Кіріспе

Калифорния мен Бая Калифорнияға эндемик Hesperoyucca тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі.

Hesperoyucca whipplei (син. Yucca whipplei), шапараль юкасы, Раббының шамшырағы, Кихот юкасы – Юка тұқымдасына жақын және бұрын көбінесе оған кіретін гүлді өсімдіктердің бір түрі. Ол Солтүстік Американың оңтүстік-батыс аймақтарына тән.

Этимология

"Юка" – Манихот өсімдігінің туыс емес, жергілікті атауы. Юкка випплейі 1853 жылы Лос-Анджелес бағытындағы Тынық мұхиты темір жолының зерттеуін басқарған геодезист Амиэль Уикс Випплдің (1818–1863) құрметіне аталған. "Құдайдың шамшырағы" деген атау оның үлкен, жалын тәрізді гүлшоғырынан шыққан. "Испан штығы" – жапырақтарының ине сияқты өткір ұштарын білдіреді, ол салмақсыз жүрген адамға ыңғайсыздық тудыруы мүмкін.

Экология

Оны Калифорниялық юка күбәсі (Tegeticula maculata) тозаңдатады, бұл қарым-қатынас симбиоздың классикалық мысалына айналды. Аналық күбәлер оншақты тозаң қылысын (pollinia) жинап, оларды үлкен шарға айналдырады. Күбә содан соң басқа бір өсімдікке ұшып барып, гүлдің аналық торабына (ovary) қонады. Басын аталық кірер жолға (stigma) жақын ұстап, күбә жұмыртқа салатын жерін (ovipositor) аналық торабының қабырғасына енгізіп, бір жұмыртқа салады. Содан кейін күбә тозаң шарларын аналық кірер жолдың орталық ойысына (stigmatic depression) сүртіп, тозаңдануды қамтамасыз етеді. Тозаңданған аналық торабынан көптеген тұқымдар пайда болып, личинкаға жеткілікті тамақ қамтамасыз етіледі. Юка мен юка күбәсінің көптеген байланыстары болғанымен, Tegeticula maculata және Hesperoyucca whipplei эксклюзивті қарым-қатынас құрайды. Ол құрғақшылыққа өте төзімді және сазды топырақта жақсы өседі. Оны ежелгі американдықтар кеңінен пайдаланған. Юкканың, мысалы Y. whipplei түрі, еуропалықтар қоныстанғанға дейін Оңтүстік-Батыс мәдени аймақтағы американдықтар үшін талшық және тағамдық көз ретінде қолданылған. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, юка түрлерін пайдалану шамамен 5000 жыл бұрын Сан-Бернардино тауларындағы Серрано және Оңтүстік Калифорнияның көлденең тауларындағы Сан-Габриэль тауларындағы тайпалар арасында кең таралған. Жапырақтарды әртүрлі тәсілдермен өңдеуге болады, сыртқы қабатын алып тастап, жіптер мен арқандар жасауға, сондай-ақ себеттер, көрпелер және сандалдар тоқуға қолдануға болады. Талшықтарды сыртқы қабаттан тазалау үшін жиі қабық немесе тас қабысқаштар қолданылған. Моголлон тайпаларының этнографиялық мәліметтерінде жапырақтарды жасыл күйінде тоқып, сандал жасағандары көрсетілген. Жасыл жапырақтарды отпен қыздырып, талшықтарды алу үшін қосымша өңдеу жүргізілмейді, бірақ жапырақ ұшынан тікен алынады. Содан кейін жасыл жапырақтарды тығыз тоқып, сандалдың табанын жасап, аяққа арқандармен бекітеді.