Кіріспе

Ешбір атақты жасалған тілдердің тізімі көмекші, діни, жасалған және көркемдік (оның ішінде ойдан тудырылған) тілдерге, сондай-ақ олардың тармақтарына бөлінген. Осы тізімдегі әр тіл туралы жеке-жеке Уикипедия беттерінде толық ақпарат берілген.

Халықаралық көмекші тілдер

Халықаралық көмекші тілдер (IAL) – бұл барлық адамдардың немесе олардың көп бөлігі арасында ана тілдерін алмастырмай, оңай, жылдам және/немесе жақсартылған коммуникацияны қамтамасыз ету үшін жасалған тілдер. Атауы ISO Шығушысы Түсіндірмесі Solresol 1827 Солфегтік буындарымен ("музыкалық тіл") дыбысталатын биіктік деңгейлеріне негізделген, бірақ оны үйрену үшін музыка білімі қажет емес. Communicationssprache 1839 Француз тіліне негізделген. Universalglot 1868 Volapük тілінен бұрын пайда болған ерте көмекші тіл. Volapük vo, vol 1879–1880 IAL-ға халықаралық қызығушылық тудырған алғашқы тіл. Esperanto eo, epo 1887 Ең танымал көмекші тіл, шамамен екі миллионға дейін сөйлейтін адамға ие, бұл құрастырылған тіл үшін ең жоғары көрсеткіш және қазірге дейін өз ана тілінде сөйлейтін адамдары бар жалғыз тіл (шамамен 1000). Mundolinco 1888 Бірінші Esperantido. Bolak, "Көк тіл" 1899 Бастапқы жылдары жақсы дамыды, бірақ қазір ұмытылып кетті. Idiom Neutral 1902 Volapük тілінің бұрынғы жақтасының натуралистік IAL. Latino sine Flexione la peano 1903 "Жұрнақсыз латын тілі", ол 1908 жылы Idiom Neutral тілін ығыстырды. Ro 1904 Білім салаларын пайдаланатын априорлық тіл. Ido io, ido 1907 Esperanto тілінің ең табысты ұрпағы. Adjuvilo 1910 Кейбір адамдардың пікірінше, Ido тіліндегі келіспеушілікті тудыру үшін жасалған Esperantido. Timerio 1921 Әрбір ұғымды санмен алмастыратын тіл, автоматты аударма құралы ретінде қолдануға арналған. Interlingue ie, ile 1922 Сонымен қатар Occidental деп те аталатын күрделі натуралистік IAL. Novial nov 1928 Танымал даниялық тіл білімі маманы жасаған тағы бір күрделі натуралистік IAL. Sona 1935 Универсалды сөздік қоры бар агглютинативті тіл. Оның 360 түбірін біріктіріп, жаңа сөздер жасауға болады. Esperanto II 1937 Тіл білімі маманы Соссюрдің көптеген Esperantido-ларының соңғысы. Mondial 1940-шы жылдар Еуропалық натуралистік тіл. Interglossa igs 1943 Грек-латын сөздік қорына негізделген. Blissymbols zbl 1949 Өзінің грамматикасы мен синтаксисі бар идеографиялық жазу жүйесі. Interlingua ia, ina 1951 Халықаралық ғылыми сөздікті жүйелеуге бағытталған үлкен күш-жігер. Оның мақсаты роман тілдерін және белгілі бір дәрежеде ағылшын тілін білушілерге бірден түсінікті болуы. Intal 1956 Құрастырылған тілдердің ең көп таралған жүйелерін біріктіруге жасалған әрекет. Lingua sistemfrater 1957 Pham Xuan Thai Грек-латын сөздік қоры және Оңтүстік-Шығыс Азия грамматикасы. Neo neu 1961 Өте қысқаша Esperantido. Babm 1962 Латын әріптерін буын ретінде пайдаланғанымен ерекшеленеді. Unilingua (қазір Mirad) 1966 (1967 және 2022 жылдары қайта қарастырылды) Априорлық онтологиялық сөздік қоры. Әр әріптің семантикалық немесе функционалдық мағынасы бар. Arcaicam Esperantom eo arkaika 1969 "Архаикалық Эсперанто", Эсперанто әдебиетінде архаикалық эффект жасау үшін жасалған. Eurolengo 1972 Ағылшын және испан тілдерінің элементтерін біріктіреді. Glosa 1975 Interglossa тілінің эволюциясы. Kotava avk 1978 Мәдени бейтараптыққа бағытталған күрделі IAL. Uropi 1986 Ортақ үнді-еуропалық түбірлерге және IE тілдерінің ортақ грамматикалық ерекшеліктеріне негізделген. Poliespo 1990-шы жылдар? Эсперанто грамматикасы және маңызды Cherokee сөздік қоры. Romániço 1991 Сөздік ортақ роман тілдерінің түбірлерінен алынған. Europanto 1996 Еуропалық дипломаттың "тілдік әзілі". Unish 1996 Он бес өкілді тілдің сөздік қоры. Lingua Franca Nova lfn 1998 Роман тілдерінің сөздік қоры және креол тілі сияқты грамматикасы. Sambahsa Mundialect 2007 Қарапайым прото-индоевропалық және басқа тілдердің қоспасы. Lingwa de planeta 2010 Араб, қытай, ағылшын, француз, неміс, хинди, парсы, португал, орыс және испан тілдеріне негізделген әлемдік тіл.

Аймақтық көмекші тілдер

Аймақтық көмекші тілдер – белгілі бір туысқан тілдер тобының өкілдері арасындағы қарым-қатынасты жеңілдету мақсатында жасалған тілдер. Әлемдік қолданысқа арналған халықаралық көмекші тілдерден өзгеше, олар шектеулі тілдік немесе географиялық аймаққа қызмет етуге бағытталған. Мысалдарға панславян тілдері, панроман тілдері және пангерман тілдері жатады. Атауы ISO Тұрақты авторы Түпнұсқасы Сипаттамасы Ruski jezik 1666 Жасанды түрде құрылған панславян тілінің алғашқы белгілі үлгісі. Tutonish 1901 Бірінші пангерман тілі, кейіннен nu teutonish, alteutonik сияқты атаулармен реформаланды. Romanid 1956 Роман тілдеріне негізделген аймақтық көмекші тіл. Guosa 1965 Батыс Африка үшін, негізінен хауса, йоруба және игбо тілдерінен туындаған аймақтық көмекші тіл. Afrihili afh 1970 Африкалық пантил. Runyakitara Батыс Уганданың өте жақын бес тіліне негізделген стандартталған тіл. Palawa kani 1992 Тасмания аборигендер орталығы Шығыс Тасмания аборигендерінің бұрынғы тілдері туралы қолда бар шектеулі мәліметтерден қайта құрастырылған сөздік негізінде жасалған. Slovio 1999 Славян тілдері мен эсперанто грамматикасына негізделген жасалма тіл. Romance Neolatino 2006 және басқалары Панроман тілі. Slovianski 2006 Славян тілдеріне негізделген натуралистік тіл. Neoslavonic 2009 Ескі шіркеу славян тілінің жаңартылған нұсқасы. Budinos 2009 Фин-ұғыр тілдеріне негізделген аймақтық көмекші тіл. Interslavic 2011–2017 Slovianski және Neoslavonic тілдерінің бірігу нәтижесінде пайда болған панславян аймақтық көмекші тіл.

Бақыланатын тілдер

Бақыланатын табиғи тілдер — бұл оларды қарапайымдау, қолдануға оңайлату немесе белгілі бір жағдайларда, мысалы, бастапқы тілді жетік білмейтін адамдар үшін қолайлы ету мақсатымен өзгертілген табиғи тілдер. Келесі жобалар бақыланатын ағылшын тілінің мысалдары болып табылады:

Атауы Тектесі Тұрғызушысы Ескертулер
Basic English 1925 Charles Kay Ogden Шетелдік оқушылар немесе қиындықтарға тап болған басқа адамдар үшін тілді жеңілдету үшін, жиі қолданылатын сөздер мен терминдердің белгілі бір тізімімен шектеуге тырысады.
Special English 1959 Voice of America
Globish 2004 Jean Paul Nerrière
E Prime 1940-шы жылдар D. David Bourland Jr. Жазуды көркем әрі нақты ету үшін «to be» етістігін жояды.
Simplified Technical English 1983 European Association of Aerospace Industries Техникалық мәтіндердің, мысалы, нұсқаулықтардың күрделілігі мен екіұштылығын едәуір азайтуға ұмтылады.
Parallel English 1998 Madhukar Gogate Ағылшын тіліне негізделген, бірақ одан тәуелсіз құрастырылған тіл.
Plain English Әртүрлі Көптеген идиомалар, жаргон және шетелдік сөздерден аулақ болып, тікелей, қысқа, анық тіл ұсынады.

Көрнекі тілдер

Көрнекі тілдер сөздің орнына символдар немесе қимыл-қозғалыстарды пайдаланады. Құрастырылған қол тілдері де осы санатқа жатады. Атауы ISO Тексіздігі Тұрғызушысы Пікірлер Блисс символдары zbl 1949 Чарльз К. Блис Идеографиялық жазу жүйесіне негізделген. Халықаралық қол тілі ils 1970-ші жылдар Жасин Малоку Халықаралық қосымша қол тілі. Гестуно деп те белгілі.

Ритуалдық тілдер

Бұл тілдерді өз қауымдары мен дінге жататын топтары нақты діни мақсатта қолданады. Атауы ISO Тектесі Жаратушысы Ескертулер Эскаян еси шамамен 1920–1940 жж. Mariano Datahan Грамматикалық тұрғыдан Себуано тілінің Бохолано диалектісіне негізделген. Медефаидрин дмф 1930-шы жылдар Обери Ɔkaимэ шіркеуі Нигериялық христиан шіркеуі қолданады; қасиетті тектен шыққан деп есептеледі. Дамин белгісіз Lardil халқы Lardil тілінің туған тілінде сөйлейтін адамдар жасаған; Африкадан тыс жердегі жалғыз дыбыстық тіл.

Инженерлік тілдер

Инженерлік тілдер гипотезаны тексеру немесе жаңашылдық тілдік ерекшеліктермен тәжірибе жасау үшін құрастырылады. Олар үш санаттың біріне немесе бірнешесіне жатуы мүмкін: философиялық, тәжірибелік және логикалық. ISO атауы Тұрақты белгісі Түпнұсқасы Сипаттамасы Logopandecteision 1653 Сэр Томас Уркхарт Өте күрделі таксономиялық тілге қатысты ұсыныстар. Аталы жоқ тіл 1668 Джон Уилкинс Философиялық дәлдікке қабілетті символдық тіл туралы толық ұсыныстар. Изотип 1925–1934 Отто Нейрат және т.б. Суреттермен бейнеленген тіл. Логлан 1955 Джеймс Кук Браун Сапир-Уорф гипотезасын тексеру үшін жасалған; Ложбанға шабыт берген. aUI 1962 W. John Weilgart Әрбір дыбыс бір мезгілде морфема және семантикалық бірлік болып табылады, сондықтан бір сөз күрделі идеяны жеткізе алады. Ithkuil 1978–2023 Джон Кижада Терең мағыналарды қысқа және анық түсіндіруге арналған күрделі тіл. Лаадан ldn 1982 Сюжетт Хаден Элгин Әйелдерге бағытталған тональды тіл; табиғи тілдердің еркектерге бейімделуін тексеру үшін құрылған. Ложбан jbo 1987 Логикалық тіл тобы Логикалық және синтаксистік тұрғыдан нақты тіл; Логланның жалғасы. Токи Пона tok 2001 Соня Ланг 120-137+ сөзден тұратын минималистік тіл, 700-ден астам сөйлеушісі бар. Kēlen 2009 Sylvia Sotomayor Табиғи адам тілдеріндегі жалпы қасиетті бұзуға тырысатын, шетел тілі.

Басқалар

Атауы Тектесі Жаратушысы Сипаттамасы Линкос 1960 Ханс Фрейнталь Кез келген мүмкін ғарыштық интеллектілі тіршілікке түсінікті болу үшін, жұлдызаралық радио хабарларын жіберуге арналған. Attempto Controlled English 1995 Цюрих университеті Басқарылатын табиғи тіл, сонымен қатар білімді ұсыну тілі. Мәнти 2006 Даниель Таммет Фин тілдерінен кейбір сөздер мен грамматиканы қолданатын, құрастырылған тіл.

Комикстер

Атауы Еңбек Тексіз Шығармашы Сильдавия Тілінің әзіл-қалпы, көбінесе Король Оттокардың скептрі 1938–39 Hergé Сильдавия Балқан мемлекетінің батыс герман тілі. Бордурия Тинтиннің оқиғалары, көбінесе Калькулус ісі 1954–56 Hergé Сильдавиямен шектесетін Бордурия мемлекетінің тілі. Интерлак Супербатырлар легионы 1973 Кэри Бейтс 30-шы ғасырдағы жалпы қолданылатын тіл.

Фильм

Атауы Жұмысы Түзілген жыл Жасаушы Сипаттама Клингон Жұлдызды жол 1979–қазірге дейін Марк Окранд Клингондық шетелдік түрдің тілі. Атлантидалық Атлантида: Жоғалған империя 2001 Марк Окранд Атлантиданың мифтік қаласының азаматтарының тілі. Ку Аудармашы 2005 Саид эль Гейтхи Құрастырылған африка тілі. Naʼvi Аватар 2009 Пол Фроммер Наʼвилердің тілі. Барсумиан Джон Картер 2012 Пол Фроммер, Эдгар Райс Берроуз Марстықтардың тілі. Килки Бахубали 2015 Мадан Карки Калакейлер сөйлейді. Beama Alpha 2016 Кристин Шрайер Жоғарғы палеолит, 20 мың жыл бұрын. Interславян Суретшінің құсы 2019 Ян ван Стенберген & Войтех Мерунка Ауыл тұрғындары сөйлейтін белгісіз славян тілі.

Ойындар

Атауы Еңбек Тектес Авторы Түсініктеме Цоляни Гүл тәжді империя 1940-шы жылдар М. А. Р. Баркер Тэкумель әлемінің тілі, осы рөлдік ойында сипатталған. Гаргиш Ультима сериясы 1981–2013 Гаргульдардың тілі. D'ni Myst сериясы 1993–2005 Cyan Worlds Жер астындағы D'ni халқының тілі. Hymmnos Ar tonelico 2006–2010 Акира Цучия Ar Ciel тілі, диалогтарда, әндердің мәтіндерінде және сәндік элемент ретінде қолданылады. Wenja Far Cry Primal 2016 Эндрю Бёрд, Бренна Бёрд Барлық диалогтар мен ойын ішіндегі кейіпкерлерде қолданылатын үш диалект (Wenja, Udam, Izila). Ежелгі протоиндоевропа тілінің архаикалық нұсқасы ретінде жасалған.

Интернетке негізделген

Атауы Тектесі Жаратушысы Сипаттамасы Теонахт 1962 Салли Кейвс Теоним тілі, мысық сияқты құдайларға табыну мәдени тарихы бар көп саусақты адамдардың түрі. Вердуриан және басқалар 1995 Марк Розенфелдер Альмея планетасының Вердурия мемлекетінде қолданылады. Дриток 2007 Дон Бузер Друшектердің тілі, олар үлкен құлақты, ұзын құйрықты, дауыс шығару мүшелері жоқ және Крислан құрлығында өмір сүретін халық.

Музыка

Атауы Тектесі Жаратушысы Сипаттамасы Кобай 1970-ші жылдар Кристиан Вандер Француз рок тобы Магма қолданған. Loxian 2005 Roma Ryan Еняның 2005 жылғы "Amarantine" және 2015 жылғы "Dark Sky Island" альбомдарында қолданылған. Moss 2009 Jackson Moore Пиджинге ұқсас, музыкалық дыбысталуы бар тіл.

Теледидар

Атауы Жұмыс Шығармашы Түсініктеме Vulcan Star Trek: The Original Series 1966–1969 Жанкүйерлер тарапынан Golic Vulcan ретінде одан әрі дамытылды. Пакуни Жоғалған жер телесериалы мен фильмі 1974 Пакуни тілі. Гоа'улд Жұлдыздық қақпа SG 1 1997–2007 Галактикалық лингва франка, ежелгі египет тіліне ықпал еткен деп есептеледі. Enchanta Encantadia және Etheria телесериалдары 2005 Suzette Doctolero Encantadia тұрғындары қолданады, Encantado(s)/Encantada(s) немесе Diwata (перилер) деп белгілі. Валириан тілдері және дотракий тілдері Тақтар ойыны 2011–2019 David J. Peterson Trigedasleng 100 2014–2020 David J. Peterson Белтер креолы Кеңістік 2014 Nick Farmer Белтерлер, астероид белдеуінің және Күн жүйесінің сыртқы планеталарының тұрғындары қолданады. Ромуландық Жұлдызды жол: Пикард 2019 Trent Pehrson

Басқа әдебиеттер

Атауы Еңбек Шығармашы Түсіндіру Утопиялық Утопия 1516 Томас Мор, Питер Гиллис Моренің ойдан шығарылған Утопия мемлекетінің тұрғындары үшін жасалған тіл; жасампаз тілді құрудың алғашқы әрекеттерінің бірі. Заум 1913 Велимир Хлебников, Алексей Кручоних және т.б. Бұл орыс футуристерінің "әндер, дұғалар және қарғыстар" үшін "ақылдан тыс" және "ең әмбебап" тіл ретінде әзірлеген поэтикалық тілі. Жаңа сөз 1949 1984 Жорж Оруэлл Адамның ойлау қабілетін біртіндеп төмендету үшін, соның арқасында бүлік-шайқастың алдын алу мақсатында авторитарлық үкімет жасаған бақыланатын ағылшын тілінің бір түрі. Спокания тілі 1962 Ролант Твихуйсен Споканияның тілі. Надсат сленгі A Clockwork Orange 1962 Энтони Берджесс Жасөспірімдер қолданатын орыс тілінің ықпалымен жазылған ағылшын тілінің бір түрі. Лапин Watership Down 1972 Ричард Адамс Қояндардың сөйлеген тілі. Лаадан (ldn) Native Tongue және жалғастары 1984 Сюжетт Хаден Элгин Әйелдердің сөйлеген тілі. Барон Сейкай но Моншо (Жұлдыздардың шыңы) және басқалар 1996 Мориока Хироюки Абхинің тілі және басқалар.

Балама тілдер

Кейбір эксперименталды тілдер қазіргі заманғы тілдердің өте әртүрлі болуына әкелуі мүмкін баламалы тілдік байланыстар туралы гипотезаларды зерделеу үшін жасалды. Келесі екі мысал "Илл Бетсисад" атты тарихтың балама жобасы үшін құрылды. Атауы ISO Тектес Жаратушысы Сипаттамасы Brithenig bzt 1996 Эндрю Смит Ұлыбританияда германдық англосаксон тілінің орнына туған кельт тілдерін ығыстырған роман тілі. Бұл сценарийде британдық латын тілі сақталған және қазіргі заманғы тілге дамыған. Wenedyk (Венедик) 2002 Ян ван Штенберген Поляк тілі роман тілі ретінде. Поляк тілінің фонетикасы мен орфографиясы сақталған, бірақ славян сөздігінің орнына роман тілінің сөздігі қолданылған тіл.

Жеке тілдер

Атауы ISO Түпнұсқасы Түзушісі Сипаттама Lingua Ignota 12 ғасыр Хильдегарда Бингендік Латын тіліне әсер еткен мистикалық тіл. Балаибалан zba 14-16 ғасырлар Мухийи и Гүлшени Көптеген априорлық сөздерден тұратын және араб әрпімен жазылған тіл; парсы, түрік және араб тілдерінің ықпалында. Енохиандық 16 ғасырдың соңы Джон Ди, Эдвард Келли Періштелер тілі деп есептеледі, мүмкін сиқыр және оккультизмде қолданылған. Вендергуд 20 ғасырдың басы Уильям Джеймс Сидис Негізінен латын және грек тілдеріне негізделген, сондай-ақ неміс, ағылшын және роман тілдерінің ықпалы бар. Сегіз түрлі модальдық формасы бар, оның ішінде Сидистің өзі жасаған формасы да бар, және он екілік сандар жүйесі қолданылады. Talossan tzl 1980 R. Ben Madison Талосса микроұлттық мемлекеті үшін қолданылады.

Википедиядағы құрастырылған тілдер

Википедияның келесі тоғыз жасалған тілде нұсқасы бар. Олардың сегізі – IAL (халықаралық көмекші тілдер), ал ложбан – жасалған тіл. 2005 жылға дейін Токи Пона және Клингон тілдерінде де Википедия нұсқалары болған, бірақ олар жойылды. Атауы ISO/Link Түп нүктесі Пайдаланушылар саны Белсенді редакторлар саны Мақалалар саны Эсперанто eo 1887 100 000 – 2 000 000 Волапүк vo 1880 ? Идо io 1907 шамамен 1000 Интерлингва ia 1951 шамамен 1000 Котава avk 1978 ? Интерлингве ie 1922 ? Лингва Франка Нова lfn 1998 ? Новиал nov 1928 ? Ложбан jbo 1987 ?