Blade Runner Deckard Eye Glow. jpg|thumb|right|In certain scenes, the pupils of replicants' eyes glow, which is evidence that Deckard may be a replicant himself. According to Ridley Scott, "that kickback you saw from the replicants' retinas was a bit of a design flaw. I was also trying to say that the eye is really the most important organ in the human body. It's like a two way mirror; the eye doesn't only see a lot, the eye gives away a lot. A glowing human retina seemed one way of stating that". in which real animals are rare and owls are very rare, since they were the first animals to start dying of the pollution which pushed humans Off World. The red tint indicates that the owl is a replicant.

Діни және философиялық символика

Блэйд Руннерде, әсіресе Рой Батти кейіпкеріне қатысты, христиандық аллегорияның жасырын мәтіні бар. Репликанттардың адамнан асып түсетін қабілеттерін ескере отырып, олардың (Тайреллдің) жасалған жаратылыстары және "көкіден құлауы" (жерден тыс) оларды құлаған періштелерге ұқсатады. Осы тұрғыда Рой Батти Люцифермен ортақ белгілерге ие, себебі ол "жұмақта қызмет етудің орнына тозақта (Жерде) билік етуді" артық көреді. Бұл байланыс Ройдың Уильям Блейкті қасақана бұрмалап айтқанда да көрінеді: "Отты періштелер құлады" (Блейк "Американың Пайғамдығында" "Отты періштелер көтерілді" деп жазған). Өмірінің соңына таман Рой қолына шеге қағып, стигма жасайды және Деккард үшін өзін құрбан ету арқылы Мәсіх тәріздес кейіпке айналады. Оның өлімінен кейін көгершін пайда болып, Ройдың жанының көкке самғанын бейнелейді. Зораның оқ жаралары екі иық қанатында. Бұл оны қанаттары қиылған періштедей көрінеді. Зора өзінің қойылымында "бір кезде адамды азғырған" жыланды пайдаланады. Фильмге қатысты Ницшелік интерпретация да бірнеше рет айтылған. Бұл әсіресе Батти кейіпкері үшін дұрыс, ол Ницшенің "Үстер Адам" прототипін білдіреді – оның ішкі қасиеттерімен ғана емес, сонымен қатар фильмнің маңызды сәттерінде танытқан көзқарасы мен мінез-құлқы арқылы да. Мысалы:
Қазіргі заманғы көрермендер Баттидің құлдықтан құтылуға талпынуын бағалап, өмір сүруге күресімен бірге түйсіне алады. Алайда, оның өмір сүруге деген құштарлығы өмірін ұзарту ниетіне бағынады. Неліктен? Хайдеггердің пікірінше, өлім таңдауларымызды шектейді, сондықтан өлім туралы ойларға ден қою арқылы ғана еркіндікке жетеміз. Өлім туралы ойлар өмірге деген құштарлықты тудырады. Баттидің құл статусы оны объект ретінде анықтайды, бірақ билікке ұмтылысы оны Ницшелік мағынада агент және субъект ретінде көрсетеді. Оның көтеріліске батылдығы – генетикалық, мәдени және саяси деңгейде оған қарсы әрекет еткен әлеуметтік жүйеге қарсы наразылықтың этикалық принципі. Хайдеггердің пікірінше, Баттидің әлеуметтік нормаларға бағынбауға дайындығы оған солдат ретінде бағдарламаланғаннан тыс өмір мағынын іздеуге мүмкіндік береді. Оның жасаушыларымен бетпе-бет кездесуі – оның ізденісінің бір бөлігі, бірақ оларды өлтіру оның өзінің табиғатынан асып түспегенін көрсетеді.

There is a subtext of Christian allegory in Blade Runner, particularly in regard to the Roy Batty character. Given the replicants' superhuman abilities, their identity as created beings (by Tyrell) and "fall from the heavens" (off world) makes them analogous to fallen angels. In this context, Roy Batty shares similarities with Lucifer as he prefers to "reign in hell" (Earth) rather than "serve in heaven". This connection is also apparent when Roy deliberately misquotes William Blake, "Fiery the angels fell " (Blake wrote "Fiery the angels rose " in America a Prophecy). Nearing the end of his life, Roy creates a stigmata by driving a nail into his hand, and becomes a Christ like figure by sacrificing himself for Deckard. Upon his death a dove appears to symbolise Roy's soul ascending into the heavens. Zhora's gunshot wounds are both on her shoulder blades. The result makes her look like an angel whose wings have been cut off. Zhora uses serpent that "once corrupted man" in her performance. A Nietzschean interpretation has also been argued for the film on several occasions. This is especially true for the Batty character, arguably a biased prototype for Nietzsche's Übermensch—not only due to his intrinsic characteristics, but also because of the outlook and demeanor he displays in many significant moments of the film. For instance:
A modern audience might admire Batty’s will to flee the confinements of slavery and perhaps sympathize with his existential struggle to live. Initially, however, his desire to live is subsumed by his desire for power to extend his life. Why? In Heidegger’s view, because death inevitably limits the number of choices we have, freedom is earned by properly concentrating on death. Thoughts of mortality give us a motive for taking life seriously. Batty’s status as a slave identifies him as an object, but his will to power casts him as an agent and subject in the Nietzschean sense. His physical and psychological courage to rebel is developed as an ethical principle in which he revolts against a social order that has conspired against him at the genetic, cultural, and political levels. In Heidegger’s view, Batty’s willingness to defy social conformity allows for him to authentically pursue the meaning of his existence beyond his programming as a soldier. Confronting his makers becomes part of his quest, but killing them marks his failure to transcend his own nature.

Қоршаған орта және жаһандану

Орсон Скотт Кард фильм туралы былай деп жазды: "Оқиғасы Лос-Анджелесте өтеді. Мүлдем шетелдіктер жоқ. Бірақ біз танитын Л.А. емес – жағдай өзгерген. Фильмнің фондық суреттеріндегі көптеген нәрселер бізге жаңа, ерекше бір орында екенімізді күшті сезінуге мүмкіндік береді". Фильмде экологиялық апаттан кейінгі әлем бейнеленген, онда соғыс пен капитализм "қалыпты" экологиялық жүйелердің құлауына әкелді. 2019 жылғы қаланың климаты бүгінгі күннен өте ерекше. Өнеркәсіптік ластану планета Жердің қоршаған ортасына кері әсер еткені, яғни жаһандық жылу және жаһандық қараңғылану қатты сезіледі. "Блэйд Раннер" әлемінде нағыз жануарлар сирек кездеседі. Филип К. Диктің 1968 жылғы "Электрлі қойлар армандай ма?" романында планетадағы жануарлар мен адамдардың жойылуы ядролық соғыстың радиоактивті қалдықтарының салдары болды; алғашқы құрып кеткен түр – бүркіттер болды. Бұл Деккардтың доктор Тайрелдің жасалма бүркіті туралы айтқан сөзімен байланысты: "Ол қымбатқа соғуы керек". (сал. пост-апокалиптикалық ғылыми фантастика)

2019 жылғы Лос-Анджелесте көптеген азиялықтардың тұруы және қала тілінде полиция Гаффтың Блэйд Раннер Рик Деккардпен сөйлесуі мәдени араласудың кеңінен тарағанын анық көрсетеді. Глобализация "Шимата Домингес" корпорациясының атында да көрінеді, олардың ұраны: "Американы жаңа әлемге енгізуге көмектесеміз". Бұл жаппай көші-қон болып жатқанын көрсетеді, себебі адамдар қашып кеткісі келетін жағдай бар. Мәдени және діни араласу Деккардтың Зораны қуған жерінде де байқалады. Көшелерде дәстүрлі еврей, харе Кришна киімдерімен, сондай-ақ панк стилінде киінген жас жігіттерді көруге болады.

Деккард: адам ба, репликатор ма?

<noinclude>[[Блэд Раннер бір мүйіз. png|thumb|right|upright|Гэффтың «Финалдық кесімдегі» қағаздан жасаған бір мүйізді ат суреті, мүмкін Деккардтың бір мүйізді ат туралы арманы имплантталғанын және Деккардтың репликант екенін көрсетеді. Бұл сахнаны ескермесе де, Деккардтың репликант болу мүмкіндігін көрсететін басқа да дәлелдер мен меңзеулер бар, бірақ Деккардтың адам болу мүмкіндігі де жоққа шығарылмайды:
Деккардтың пәтерінде көптеген суреттер бар, олардың ешқайсысы жақында түсірілмеген немесе түсті емес. Репликанттар суреттерді жақсы көреді, өйткені ол жоқ болған өткенге байланысты сезім тудырады. Рейчел сұрайтын сахнада: "Сіздің Войт Кампф тестіңізді білесіз бе? Сіз өзіңіз осы тесттен өттіңіз бе? Деккард?" Ол оның есімін айтқанда, Рейчел жауап алмағанын байқайды, өйткені жараланған, шаршаған Деккард ұйықтап қалған. Оның әріптесі детектив Гэфф фильм бойында Деккардқа қандай да бір жанашырлық танытпайды және Рой қайтыс болғаннан кейін оған "Сіз ер адамның жұмысын жасадыңыз, мырза!" дейді. Алайда Форд бұл әдейі әсер екенін жоққа шығарады және ол Шон Янгтың көзіне түсуге арналған жарықтың бір бөлігін түсірген болуы мүмкін екенін айтады. Филип К. Дик адам мен репликанттардың ұқсастығын зерттеу үшін алғашқы романында Деккард кейіпкерін адам ретінде жазды. Ридли Скоттпен «Блейд Раннер: Финалдық кесім» туралы талқылау кезінде Фанчер Деккардтың адам екеніне сенетінін тағы да айтты (оның айтуынша, «[Скотттың] идеясы тым күрделі»), бірақ ол фильмді екіұшты қалдыруды қалайтынын қайталады. Харрисон Форд жылдар бойы Деккардты адам деп санайтынын айтқан. "Бұл Ридли мен өзімнің арасындағы басты дау болды", - деді Форд BBC One-дің «Голливудтың ұлылары» сегментінде сұхбаттасушыға. "Мен көрермендер экраннан бір адаммен эмоционалды байланыс орната алады деп ойладым. Мен Ридлидің келісіміне қол жеткіздім деп ойладым, бірақ шын мәнінде ол бұл туралы кішкене ескерту жасады деп ойлаймын. Менің ойымша, ол екі жағынан да жақсы болғысы келді". Скотт Фордтың өз көзқарасын өзгерткенін айтады, бірақ «Блейд Раннер 2049» режиссері Денис Вильнёв Форд пен Скотт осы күнге дейін бұл мәселе туралы айтысып жатыр деп мәлімдеді. Фильмнің түсіріліміне қатысқан басқа адамдар Деккардтың адам екендігі туралы пікір білдірді: Дэвид Снайдер (көркемдік режиссер), М. Эммет Уолш (Брайант рөлін сомдаған) және Рутгер Хауэр (Рой Батти рөлін сомдаған). 2023 жылғы сұхбатында Форд Деккардтың репликант екенін "әрқашан білетінін", бірақ "оған қарсы тұруды" қалағанын, репликанттың (немесе кем дегенде Деккардтың) адам екеніне сенгісі келетінін айтты. Ридли Скотт бірнеше сұхбатта Деккардты репликант деп санайтынын айтты. Фильмнің визуалды футурологы Сид Мид Скоттпен Деккардтың репликат екендігіне келісті. Фильмнің визуалды эффекттер жөніндегі жетекшісі Дуглас Трамбулл Деккардтың шынайы табиғатын білмейтінін және бұл мәселе жұмбақ екенін айтты. Сол сияқты Вильнёв 2049 жылы "Деккард [ ] біз сияқты өзінің кім екеніне сенімді емес" деп атап өтті. «Блейд Раннер» фильмін түсірумен айналысқан адамдардың арасындағы келіспеушілік авторлық ниет туралы қызықты сұрақтар тудырады, соның ішінде кім, егер біреу болса, фильмнің интерпретациясы туралы беделді мәлімдеме жасай алады. </noinclude>

<noinclude>[[File:Blade Runner unicorn. png|thumb|right|upright|Gaff's origami unicorn from The Final Cut, perhaps indicating that Deckard's unicorn dream was an implant and that Deckard is a replicant Even without considering this scene, there is other evidence and hints that allow for the possibility of Deckard being a replicant but does not eliminate the possibility of Deckard being human:
That Deckard's apartment is full of photographs, none of them recent or in color. Replicants have a taste for photographs because it provides a tie to a non existent past. The scene in which Rachael asks, "You know that Voight Kampff test of yours? Did you ever take that test yourself? Deckard?" By the time she calls out his name, Rachael finds that she had not received an answer because the injured, exhausted Deckard has fallen asleep. His fellow detective Gaff shows no sympathy for Deckard throughout the film and tells him "You've done a man's job, sir!" after Roy expires. However, Ford denies this was an intentional effect and he may have caught some of the light intended to fall on Sean Young's eyes. Philip K. Dick wrote the character Deckard as a human in the original novel in order to explore the increasing similarity of humans and replicants. During a discussion panel with Ridley Scott to discuss Blade Runner: The Final Cut, Fancher again stated that he believes Deckard is human (saying that "[Scott's] idea is too complex"), but also repeated that he prefers the film to remain ambiguous. Harrison Ford had stated over the years that he considered Deckard to be human. "That was the main area of contention between Ridley and myself at the time," Ford told an interviewer during a BBC One Hollywood Greats segment. "I thought the audience deserved one human being on screen that they could establish an emotional relationship with. I thought I had won Ridley's agreement to that, but in fact I think he had a little reservation about that. I think he really wanted to have it both ways." Scott suggests that Ford may have since changed his view, although Blade Runner 2049 director Denis Villeneuve claimed that Ford and Scott argue about the issue to this day. Other people involved in the movie's production who have expressed the view that Deckard is human include: David Snyder (art director), M. Emmet Walsh (who portrayed Bryant) and Rutger Hauer (who portrayed Roy Batty). In a 2023 interview, Ford stated that he "always knew" that Deckard was a replicant, but wanted to "push back against it", adding that a replicant (or at least, Deckard) would want to believe that they are human. Ridley Scott stated in several interviews that he considers Deckard to be a replicant. Syd Mead, the film's visual futurist, agreed with Scott that Deckard is a replicant. Douglas Trumbull, the film's visual effects supervisor, stated that he does not know Deckard's true nature and that the issue is an enigma. Similarly, Villeneuve also noted that in 2049, "Deckard [ ] is unsure, as we are, of what his identity is". The disagreement among the people involved in making Blade Runner raises interesting questions about authorial intent, including who, if anyone, can make authoritative pronouncements about a film's interpretation.