Кіріспе

Атыс қаруының ішкі диаметрі

Атыс қаруының калибрі (американ тілінде немесе көбінесе британ тілінде оқпан деп аталады) – қарудың оқпанның ішкі диаметрін (оқпан диаметрі) білдіретін өлшем бірлігі. Калибр, қарудың оқпанына сыятын қатты қорғасын шардың салмағынан анықталады және шардың салмағының фунттың бөлшегіне кері пропорционалды шамасы ретінде көрсетіледі, мысалы, бір он екі фунттық қорғасын шар 12 калибрлі оқпанға сәйкес келеді. Демек, 12 калибрлі мылтықта 1 фунт (454 грамм) салмаққа ие болу үшін 12 калибрлі мылтықтың ішкі диаметріне тең 12 қорғасын шар қажет. Бұл термин сонымен қатар зеңбіректердің өлшемдерімен де байланысты, олар да темір доптардың салмағымен өлшенетін; сегіз фунттық зеңбірек 8 фунт (3,6 кг) салмақты допты атуға қабілетті. Калибр қазіргі кезде көбінесе мылтықтарды атау үшін қолданылады, бірақ тарихи тұрғыда ол 1880 жылдары 2 калибрге дейін жасалған үлкен екі оқты мылтықтарда да қолданылған, олар бастапқыда қара ұнтақ патрондарымен зарядталған. Бұл өте үлкен мылтықтар "слон мылтықтары" деп аталды және негізінен Африка мен Азияда ірі қауіпті аңдарды аулау үшін пайдаланылды. Калибр әдетте "га.", "га" немесе "G" деп қысқартылады.

Бұранданың өлшемі

Қарулар бастапқыда қатты оқтарды емес, керісінше, сығылатын оқ массасын ату үшін жасалғандықтан, стволдің нақты диаметрі әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген мылтық стволінің цилиндрлі болмауы да идеалды ствол диаметрінен ауытқуға себеп болады. Патронның қабырғасының қалыңдығын ескере отырып, қарудың патрондық ұясы үлкенірек болады, ал патрондық ұясының алдындағы "көшіру конусы" диаметрін ствол диаметріне дейін азайтады. Көшіру конусы бірнеше миллиметрдей қысқа немесе кейбір мылтықтарда бірнеше сантиметрге дейін созылуы мүмкін. Стволдың аузындағы соқпақ стволді одан да тарылтады, сондықтан мылтық стволінің диаметрін өлшеу оңай шаруа емес, оны екі шетінен де алшақтатып өлшеу керек. Мылтық стволі көбінесе "артық диаметрлі" немесе "кері бұрылған" болады, яғни стволдың көп бөлігі (көшіру конусынан соқпаққа дейін) формула бойынша есептелген мәннен сәл үлкен болады. Бұл сезілетін кері соққыны азайтуға және оқтың орналасуын жақсартуға көмектеседі. Кері соққының азаюы үлкен стволдің оқтың үдеуін баяулатуымен байланысты, ал оқтың орналасуын жақсарту бірдей соқпақ тарылуы үшін үлкен ауыз диаметрімен байланысты, бұл оқтың деформациясын азайтады. 12 калибрлі мылтық, номиналды түрде , тығыз өлшемнен экстремалды артық өлшемге дейін ауытқуы мүмкін. Бұрын тек қымбат мылтықтарда ғана кездесетін артық диаметрлі стволдар қазір кең таралған мылтықтарда да қолданылады. Стволдың салмағын азайту және тепе-теңдікті жақсарту үшін саудадан кейін кері бұрылу да жиі жасалады. Зауыттық артық диаметрлі стволдар әдетте үлкен сыртқы диаметрге ие болады және салмағы азаймайды, бірақ зауыттық стволдар қабырғаларының қалыңдығы нормалы болғандықтан мықтырақ болады. Артық диаметрлі стволдардан оқтарды ату нәтижесінде өте тұрақсыз дәлдік болуы мүмкін, өйткені оқ үлкен стволді толтыру үшін деформациялана алмайды.

Қолданыстағы өлшегіштер

Ең көп таралған алты мылтық калибрі, көлемінің кему ретімен, 10 калибрлі, 12 калибрлі, 16 калибрлі, 20 калибрлі, 28 калибрлі және .410 ұңғымалы. Ең танымал – 12 калибрлі. 20 калибрлі мылтық екінші ең танымал өлшем, ол 12 калибрлі мылтықтың салмағы мен кері соққысына төтеп бере алмайтын атысшыларға қолайлы, сондай-ақ далалық аң аулауға да танымал. Келесі ең танымал өлшемдер – .410 ұңғымалы және 28 калибрлі. Ең аз таралған өлшемдер – 10 және 16 калибрлі. Олар басқа төрт калибрден гөрі сирек кездессе де, әлі де саудада қолжетімді. 10 калибрден асатын мылтықтар мен оқ-дәрілер, мысалы 8 калибрлі, 6 калибрлі, 4 калибрлі және 2 калибрлі, Ұлыбританияда және Еуропаның басқа аймақтарында тарихи маңызға ие. Бүгінде олар өте сирек өндіріледі. Оқ-дәрілер әдетте қара ұнтақты қағаз немесе латунь патрондардан тұрады, ал қазіргі заманғы түтінсіз ұнтақты пластик немесе балауыз патрондардан ерекшеленеді. 18, 15, 11, 6, 3 және 2 калибрлі оқ-дәрілер ең сирек кездесетіндерінің қатарында; осындай сирек мылтықтардың иелері оқ-дәрілерін әдетте сирек және арнайы калибрлердегі мамандармен арнайы дайындатады. 14 калибрлі мылтықтың корпусы Францияда әлі де жасалса да, АҚШ-та 20 ғасырдың басынан бері зарядталған жоқ.

Өлшемі мен ұшының түрі

10 калибрлі оқ-дәрі су құстарын аулау үшін болаттан және басқа да зиянсыз оқтардан қолдану талап етілген кезде толықтай қолданудан шығудан құтылды, себебі үлкен патрон су құстарын аулау үшін қажетті қашықтыққа жеткізуге қажетті үлкен көлемдегі төмен тығыздықты болат оқтарды сыйдыра алды. Болат оқтарға көшу 16 және 20 калибрлі оқ-дәрілерді, сондай-ақ қысқа 12 калибрлі патрондарды қолдануды азайтты. Дегенмен, стандартты 12 калибрлі оқ-дәрілерге қарағанда SAAMI бойынша жоғары қысым рейтингісі бар 12 калибрлі патрон, олардың қысым рейтингісі төмен, 10 калибрлі оқ-дәрілердің өнімділігіне жақындады, олардың қысым рейтингісі . Жаңа зиянсыз оқтар, мысалы, висмут немесе вольфрам-никель темір қорытпалары, тіпті вольфрам-полимер қоспалары, өнімділік жоғалтудың көп бөлігін немесе барлығын қалпына келтіре алады, бірақ болаттан немесе қорғаштан жасалған оқтарға қарағанда әлдеқайда қымбат. Алайда, зертханалық зерттеулер вольфрам қорытпаларының ішкі органдарға өте зиянды екенін көрсетіп тұр.

Қайта құру нұсқаулығы

Төмендегі кестеде салмағы бар әртүрлі калибрлер тізімі келтірілген. * белгісі қойылған калибрлер ескірген немесе сирек кездесетін қаруларда ғана табылған. Дегенмен, 4 калибрлі қарулар шатырбас мылтықтарында қолданылған, олар көліктерді қорғау және қарақшылыққа қарсы қорғану үшін жасалған. .410 және 23 мм ерекше жағдайлар; олар нақты калибр өлшемдері, емес. Егер .410 және 23 мм диаметрлері дәстүрлі әдістермен өлшенсе, олар тиісінше 67.62 калибрлі (.410 bore) және 6.278 калибрлі (23 мм) өлшемдеріне тең болар еді.

| Калибр (диаметр) | Диаметр (дюйм) | Таза қорғасын шардың салмағы (мм) | Грамм | Унция | Грейндер |
|---|---|---|---|---|---|
| AA* | 101.60 | 4.000 | 6,225.52 | 219.6 | 96,080 |
| A½* | 76.20 | 3.000 | 2,626.39 | 92.64 | 40,530 |
| 0.25* | 67.34 | 2.651 | 1,814.36 | 64.000 | 28,000 |
| 0.5* | 53.45 | 2.103 | 907.18 | 32.000 | 14,000 |
| A* | 50.80 | 2.000 | 778.19 | 27.45 | 12,010 |
| 0.75* | 46.70 | 1.838 | 604.80 | 21.336 | 9,328 |
| 1* | 42.42 | 1.669 | 453.59 | 16.000 | 7,000 |
| B½* | 38.10 | 1.500 | 328.3 | 11.58 | 5,066 |
| 1.5* | 37.05 | 1.459 | 302.39 | 10.667 | 4,667 |
| 2* | 33.67 | 1.326 | 226.80 | 8.000 | 3,500 |
| 3* | 29.41 | 1.158 | 151.20 | 5.333 | 2,333 |
| 4* | 26.72 | 1.052 | 113.40 | 4.000 | 1,750 |
| B* | 25.40 | 1.000 | 97.27 | 3.43 | 1,501 |
| 5* | 24.80 | 0.976 | 90.72 | 3.200 | 1,400 |
| 6* | 23.35 | 0.919 | 75.60 | 2.667 | 1,166 |
| 6.278* | 23.00 | 0.906 | 72.26 | 2.549 | 1,114 |
| 7* | 22.18 | 0.873 | 64.80 | 2.286 | 1,000 |
| 8* | 21.21 | 0.835 | 56.70 | 2.000 | 875 |
| 9* | 20.39 | 0.803 | 50.40 | 1.778 | 778 |
| 10 | 19.69 | 0.775 | 45.36 | 1.600 | 700 |
| 11* | 19.07 | 0.751 | 41.24 | 1.454 | 636 |
| 12 | 18.53 | 0.729 | 37.80 | 1.333 | 583 |
| 13* | 18.04 | 0.710 | 34.89 | 1.231 | 538 |
| 14* | 17.60 | 0.693 | 32.40 | 1.143 | 500 |
| 15* | 17.21 | 0.677 | 30.24 | 1.067 | 467 |
| 16 | 16.83 | 0.663 | 28.35 | 1.000 | 438 |
| 17* | 16.50 | 0.650 | 26.68 | 0.941 | 412 |
| 18* | 16.19 | 0.637 | 25.20 | 0.889 | 389 |
| 20 | 15.63 | 0.615 | 22.68 | 0.800 | 350 |
| 22* | 15.13 | 0.596 | 20.62 | 0.728 | 319 |
| 24 | 14.70 | 0.579 | 18.90 | 0.667 | 292 |
| 26* | 14.31 | 0.564 | 17.44 | 0.615 | 269 |
| 28 | 13.97 | 0.550 | 16.20 | 0.571 | 250 |
| 32 | 13.36 | 0.526 | 14.17 | 0.500 | 219 |
| 36* | 12.85 | 0.506 | 12.59 | 0.444 | 194 |
| 40* | 12.40 | 0.488 | 11.34 | 0.400 | 175 |
| 67.62 | 10.41 | 0.410 | 6.71 | 0.237 | 104 |

Ескерту: Бұл кестені тарихи үлкен калибрлі мылтықтар үшін оқ массасын бағалау үшін пайдалану шектеулі, өйткені бұл кесте дөңгелек оқтарды ескереді, конустық оқтарды емес; мысалы, шамамен 1880 жылғы 4 калибрлі мылтық дөңгелек қорғасын шарды пайдаланудың орнына оқ немесе кейде одан да ауыр оқтарды пайдаланған. (Дөңгелек оқтар конустық оқтарға қарағанда жылдамдықты тез жоғалтады және шамамен 200 метрден асып кеткенде баллистикалық траекториялары тік болады). Керісінше, 4 калибрлі экспресс мылтықта көбінесе оқ оқпанда қорғасын жиналуын барынша азайту үшін қағазға оралған оқ пайдаланылды. Кез-келген жағдайда, осы кестеден 4 калибрлі мылтық оқ-дәрісі үшін массаны болжау, нұсқамалық болса да, дәл емес.